# Dosbarthiad gwyddonol

Lefelau dosbarthiad biolegol

---

Y prif rengoedd mewn dosbarthiad biolegol.
Mewn bioleg, **tacsonomeg** (o'r Groeg hynafol **τάξις** sef *tacsis*) yw'r astudiaeth wyddonol o enwi, diffinio a dosbarthu grwpiau o organebau biolegol yn seiliedig ar nodweddion cyffredin. Mae organebau wedi'u grwpio'n tacsa (unigol: tacson) a rhoddir rheng dacsonomig i'r grwpiau hyn; gellir rhestru rheng benodol i ffurfio grŵp mwy cynhwysol o safle uwch, gan greu yr hyn a elwir yn 'hierarchaeth dacsonomig'. Y prif rengoedd heddiw yw parth, teyrnas, ffylwm (defnyddir *rhaniad* weithiau mewn botaneg yn lle *ffylwm*), dosbarth, urdd, teulu, genws, a rhywogaeth. Ystyrir y botanegydd o Sweden, Carl Linnaeus, fel sylfaenydd y system dacsonomeg, wrth iddo ddatblygu system restredig a elwir yn dacsonomeg Linnaeaidd ar gyfer categoreiddio organebau ac enwau deuenwol ar gyfer enwi organebau.

Gyda datblygiadau mewn theori, data a thechnoleg ddadansoddol o systemateg fiolegol, mae'r system Linnaeaidd wedi trawsnewid yn system o ddosbarthu biolegol modern gyda'r bwriad o adlewyrchu'r perthnasoedd esblygiadol rhwng organebau byw ac wedi difodi.

## Diffiniad

Mae union ddiffiniad tacsonomeg yn amrywio o ffynhonnell i ffynhonnell, ond erys craidd y ddisgyblaeth: cenhedlu, enwi a dosbarthu grwpiau o organebau. Fel pwyntiau cyfeirio, cyflwynir diffiniadau diweddar o dacsonomeg isod:

1. Y theori a'r ymarfer o grwpio unigolion yn rywogaethau, trefnu rhywogaethau yn grwpiau mwy, a rhoi enwau i'r grwpiau hynny, gan gynhyrchu 'dosbarthiad'.
2. Maes gwyddoniaeth (a phrif gydran systemateg) sy'n cwmpasu disgrifio, adnabod, enwi a dosbarthu.
3. Gwyddor dosbarthiad. Mewn bioleg trefnu organebau yn ddosbarthiad.
4. "Gwyddor dosbarthiad fel y'i cymhwysir i organebau byw, gan gynnwys astudio dulliau ffurfio rhywogaethau, ac ati."
5. "Dadansoddiad o nodweddion organeb i'r dibenion o'u dosbarthu".
6. "Mae systemeg yn astudiaeth o ffylogenedd i ddarparu patrwm y gellir ei gyfieithu i ddosbarthiad ac enwau mwy cynhwysol ym maes tacsonomeg" (a restrir fel diffiniad dymunol ond anarferol).

Mae'r diffiniadau amrywiol hyn naill ai'n gosod tacsonomeg fel is-faes o systemateg (diffiniad 2), yn gwrthdroi'r berthynas honno (diffiniad 6), neu'n ymddangos eu bod yn ystyried y ddau derm yn gyfystyr. Ceir rhywfaint o anghytundeb a yw enwi biolegol yn cael ei ystyried yn rhan o dacsonomeg (diffiniadau 1 a 2), neu’n rhan o systemateg y tu allan i dacsonomeg. Er enghraifft, mae diffiniad 6 wedi'i baru â'r diffiniad canlynol o systemateg sy'n gosod y gyfundrefn enwau (*nomenclature*) y tu allan i dacsonomeg:

* *Systemateg* : "Yr Astudiaeth o adnabod, tacsonomeg, ac enwi organebau, gan gynnwys dosbarthu pethau byw o ran eu perthnasoedd naturiol ac astudio amrywiad ac esblygiad tacsa".

## System hierarchaidd

Dyma'r hierarchaeth o dacsonau, gyda'r prif rengau mewn teip trwm.

* **Parth(Parthau)Regio*
* **Teyrnas(Teyrnasoedd)Regnum*
* Is-deyrnas *Subregnum*
* Uwch-ffylwm *Superphylum*
* **Ffylwm(Ffyla)Phylum* **¹ Is-ffylwm *Subphylum*
* Uwch-ddosbarth *Superclassis*
* **Dosbarth(Dosbarthiadau)Classis*
* Is-ddosbarth *Subclassis*
* Uwch-urdd *Superordo*
* **Urdd(Urddau)Ordo*
* Is-urdd *Subordo*
* Uwch-deulu *Superfamilia*
* **Teulu(Teuluoedd)Familia*
* Is-deulu *Subfamilia*
* Llwyth (Llwythau) *Tribus*
* **Genws(Genera)Genus*
* Uwch-rywogaeth *Superspecies*
* **Rhywogaeth(Rhywogaethau)Species*
* Is-rywogaeth *Subspecies*

**¹Rhaniad** neu **adranDivisio*: dewis arall i Ffylwm ar gyfer planhigion, ffyngau a bacteria

## Enghreifftiau

| Rhenc
 | Pryf ffrwythau
 | Bod dynol
 | Pysen
 | Amanita'r pryfed
 | *E. coli* |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Parth** | Eukaryota
 | Eukaryota
 | Eukaryota
 | Eukaryota
 | Bacteria
 |
| **Teyrnas** | Animalia
 | Animalia
 | Plantae
 | Fungi
 |  |
| **Ffylwm** | Arthropoda
 | Chordata
 | Magnoliophyta
 | Basidiomycota
 | Proteobacteria
 |
| Is-ffylwm
 | Hexapoda
 | Vertebrata
 | Magnoliophytina
 | Hymenomycotina
 |  |
| **Dosbarth** | Insecta
 | Mammalia
 | Magnoliopsida
 | Homobasidiomycetae
 | Gammaproteobacteria
 |
| Is-ddosbarth
 | Pterygota
 | Placentalia
 | Magnoliidae
 | Hymenomycetes
 |  |
| **Urdd** | Diptera
 | Primates
 | Fabales
 | Agaricales
 | Enterobacteriales
 |
| Is-urdd
 | Brachycera
 | Haplorrhini
 | Fabineae
 | Agaricineae
 |  |
| **Teulu** | Drosophilidae
 | Hominidae
 | Fabaceae
 | Amanitaceae
 | Enterobacteriaceae
 |
| Is-deulu
 | Drosophilinae
 | Homininae
 | Faboideae
 | Amanitoideae
 |  |
| **Genws** | *Drosophila* | *Homo* | *Pisum* | *Amanita* | *Escherichia* |
| **Rhywogaeth** | *D. melanogaster* | *H. sapiens* | *P. sativum* | *A. muscaria* | *E. coli* |

## Teyrnas a Pharth

*Prif: Teyrnas (bioleg)*
Yn yr Yr Oesoedd Canol disgrifiwyd **rhywogaethau** gwahanol o fewn genws gyda rhestr hir o dermau Lladin. Nid tan y 18fed ganrif y cyflwynodd Carolus Linnaeus (1707-1778) y system sy’n dal mewn defnydd heddiw, lle defnyddir dim ond dau air, un am y genws ac un am y rhywogaeth. Yr enw am y system hon yw'r system ddeuenwol. Yn *Systema Naturae* Carolus Linnaeus (1735), rhennir pethau byw yn ddwy deyrnas: Animalia a Vegetabilia. Ers hynny, datblygodd gwayddoniaeth a thechnoleg ac mae llawer wedi ei ganfod ynglŷn ag organebau un-gellog, ymysg pethau eraill, felly roedd angen system mwy cynnil. Yn y 1960au cyflwynwyd y gair 'Rank' a newidiwyd yn ei dro i 'Domain' (Cymraeg: Parth).

Un system o'r fath yw'r system 6-teyrnas a ddefnyddir yn UDA, lle rhennir organebau yn Bacteria, Archaea, Protista, Fungi (Ffwng), Plantae (Planhigion) ac Animalia (neu 'Anifeiliaid'). Yng ngwledydd Prydain, India, Awstralia ac America Ladin, fodd bynnag, defnyddir 5-teyrnas, sef: Anifeiliaid, Planhigion, Ffwng, Protista a Monera. Mae rhai dulliau o ddosbarthu bywyd yn hepgor y term "Teyrnas", gan nodi nad yw'r teyrnasoedd traddodiadol yn perthyn i un hynafiad cyffredin.

Mae'r tabl canlynol yn crynhoi datblygiad y systemau o ddosbarthu pethau byw dros y blynyddoedd.

| Linnaeus 1735
 | Haeckel 1866
 | Chatton 1925
 | Copeland 1938
 | Whittaker 1969
 | Woese et al. 1977
 | Woese et al. 1990
 | Cavalier-Smith 1993
 | Cavalier-Smith 1998
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2 teyrnas
 | 3 teyrnas
 | 2 ymerodraeth
 | 4 teyrnas
 | 5 teyrnas
 | 6 kingdoms
 | 3 parth
 | 8 teyrnas
 | 6 teyrnas
 |
| *(dim)* | Protista
 | Prokaryota
 | Monera
 | Monera
 | Eubacteria
 | Bacteria
 | Eubacteria
 | Bacteria
 |
| Archaebacteria
 | Archaea
 | Archaebacteria
 |
| Eukaryota
 | Protista
 | Protista
 | Protista
 | Eucarya
 | Archezoa
 | Protosoa
 |
| Protosoa
 |
| Chromista
 | Chromista
 |
| Planhigion
 | Plantae
 | Plantae
 | Plantae
 | Plantae
 | Plantae
 | Plantae
 |
| Ffwng
 | Ffwng
 | Ffwng
 | Ffwng
 |
| Animalia
 | Animalia
 | Animalia
 | Animalia
 | Animalia
 | Animalia
 | Animalia
 |

## Cyfeiriadau

* Internet Archive: Dosbarthiad Pethau Byw Canolfan Edward Llwyd, Prifysgol Cymru