Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Prifysgol Indiana

Prifysgol Indiana|  |
| Math | system o brifysgolion taleithiol, sefydliad addysgiadol, ysgol  |
|  |
| Sefydlwyd | * 1820
 |
| Daearyddiaeth |
| Sir | Indiana  |
| Gwlad |  Unol Daleithiau |
| Cyfesurynnau | 39.1667°N 86.5°W  |
| Niferoedd | 79,138  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Prifysgol gyhoeddus yn nhalaith Indiana, Unol Daleithiau America, yw **Prifysgol Indiana** (Saesneg: *Indiana University*) sydd yn cynnwys y prif gampws yn Bloomington (Prifysgol Indiana Bloomington) a safleoedd eraill yn Gary (campws y Gogledd-orllewin), South Bend, Kokomo, New Albany (De-ddwyrain), a Richmond (Dwyrain). Yn ogystal, cynigir graddau academaidd gan Brifysgol Indiana gan golegau mewn cydweithrediad â Phrifysgol Purdue yn Fort Wayne, Indianapolis, a Columbus.

Pasiwyd deddf gan Gynulliad Cyffredinol Indiana ym 1820 i sefydlu Coleg Diwinyddol Indiana, a agorai ym 1824. Fe'i ail-enwyd yn Goleg Indiana ym 1828, a chafodd ei dyrchafu'n brifysgol ym 1838. Derbyniwyd merched am y tro cyntaf ym 1867, ac ers hynny bu pob cyfadran yn agored i fyfyrwyr o'r ddau ryw.

## Cyfeiriadau
# Bloomington, Indiana

Bloomington|  |
| Math | dinas yn yr Unol Daleithiau, tref ddinesig  |
|  |
| Poblogaeth | 79,168  |
| Sefydlwyd | * 1818
 |
| Cylchfa amser | Cylchfa Amser y Dwyrain  |
| Gefeilldref/i | Posoltega  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | Southern Indiana  |
| Gwlad |  UDA |
| Arwynebedd | 60.69747 km², 60.494415 km²  |
| Talaith | Indiana |
| Uwch y môr | 235 ±1 metr  |
| Cyfesurynnau | 39.1667°N 86.5347°W  |
| Swydd pennaeth   y Llywodraeth | Mayor of Bloomington, Indiana  |
|  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

Dinas yn Monroe County, yn nhalaith Indiana, Unol Daleithiau America yw **Bloomington, Indiana**. ac fe'i sefydlwyd ym 1818.

Ceir 9 cylchfa amser yn UDA, ac mae hon yn perthyn i'r cylchfa amser a elwir yn: Cylchfa Amser y Dwyrain.

## Poblogaeth ac arwynebedd

Mae ganddi arwynebedd o 60.69747 cilometr sgwâr, 60.494415 cilometr sgwâr (1 Ebrill 2010) ac ar ei huchaf mae'n 235 metr yn uwch na lefel y môr. Yn ôl cyfrifiad y wlad, poblogaeth y dref yw: 79,168 (1 Ebrill 2020); mewn cymhariaeth, yn 2016 roedd poblogaeth Caerdydd yn 361,462 a Rhyl tua 26,000.

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Lleoliad Bloomington, Indiana o fewn Monroe County |  |

## Pobl nodedig

Ceir nifer o bobl nodedig a anwyd yn Bloomington, gan gynnwys:

*Rhestr Wicidata:*

Diweddarwch y rhestr nawr | WQS | Chwiliwch am ddelweddau

| enw
 | delwedd
 | galwedigaeth
 | man geni
 | Bl geni
 | Bl marw
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Frederick T. Brown* |  | llenor *Presbyterian minister* | Bloomington
 | 1822
 | 1893
 |
| *John Branner* |  | pensaer
 | Bloomington
 | 1886
 | 1968
 |
| *Francis William Bergstrom* |  |  | Bloomington
 | 1897
 | 1946
 |
| *Bobby Helms* |  | canwr *cyfansoddwr caneuon* *artist recordio* *animeiddiwr* cyfansoddwr cerddor
 | Bloomington
 | 1933
 | 1997
 |
| *William Oberholtzer* |  | cerddor canwr
 | Bloomington
 | 1948
 |  |
| *Rebecca Stefoff* |  | *awdur plant* *golygydd* llenor
 | Bloomington
 | 1951
 |  |
| *Mick Foley* |  | llenor *nofelydd* actor *ymgodymwr proffesiynol* *awdur plant* *actor ffilm* *athletwr proffesiynol* | Bloomington
 | 1965
 |  |
| *Tonya Foster* |  | llenor bardd
 | Bloomington
 | 1966
 |  |
| *Ian Finnerty* |  | *nofiwr* | Bloomington
 | 1996
 |  |
| *Anthony Leal* |  | *chwaraewr pêl-fasged* | Bloomington
 | 2002
 |  |

Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.
## Cyfeiriadau
# Capybara

| Capybara
 |
| --- |
|  |
| Statws cadwraeth
 |
|  Pryder lleiaf  (IUCN 3.1) |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Is-ffylwm:
 | Vertebrata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Rodentia |
| Is-urdd:
 | Hystricomorpha |
| Teulu:
 | Caviidae |
| Is-deulu:
 | Hydrochoerinae |
| Genws:
 | *Hydrochoerus* |
| Rhywogaeth:
 | H. hydrochaeris |
| Enw deuenwol
 |
| Hydrochoerus hydrochaeris (Linnaeus, 1766) |
|  |
| Range
 |

Cnofil mwyaf y byd yw'r **capybara** (gwrywaidd, lluosog: capybaraod) neu'r **mochyn dŵr** (*Hydrochoerus hydrochaeris*) sy'n byw yn Ne America. Mae ganddynt arogl mwsgllyd sy'n debyg i'r arogl sydd gan geifr neu lygod mawr, ond nid yw'n hawdd sylwi arni.

## Cyfeiriadau

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Hydrochoeris hydrochaerisEginyn erthygl sydd uchod am **gnofil**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.
# Llygoden y tŷ

| Llygoden y tŷ
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Urdd:
 | Rodentia |
| Teulu:
 | Muridae |
| Genws:
 | *Mus* |
| Rhywogaeth:
 | M. musculus |
| Enw deuenwol
 |
| Mus musculus Linnaeus, 1758 |
|  |
| Dosbarthiad daearyddol
 |

Llygoden fach frownllwyd a geir yn helaeth fel sborionwr mewn anheddau dynol yw **llygoden y tŷ** (*Mus musculus*). Mae'n doreithiog ledled y byd. Er ei fod yn anifail gwyllt, mae llygoden y tŷ wedi elwa o fyw ochr yn ochr â bodau dynol i'r pwynt bod poblogaethau gwirioneddol wyllt yn llawer llai cyffredin na'r rhai sy'n agos at weithgaredd dynol. Mae'n gyffredin yng Nghymru, lle mae ei statws yn "lleiaf o bryder".

Mae llygod y tŷ yn frodorol i India, ac wedi ymledu i ardal ddwyreiniol Môr y Canoldir tua 13,000 CC, ond ni chyrhaeddon nhw weddill Ewrop tan oddeutu 1000 CC. Fe gyrhaeddon nhw'r America gyntaf ar ddechrau'r 16g ar longau fforwyr Sbaen. Tua chan mlynedd yn ddiweddarach, fe gyrhaeddodd Ogledd America gyda masnachwyr ffwr o Ffrainc a gwladychwyr o Loegr. Fe wnaethon nhw ledaenu wedi hynny i bob rhan o'r byd yn ystod y broses o wladychu.

## Gweler hefyd

* Rhestr mamaliaid Cymru

## Cyfeiriadau

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **famal**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.*
# Cretasaidd

|  |
| --- |
| Cyfnod **Cretasaidd145.5–65.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl*
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| Cyfartaledd O2 yn yr atmosffêr | ca. 30 Cyfaint % (150 % o lefel a geir heddiw) |
| Cyfartaledd CO2 yn yr atmosffêr | ca. 1700 rhan / miliwn (6 wedi'i luosi gyda'r lefel fodern (cyn-ddiwydiannol)) |
| Cyfartaledd tymheredd yr wyneb | ca. 18 °C (4 °C uwch na'r lefel heddiw) |
| Prif ddigwyddiadau'r cyfnodgweld • trafod • **M e s o s ö i gJwrasigPaleogen**C y n n a rH w y r BeriasaiddValangiaidd*Hauterivian*BaremaiddAptaiddAlbaiddCenomanaiddTuronaiddConiasaiddSantonaiddCampanaiddMaastrichtaidd    **C r e t a s a i d d**Llinell amser bras o brif ddigwyddiadau'r cyfnod Cretasaidd. Graddfa: miliynau o flynyddoedd yn ôl.
 |

Cyfnod mewn daeareg yw'r **Cretasaidd**. Cyfeiria at y ddaear yn ystod y cyfnod rhwng 145±4 a 66 miliwn o flynyddoedd (Ma) yn ôl (CP). Mae'n dilyn y cyfnod Jwrasig yn y gorgyfnod Cainosöig.

Nodir diwedd y cyfnod Cretasaidd gan un o ddifodiannau mawr bywyd, gan gynnwys diflaniad y dinosoriaid. Cyflwynwyd y cyfnod gan Jean d'Omalius d'Halloy, daearegwr o Wlad Belg, yn 1822. Bellach arolygir cyfnodau daeareg gan Gomisiwn Rhyngwladol Stratigraffeg, is-bwyllgor Undeb Rhyngwladol Gwyddorau Daeareg.

Golygfa ddychmygol o'r cyfnod Cretasaidd. (Sefydliad Smithsonian, 1977)
Diagram i ddangos gwahanu Pangaea a symudiad y cyfandiroedd hynafol i'w safle presennol (gwaelod y llun). Mae'r rhif ar waelod pob map yn cyfeirio at 'miliwn o flynyddoedd cyn y presennol'.

## Gweler hefyd

* Yr uwchgyfandiroedd: Gondwana, Lawrasia a Pangaea.
* Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig, Jwrasig a'r Cretasaidd.

## Cyfeiriadau
# Paleosen

| System
 | Cyfres
 | Oes
 | Oes (Ma)
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Cwaternaidd | Pleistosenaidd | Gelasaidd | **ifancach** |
| Neogenaidd
 | Plïosenaidd
 | Piacensaidd
 | 2.588–3.600
 |
| Sancleaidd
 | 3.600–5.332
 |
| Mïosenaidd
 | Mesinaidd
 | 5.332–7.246
 |
| Tortonaidd
 | 7.246–11.608
 |
| Serravallaidd
 | 11.608–13.65
 |
| Langhianaidd
 | 13.65–15.97
 |
| Bwrdigalaidd
 | 15.97–20.43
 |
| Acwitanaidd
 | 20.43–23.03
 |
| Paleogenaidd | Oligosenaidd | Cataidd | **hynach** |
| Israniadau'r Cyfnod Neogen, yn ôl IUGS, fel a gaed yng Ngorffennaf 2009.
 |

*Gofal: ceir cyfnod arall gydag enw tebyg: Paleogen.*
Cyfres neu Epoc ddaearegol ydy'r **Paleosen** (symbol Pε) gyda'i ystyr llythrennol yn golygu "y diweddar cynnar". Yr ansoddair yw **Paleosenaidd** (Saesneg: *Paleocene* neu *Palaeocene*). Parhaodd yr epoc hwn rhwng tua 65.5±0.3 miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd at tua 55.8±0.2 Ma. Dyma epoc cyntaf y gyfres Paleogen yn yr era Cenosoig. Oed y creigiau sy'n pennu dyddiadau'r gyfres hon ac maent wedi'u diffinio'n eitha pendant.

*Titanoid*
Mae'r epoc hwn yn dilyn y digwyddiad enfawr hwnnw pan ddiflannod y deinosoriaid a llawer o anifeiliaid a phlanhigion eraill, a'r epoc blaenorol, sef y Cretasaidd. Gadawodd hyn wacter ecolegol enfawr. Ystyr *"paleo"* yn y Groeg ydy "hynaf" (παλαιός a "newydd" (καινός yw ystyr *kainos* a gwelwyd ffawna newydd yn ystod yr epoc yma, cyn gweld esblygu mathau newydd o anifeiliaid e.e. y mamal yn yr epoc sy'n dilyn (sef yr Eosen).

Rhennir y Paleosen yn dair rhan geolegol, o'r ieuenga i'r hynaf:

|  |  |
| --- | --- |
| Thanetaidd
 | (58.7±0.2 – 55.8±0.2 Ma)
 |
| Selandaidd
 | (61.7±0.2 – 58.7±0.2 Ma)
 |
| Daniaidd
 | (65.5±0.3 – 61.7±0.2 Ma)
 |

Ar ben hyn, mae'r Paleosen ei hun yn cael ei rannu'n 6 ardal mamalaidd.

## Gweler hefyd

* Daeareg
* Cyfnodau daearegol

## Cyfeiriadau
# Oligosen

| System
 | Cyfres
 | Oes
 | Oes (Ma)
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Cwaternaidd | Pleistosenaidd | Gelasaidd | **ifancach** |
| Neogenaidd
 | Plïosenaidd
 | Piacensaidd
 | 2.588–3.600
 |
| Sancleaidd
 | 3.600–5.332
 |
| Mïosenaidd
 | Mesinaidd
 | 5.332–7.246
 |
| Tortonaidd
 | 7.246–11.608
 |
| Serravallaidd
 | 11.608–13.65
 |
| Langhianaidd
 | 13.65–15.97
 |
| Bwrdigalaidd
 | 15.97–20.43
 |
| Acwitanaidd
 | 20.43–23.03
 |
| Paleogenaidd | Oligosenaidd | Cataidd | **hynach** |
| Israniadau'r Cyfnod Neogen, yn ôl IUGS, fel a gaed yng Ngorffennaf 2009.
 |

Cyfres neu Epoc ddaearegol ydy **Oligosen** (symbol OG) yn y Cyfnod Paleogenaidd sy'n ymestyn o 34 miliwn hyd at 23 miliwn o flynyddoedd yn ôl. (33.9±0.1 to 23.03±0.05 Ma). Fel nifer o gyfnodau hynafol eraill, mae'r gwely greigiau sy'n diffinio'r cyfnod hwn yn wybyddus, eithr mater llawer anoddach yw nodi'n union ddechrau a diwedd y cyfnod.

Daw'r gair "Oligosen" o'r Groeg ὀλίγος (*oligos*, ychydig) a καινός (*kainos*, newydd), ac mae'n cyfeirio at yr ychydig wybodaeth sydd gennym o'r mamaliaid a'r ffawna a gafwyd yn ystod y Cyfnod Ëosen.

Daw'r Cyfnod Mïosenaidd ar ei ôl.

## Gweler hefyd

* Cyfnodau daearegol

## Cyfeiriadau
# Mïosen

| System
 | Cyfres
 | Oes
 | Oes (Ma)
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Cwaternaidd | Pleistosenaidd | Gelasaidd | **ifancach** |
| Neogenaidd
 | Plïosenaidd
 | Piacensaidd
 | 2.588–3.600
 |
| Sancleaidd
 | 3.600–5.332
 |
| Mïosenaidd
 | Mesinaidd
 | 5.332–7.246
 |
| Tortonaidd
 | 7.246–11.608
 |
| Serravallaidd
 | 11.608–13.65
 |
| Langhianaidd
 | 13.65–15.97
 |
| Bwrdigalaidd
 | 15.97–20.43
 |
| Acwitanaidd
 | 20.43–23.03
 |
| Paleogenaidd | Oligosenaidd | Cataidd | **hynach** |
| Israniadau'r Cyfnod Neogen, yn ôl IUGS, fel a gaed yng Ngorffennaf 2009.
 |

Cyfres neu Epoc ddaearegol ydy **Mïosen** (Saesneg: *Miocene*) (symbol MI) o fewn y cyfnod Neogen, sy'n ymestyn o tua 23.03 to 5.332 miliwn o flynyddoedd yn ôl (Ma). Fe enwyd y cyfnod hwn gan Syr Charles Lyell daw'r enw o ddau air Groegaidd: μείων (*meiōn*, “llai”) a καινός (*kainos*, “newydd”) a golyga "llai diweddar" gan fod y cyfnod hwn yn cynnwys 18% yn llai o anifeiliaid di-asgwrn cefn na'r cyfnod Plïosen. Mae Mïosen yn dilyn y cyfnod Oligosen a daw'r Plïosen ar ei ôl.

Y Mïosen ydy epoc cyntaf y Cyfnod Neogen.

Roedd planhigion ac anifeiliaid y Cyfnod Mïosen yn gymharol fodern: roedd mamaliaid ac adar edi hen sefydlu erbyn y cyfnod hwn, felly hefyd y morfil, y morloi a gwymon. Mae'r cyfnod hwn o ddiddordeb mawr i ddaearegwyr gan y ffurfiwyd llawer iawn o fynyddoedd yr Himalayas ar yr adeg yma. Effaith hyn ar y tywydd yn Asia oedd ffurfio monswnau a rhewlifau yn Hemisffer y Gogledd.

## Cyfeiriadau

## Gweler hefyd

* Cyfnodau daearegol
# Plïosen

| System
 | Cyfres
 | Oes
 | Oes (Ma)
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Cwaternaidd | Pleistosenaidd | Gelasaidd | **ifancach** |
| Neogenaidd
 | Plïosenaidd
 | Piacensaidd
 | 2.588–3.600
 |
| Sancleaidd
 | 3.600–5.332
 |
| Mïosenaidd
 | Mesinaidd
 | 5.332–7.246
 |
| Tortonaidd
 | 7.246–11.608
 |
| Serravallaidd
 | 11.608–13.65
 |
| Langhianaidd
 | 13.65–15.97
 |
| Bwrdigalaidd
 | 15.97–20.43
 |
| Acwitanaidd
 | 20.43–23.03
 |
| Paleogenaidd | Oligosenaidd | Cataidd | **hynach** |
| Israniadau'r Cyfnod Neogen, yn ôl IUGS, fel a gaed yng Ngorffennaf 2009.
 |

Cyfres neu 'Epoc' (symbol PO) o amser daearegol ydy'r **Plïosen** (Saesneg: *Pliocene*) sy'n ymestyn o 5.33 miliwn hyd at 2.58 o flynyddoedd cyn y presennol (CP).. Dyma'r ail gyfres yn y Cyfnod Neogen yn y Gorgyfnod Cenosoig.

Mae'n dilyn y gyfres Mïosen a daw'r gyfres Pleistosenaidd ar ei ôl. Mae'r 4 prif ffurfiad rhewlifol wedi digwydd oddi fewn i'r Cyfnod Plïosenaidd. Mae hefyd yn cynnwys yr Oes Gelasaidd a barodd rhwng 2.588 a 1.806 miliwn CP.

Fel gyda'r rhaniadau daearegol eraill o amser, yr hyn sy'n diffinio ei ddechrau a'i ddiwedd yw stratwm daearegol, sef haenau gwahanol o greigiau, ond amcangyfrif yw'r dyddiadau hyn, wrth gwrs. Mae'r Plïosen ychydig yn wahanol: yr hyn sy'n ei ddiffinio yw tymheredd, gyda'r Mïosen yn gynhesach. Mae diwedd y gyfres Plïosen yn cael ei ddiffinio gan ddechrau rhewlifau'r Pleistosen.

Mamaliaid yn y cyfnod hwn yng Ngogledd America.
## Gweler hefyd

* Cyfnodau daearegol

## Cyfeiriadau
# Pleistosen

| Israniadau y System Cwaternaidd
 |
| --- |
| Cyfnod
 | Epoc
 | Oes
 | Oed (Miliwn o flynyddoedd CP) |
| Cwaternaidd
 | Holosen
 | 0.0117–0
 |
| Pleistosen
 |  Tarantian
 | 0.126–0.0117
 |
| Ionian
 | 0.781–0.126
 |
| Calabrian
 | 1.80–0.781
 |
| Gelasian
 | 2.58–1.80
 |
| Neogen | Plïosen | Piacenzian | **hynach** |
| Yn Ewrop a Gogledd America, rhennir yr Holosen i oesoedd ar raddfa Blytt-Sernander, fel a ganlyn: cyn-Foreaidd, Boreaidd, Atlantaidd, Isforeaidd ac Isatlantaidd. Ceir hefyd is-epocau Pleistosenaidd lleol, sydd fel arfer wedi'u mesur o ran tymheredd: is-gyfnodau rhewlifol a rhyng-gyfnodau cynhesol. Mae'r is-gyfnod rhewlifol diwethaf yn gorffen gyda'r Dryas Ieuaf / Diweddar.
 |

Epoc daearegol ydy **Pleistosen** (Saesneg: *Pleistocene*) (symbol PS) a barodd o tua 2,588,000 hyd at 11,700 o flynyddoedd yn ôl ac sy'n rhychwantu'r holl gyfnodau diweddar o ailadrodd rhewlifiannau.

Pleistosen gogledd Sbaen: Mamothiaid gwlanog, llewod ogof yn bwyta celain carw Llychlyn, ceffylau gwylltion a rhinoseros gwlanog.
Syr Charles Lyell a fathodd y term ym 1839 i ddisgrifio strata o greigiau yn Sisili; sylweddolodd fod yn y creigiau hyn ffawna molysgaidd a bod 70% ohonyn yn dal i fodoli. Roedd y ffaith hwn yn ei wneud yn gwbwl wahanol i'r epoc Plïosenaidd ac yn ei wneud yn gyfnod gwahanol ac iau. Bathodd y term *Pleistocene* (mewn ystyr lythrennol ‘mwayf newydd, diweddaraf’) o'r Hen Roeg *pleîstos* (πλεῖστος) ‘mwyaf’ a *kainós* (καινός) ‘newydd, diweddar’; roedd hyn, felly, yn cyferbynnu gyda'r cyfnod a'i rhagflaenodd, sef y cyfnod Plïosenaidd (mewn ystyr lythrennol ‘mwy newydd, diweddarach’, o'r geiriau *pleíōn* (πλείων) ‘mwy’ a *kainós*), a'r cyfnod a'i dilynodd sef Holosen (‘yn gyfangwbwl newydd’, a darddodd o'r Hen Roeg *hólos* (ὅλος) ‘yn gyfangwbwl’ a *kainós*) sy'n ymestyn hyd at y presennol.

Rhewlifau Hemisffer y Gogledd yn ystod yr Uchafbwynt Rhewlifol Diwethaf. Pan grewyd llenni iâ 3 - 4 km (1.9 - 2.5 mill) o drwch, sy'n gyfysr â lefel y môr yn gostwng tua 120 m (390 tr).
## Cyfeiriadau
# Holosen

Holosen|  |
| Enghraifft o: | epoc, cyfres  |
| Rhan o | Cwaternaidd, Graddfa Cronostratigraffig Fyd-eang Safonol (Daeargronolegol) ICS  |
| Dechreuwyd | 9701 (yn y Calendr Iwliaidd) CC  |
| Rhagflaenwyd gan | Pleistosen  |
| Yn cynnwys | Greenlandian, Northgrippian, Meghalayan  |
| Dynodwyr |
| Freebase | /M/03hsz  |
| Thesawrws y BNCF | 37376  |
|  Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia |

| Israniadau y System Cwaternaidd
 |
| --- |
| Cyfnod
 | Epoc
 | Oes
 | Oed (Miliwn o flynyddoedd CP) |
| Cwaternaidd
 | Holosen
 | 0.0117–0
 |
| Pleistosen
 |  Tarantian
 | 0.126–0.0117
 |
| Ionian
 | 0.781–0.126
 |
| Calabrian
 | 1.80–0.781
 |
| Gelasian
 | 2.58–1.80
 |
| Neogen | Plïosen | Piacenzian | **hynach** |
| Yn Ewrop a Gogledd America, rhennir yr Holosen i oesoedd ar raddfa Blytt-Sernander, fel a ganlyn: cyn-Foreaidd, Boreaidd, Atlantaidd, Isforeaidd ac Isatlantaidd. Ceir hefyd is-epocau Pleistosenaidd lleol, sydd fel arfer wedi'u mesur o ran tymheredd: is-gyfnodau rhewlifol a rhyng-gyfnodau cynhesol. Mae'r is-gyfnod rhewlifol diwethaf yn gorffen gyda'r Dryas Ieuaf / Diweddar.
 |

Epoc daearegol ydy **Holosen** a gychwynodd tua 12,000 blwyddyn yn ôl hyd at y presennol; mae'n dilyn y Pleistosen. Mae'r rhan o'r cyfnod Chwarteraidd.

Tardd yr enw o'r geiriau Groeg *holos* (ὅλος) ‘cyfan’ a *kainos* (καινός) ‘newydd, diweddar’; a'r cyfieithiad llythrennol, felly, ydy ‘hollol newydd, cwbl ddiweddar’.

Caiff yr Holosen ei gysylltu gyda'r cyfnod cynnes, presennol, a adnabyddir gan naturiaethwyr a biolegwyr fel *Marine Isotope, Stage 1*, a daw'r dystiolaeth o hanes elfennau gymharol ddiweddar o'r ddaear, megis rhewlifau a ffurfiwyd yn ystod yr Oes Iâ Fawr. Nodwedd arall ohono yw datblygiad bodau dynol, a'u heffaith ar amgylchedd y Ddaear a'r dull y maent wedi cofnodi ei hanes. Oherwydd hyn, bathwyd term arall (yn answyddogol) sef **Anthroposen** er mwyn cynnwys yr elfen yma o effaith dyn ar ecosystemau bregys y Ddaear, gan fod yr effaith hwn ar fioamrywiaeth mor sylweddol.

Map dychmygol o gyfnod cynnar yr **Holosen** tua 9,000 o flynyddoedd yn ôl; Ynys Prydain, y gwledydd Sgandinafaidd a Môr y Gogledd.

## Y cyd-destyn ehangach

Mae'r epoc hwn yn dilyn yr Oes Iâ ddiwethaf, sef y *Wisconsinan Glacial Period*. the Baltic-Scandinavian Ice Age, or the Gellir ei rannu'n bump is-epocau o ran newidiadau o bwys yn yr hinsawdd:

* Cyn-Foreaidd (*Preboreal*) (10 ka – 9 ka),
* Boreaidd (*Boreal*) (9 ka – 8 ka),
* Atlantaidd *(Atlantic)* (8 ka – 5 ka),
* Isforeaidd (*Subboreal*) (5 ka – 2.5 ka) and
* Isatlantaidd (*Subatlantic*) (2.5 ka – presennol).

*Nodyn: Ystyr "ka" yw "mil o flynyddoedd".*

## Gweler hefyd

* Cyfres (stratigraffeg)
* Cyfnodau daearegol

## Cyfeiriadau
# Ceinachffurf

| Lagomorffiaid Amrediad amseryddol:  |
| --- |
|  |
| Cwningen Ewropeaidd
 |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Dosbarth:
 | Mammalia |
| Inffradosbarth:
 | Eutheria |
| Magnurdd:
 | Boreoeutheria |
| Uwchurdd:
 | Euarchontoglires |
| Ddim wedi'i restru:
 | Glires |
| Urdd:
 | **Lagomorpha** Brandt, 1855 |
| Teulu
 |
|
Leporidae
Ochotonidae
Prolagidae †

 |
|  |
| Range of Lagomorpha
 |

Urdd o famaliaid yw'r **ceinachffurfiaid** (*Lagomorpha*), a cheir dau deulu sy'n fyw heddiw: y Leporidae (cwningod ac ysgyfarnogod) a'r Ochotonidae (neu'r 'picas'). Daw'r gair 'Lagomorpha' o'r Hen Roeg lagos (λαγώς, "sgwarnog") +morphē (μορφή, "ffurf"). Mae oddeutu 87 o geinachffurfiaid, gan gynnwys 29 rhywogaeth o picas, 28 rhywogaeth o gwningen a 30 sgwarnog.

## Cyfeiriadau
# Amlwreiciaeth

Amlwreiciaeth| Math | polygamy, polygyny  |
| Y gwrthwyneb | polyandry  |
| Dynodwyr |
| Thesawrws y BNCF | 39250  |

Priodi, neu fod yn briod, â mwy nag un wraig yw **amlwreiciaeth** (yn y Saesneg *polygyny*).

       Amlwreiciaeth gyfreithlon      Amlwreiciaeth gyfreithlon mewn rhai rhanbarthau      Amlwreiciaeth gyfreithlon i Fwslimiaid yn unig      Amlwreiciaeth anghyfreithlon ond anhroseddol      Amlwreiciaeth anghyfreithlon a throseddol      Statws cyfreithiol anhysbys  * Yn Eritrea, India, y Philipinau, Maleisia, Singapôr a Sri Lanca dim ond i Fwslimiaid y mae amlwreiciaeth yn gyfreithlon.
* Yn Nigeria a De Affrica, cydnabodir priodasau amlwreiciog i Fwslimiaid ar sail cyfraith arfer.
* Ym Mawrisiws, nid oes gan undebau amlwreiciog unrhyw gydnabyddiaeth gyfreithiol. Fodd bynnag, gall dynion Mwslimaidd briodi hyd at bedair dynes/menyw, ond nid oes ganddynt statws cyfreithiol y gwragedd.

## Cyfeiriadau
# Yr Antarctig

Yr Antarctig|  |
| Math | cyfandir, rhanbarth, terra nullius, rhan fawr o blaned Daear, lle  |
| Enwyd ar ôl | anti-, Yr Arctig  |
|  |
| Poblogaeth | 5,000  |
| Cylchfa amser | UTC−04:00, UTC−03:00, UTC+00:00, UTC+03:00, UTC+05:00, UTC+06:00, UTC+07:00, UTC+08:00, UTC+10:00, UTC+11:00, UTC+12:00  |
| Daearyddiaeth |
| Rhan o'r canlynol | ehangdir, Antarctic, y Ddaear  |
| Sir | Ardal Cytundeb Antarctig  |
| Arwynebedd | 13,720,000 km²  |
| Cyfesurynnau | 90°S 0.000000°E  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
|  Ffeiliau perthnasol ar Comin |
| [golygwch ar Wicidata] |

**Yr Antarctig** yw cyfandir mwyaf deheuol y Ddaear, ac mae'n cynnwys Pegwn y De daearyddol. Fe'i lleolir, felly, yn Hemisffer y De - i'r de o Gylch yr Antartig, gyda Chefnfor y De yn ei amgylchynu. Caiff ei reoli dan amodau Cytundeb yr Antarctig. Ceir iâ dros 98% ohono a hwnnw'n 1.9 km (1.2 mi; 6,200 tr) o drwch, ar gyfartaledd. ceir ychydig o dir yn y rhan gogleddol eithaf.

Yr Antarctig
Mae ei arwynebedd yn 14,000,000 kilometr sgwâr (5,400,000 milltir sgwâr), a'r cyfandir hwn yw'r 5ed mwyaf: ar ôl Asia, Affrica, gogledd America a De America. Mewn cymhariaeth mae Antartica oddeutu dwywaith yn fwy nag Awstralia.

Ar gyfartaledd yrAntartig yw'r cyfandir oeraf, sychaf a mwyaf gwyntog. Mae cyfartaledd ei uchter (uwch y môr) yn uwch nag unrhyw gyfandir arall. Gellir diffion Antarctig yn "ddiffeithwch", gyda glawiad o ddim ond 200 mm (8 mod) ar yr arfordir a llai nahynny i mewn i'r tir mawr. Mae'r tymheredd yn amrywio: gostyngodd i −89.2 °C (−128.6 °F) ychydig yn ôl, ond mae'r tymheredd fel arfer rhwng yn y trydych chwarter (y chwarter oeraf o'r flwyddyn) yn −63 °C (−81 °F).

Yn 2016 roedd 135 o bobl yn byw yno'n barhaol, ond ceir rhwng 1,000 a 5,000 yn byw yno'n achlysurol: y rhan fwyaf yn y gorsafoedd ymchwil. mae'r rhan fwyaf yn wyddonwyr sy'n astudio algae, bacteria, ffwng, planhigion, protista, ac anifeiliaid fel chwain, nematodeau, pengwiniaid, morloi a tardigradau.

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* L.L. Ivanov et al; map topographig o ynysoedd Livingston a Greenwich Archifwyd 2006-02-03 yn y Peiriant Wayback

## Oriel

*
*
*
*
*

 *Eginyn erthygl sydd uchod am **ddaearyddiaeth**. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato*.