# Mamal

| Mamaliaid
 |
| --- |
|  |
| Dosbarthiad gwyddonol
 |
| Teyrnas:
 | Animalia |
| Ffylwm:
 | Chordata |
| Is-ffylwm:
 | Vertebrata |
| Dosbarth:
 | **Mammalia** Linnaeus, 1758 |
| Urddau
 |
| * Is-ddosbarth: **Prototheria**
	+ Monotremata
* Is-ddosbarth: **Theria**
	+ *Infraclassis*: **Metatheria**
		- Didelphimorphia
		- Paucituberculata
		- Microbiotheria
		- Notoryctemorphia
		- Dasyuromorphia
		- Peramelemorphia
		- Diprotodontia
	+ *Infraclassis*: **Eutheria**
		- Tubulidentata
		- Sirenia
		- Afrosoricida
		- Macroscelidea
		- Hyracoidea
		- Proboscidea
		- Cingulata
		- Pilosa
		- Scandentia
		- Dermoptera
		- Primates
		- Rodentia
		- Lagomorpha
		- Erinaceomorpha
		- Soricomorpha
		- Chiroptera
		- Pholidota
		- Carnivora
		- Perissodactyla
		- Artiodactyla
		- Cetacea
 |

Dosbarth o anifeiliaid asgwrn-cefn a gwaed cynnes gyda blew neu wallt drostynt yw'r **mamaliaid** (hefyd: **mamolion**). Mae gan mamaliaid chwarennau llaeth er mwyn rhoi sugn i'w rhai bychain. Mae angen llawer o fwyd arnynt er mwyn cadw'n gynnes, mwy nag anifeiliaid gwaed oer. Mae gan y rhan fwyaf ohonynt flew neu ffwr ar eu cyrff i gadw'n gynnes, ond does dim ffwr gan famaliaid y môr, braster sydd yn eu cadw nhw'n gynnes. Mae'r monotremiaid (h.y. yr hwyatbig a'r ecidna) yn dodwy wyau, ond mae'r holl famaliaid eraill yn cael eu geni'n fyw; dyma'r hyn a elwir yn fywesgoredd.

Mae tua 4000 o wahanol fathau o famaliaid. Gelwir y rhai sydd yn bwyta anifeiliaid eraill yn gigysyddion, a'r rhai sydd yn bwyta planhigion yn llysysyddion.

## Cymru

### Cynhanes

Ym Mro Morgannwg y darganuwyd y dystiolaeth gynharaf o famaliaid yng Nghymru, i'r de o Ben-y-bont ar Ogwr mewn chwareli glo. Yma, yn 1947 y darganfuwyd olion *Morganucodon watsoni*, anifail bychan bach tebyg i chwistlen, a oedd yn byw yno tua 200,000 o flynyddoedd yn ôl. Ceir tystiolaeth o esgyrn, ffosiliau a chofnodion ysgrifenedig o amser y Rhufeiniaid sy'n taflu golau ar famaliaid sydd wedi hen ddiflannu, rhai cyn hyned a 225,000 CP. Canfuwyd esgyrn llawer o famaliaid anghyffredin heddiw mewn ogofâu yng Ngogledd Cymru hefyd e.e. Ogof Bontnewydd, Cefnmeiriadog, Sir Ddinbych. Ymlith y mamaliaid yn Hen Oes y Cerrig y mae: y rhinoseros gwlanog, y mamoth, yr udfil, ceffyl, blaidd a bual. Mewn cyfnodau cynhesach (cyn y rhewlifau), roedd yma hefyd y llew ogof, y rhinoseros trwyngul a'r eliffant ysgithrsyth.

Erbyn Oes Newydd y Cerrig, dylanwadodd ffermio ar fywyd mamaliaid a daeth cŵn, geifr, moch a'r ceffyl yn anifeiliaid dof. Geifr oedd y mwyaf niferus yng Nghymru - tan ddiwedd yr Oesoedd Canol. Er mwyn sicrhau tir pori, cliriwyd llawer o goedydd Cymru - a newidiodd hyn llawer ar yr amgylchedd e.e. o'r boncyffion y daeth y rhan fwyaf o fawnogydd Cymru. Roedd hyn yn dinistrio llawer o gynefinoedd adar a mamaliaid fel eirth, bleiddiaid a cheirw. Felly wrth i'r tir amaethyddol gynyddu, lleihaodd y tir gwyllt.

### Llenyddiaeth a chelf

Yn yr hwiangerdd *Pais Dinogad* o'r 7g, crybwyllir nifer o famaiaid gan gynnwys y bele coed, y baedd gwyllt, y llwynog, y gath wyllt a'r iwrch. Ceir addurniadau o famaliaid yn aml iawn mewn hen lawysgrifau, er mwyn dod a fflach o liw i'r gwaith, a cheir cyfeiriadau at famaliaid yn britho'r Mabinogi ac oddi fewn i gyfreithiau Hywel Dda.Gwall cyfeirio: Mae tag clo `</ref>` ar goll ar gyfer y tag `<ref>` Ceir hefyd enwau lleoedd ac afonydd yn cynnwys cyfeiriad at famal arbennig.

## Dosbarthiad

Mae dosbarthu mamaliaid wedi newid cryn dipyn ers i Carl Linnaeus ddiffinio'r dosbarth ac ar hyn o bryd, nid oes unrhyw system ddosbarthu'n cael ei derbyn yn gyffredinol. Mae McKenna & Bell (1997) a Wilson & Reeder (2005) yn darparu crynodebau diweddar defnyddiol. Mae Simpson (1945) yn darparu gwybodaeth am darddiad mamaliaid a'r berthynas rhyngddynt a ddatblygodd hyd at ddiwedd yr 20g. Fodd bynnag, ers 1945, daethpwyd o hyd i lawer iawn o wybodaeth newydd a manylach yn raddol: mae'r cofnod paleontolegol wedi'i ail-raddnodi, ac yn y blynyddoedd ers hynny cafwyd llawer o ddadlau a chynnydd ynghylch seiliau damcaniaethol systemateiddio ei hun, yn rhannol trwy'r cysyniad newydd o gladiniaeth (cytras). Er bod gwaith maes a gwaith labordy yn peri i ddosbarthiad Simpson fynd yn hen ffasiwn, dyma'r peth agosaf at ddosbarthiad swyddogol o famaliaid o hyd, er gwaethaf y problemau hysbys.

Mae'r rhan fwyaf o famaliaid, gan gynnwys y chwe urdd mwyaf cyfoethog o rywogaethau, yn perthyn i'r grŵp brych (brychiaid neu *placental*). Y tri urdd mwyaf (o ran nifer) o rywogaethau yw

1. Rodentia (cnofilod): llygod, llygod mawr, ballasg, afancod, capybaras, a mamaliaid eraill;
2. Chiroptera: ystlumod; a
3. Soricomorpha: chwistlod, tyrchod daear, a gwadnodonau.

Y tri urdd mwyaf nesaf, yn dibynnu ar y cynllun dosbarthu biolegol a ddefnyddir, yw'r primatiaid: epaod, mwncïod, a lemyriaid; y Cetartiodactyla: morfilod a charnolion bysedd traed; a'r ysglyfaethwyr sy'n cynnwys cathod, cwn, gwencïod, eirth, morloi, a chynghreiriaid. Yn ôl *Rhywogaethau Mamaliaid y Byd*, cofnodwyd 5,416  o rywogaethau yn 2006. Cafodd y rhain eu grwpio yn 1,229 genera, 153 teulu a 29 urdd. Yn 2008, cwblhaodd yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (IUCN) Asesiad Mamaliaid Byd-eang pum mlynedd ar gyfer ei Restr Goch yr IUCN, a oedd yn cyfrif 5,488 rhywogaeth. Yn ôl ymchwil a gyhoeddwyd yn y *Journal of Mammalogy* yn 2018, roedd nifer y rhywogaethau o famaliaid cydnabyddedig yn 6,495, gan gynnwys 96 wedi eu difodi'n ddiweddar.

### Diffiniadau

Mae'r gair *mamal* yn air modern, a ddaw o'r enw gwyddonol *Mammalia* a fathwyd gan Carl Linnaeus yn 1758, ac sy'n deillio o'r Lladin *mamma* ‘teth, bron’. Mewn papur dylanwadol ym 1988, diffiniodd Timothy Rowe Mammalia yn ffylogenetig fel grŵp y goron o famaliaid, y cytras sy'n cynnwys hynafiad cyffredin mwyaf diweddar y monotremiaid byw (echidnaod ac hwyatbig) a mamaliaid Therian (bolgodogion a brychiaid) a holl ddisgynyddion y cyndad hwnnw. Ers i'r hynafiad hwn fyw yn y cyfnod Jwrasig, mae diffiniad Rowe yn eithrio pob anifail o'r Triasig cynharach, er gwaethaf y ffaith bod ffosiliau Triasig yn yr Haramiyida wedi'u cyfeirio at y Mamaliaid ers canol y 19g. Mae *Ambondro* yn perthyn yn agosach i fonotremiaid nag i famaliaid therian tra bod *Amphilestes* ac *Amphitherium* yn perthyn yn agosach i'r therianiaid; gan fod ffosilau o bob un o'r tri genera wedi eu dyddio tua 167 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn y Jwrasig Canol, mae hwn yn amcangyfrif rhesymol o ymddangosiad grŵp y goron.

Y synapsid cynharaf y gwyddys amdano sy'n bodloni diffiniadau Kemp yw *Tikitherium*, dyddiedig 225 miliwn o flynyddoedd CP, felly gellir rhoi'r dyddiad Triasig Diweddar hwn ar ymddangosiad mamaliaid yn yr ystyr ehangach hwn.

**Dosbarth Mamalia **Is-ddosbarth Prototheria** : monotremiaid: ecidnaod a'r hwyatbig
* **Is-ddosbarth Theriiformes** : mamaliaid byw a'u perthnasau cynhanesyddol
	+ Is-ddosbarth † Allotheria : multituberculates
	+ Is-ddosbarth † Eutriconodonta : eutriconodonts
	+ Is-ddosbarth Holotheria : mamaliaid byw modern a'u perthnasau cynhanesyddol
		- Superlegion † Kuehneotheria
		- Supercohort Theria : mamaliaid byw
			* Carfan Marsupialia : bolgodogion
				+ Magnorder Australidelphia : bolgodogion Awstralia a'r monito del monte
				+ Magnorder Ameridelphia : Newydd Bolgodogion y byd. Bellach yn cael ei ystyried yn baraffyletig, gyda opossums craff yn agosach at awstralidelffiaid.
			* Carfan brychiaid : y brychiaid
				+ Xenarthra Magnorder : xenarthrans
				+ Epitheria Magnorder : epitherau
					- † Leptictida
					- Uwchurdd Preptotheria
						* Grandorder Anagalida : lagomorffiaid, cnofilod a chwistlod eliffant
						* Mawredd Ferae : cigysyddion, pangolinau, † creodontiaid a pherthnasau
						* Grandorder Lipotyphla : pryfetach
						* Grandorder Archonta : ystlumod, primatiaid, colwgoaid (lemwriaid ehedog) a hyrddiaid coed (sydd bellach yn cael eu hystyried yn baraffyletig, gydag ystlumod yn agosach at grwpiau eraill)
						* Grandorder Ungulata : carnolion
							+ Gorchymyn Tubulidentata *incertae sedis* : grugarth
							+ Mirorder Eparctocyona : † condylarths, morfilod a charnolion eilrif-fyseddog
							+ Mirorder † Meridiungulata : carnolion De America
							+ Mirorder Altungulata : carnolion odrif-fyseddog, eliffantod, manatïaid ac hyracsod

### Dosbarthiad moleciwlaidd o frychiaid

O ddechrau'r 21g, mae astudiaethau moleciwlaidd yn seiliedig ar ddadansoddiad DNA wedi awgrymu perthynas newydd ymhlith teuluoedd o famaliaid. Mae'r rhan fwyaf o'r canfyddiadau hyn wedi'u dilysu'n annibynnol gan ddata presenoldeb/absenoldeb ôl-drawsgludo. Ceir systemau dosbarthu sy'n seiliedig ar astudiaethau moleciwlaidd ac sy'n yn datgelu tri phrif grŵp neu linach o famaliaid brychiog - Afrotheria, Xenarthra a Boreoeutheria - a ymwahanodd yn y Cretasaidd. Mae'r berthynas rhwng y tair llinach hyn yn ddadleuol, ac mae pob un o'r tair rhagdybiaeth bosibl wedi'u cynnig mewn perthynas â pha grŵp sy'n sylfaenol. Y rhagdybiaethau hyn yw Atlantogenata (Boreoeutheria gwaelodol), Epitheria (Xenarthra gwaelodol) ac Exafroplacentalia (Afrotheria gwaelodol). Mae Boreoeutheria yn ei thro yn cynnwys dwy brif linach - Euarchontoglires a Laurasiatheria.

Mae amcangyfrifon ar gyfer yr amseroedd gwahanu'r tri grŵp brych hyn yn amrywio o 105 i 120 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP), yn dibynnu ar y math o DNA a ddefnyddiwyd (fel niwclear neu mitocondriaidd) a dehongliadau amrywiol o ddata paleoddaearyddol.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Mammalia** |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Monotremata  |
|  |
| Theria |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Marsupialia  |
|  |
| Placentalia |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Atlantogenata |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Afrotheria   |
|  |
|  |
Xenarthra   |
|  |

 |
|  |
| Boreoeutheria |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Euarchontoglires |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Euarchonta   |
|  |
|  |
Glires   |
|  |

 |
|  |
| Laurasiatheria |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Eulipotyphla  |
|  |
| Scrotifera |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Chiroptera  |
|  |
|  |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Euungulata |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Artiodactyla   |
|  |
|  |
Perissodactyla   |
|  |

 |
|  |
| Ferae |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Pholidota  |
|  |
|  |
Carnivora   |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

Mae'r cladogram uchod yn seiliedig ar Tarver *et al*. (2016)

## Esblygiad

### Gwreiddiau

Tarddodd Synapsida, cytras sy'n cynnwys mamaliaid a'u perthnasau sydd wedi'u difodi, yn ystod isgyfnod Pennsylvania (~323 miliwn i ~300 miliwn o flynyddoedd yn ôl), pan wnaethon nhw ymrannu oddi wrth llinach yr ymlusgiaid. Datblygodd mamaliaid grŵp y goron o ffurfiau mamaliaid cynharach yn ystod y Jwrasig Cynnar. Mae'r cladogram yn cymryd Mamalia i fod yn grŵp coron.

### Esblygiad o amniotau hŷn

 Mae strwythur gwreiddiol y benglog synapsid yn cynnwys un agoriad y tu ôl i'r creuau llygaid, mewn safle gweddol isel ar y benglog (ar y dde isaf yn y ddelwedd hon).
Amniotau oedd fertebrat cwbl cyntaf y tir. Fel eu rhagflaenwyr cynnar, yr amffibaidd tetrapod, roedd ganddyn nhw ysgyfaint ac aelodau megis coesau. Fodd bynnag, mae gan wyau amniotig bilenni mewnol sy'n caniatáu i'r embryo sy'n datblygu i anadlu, gan gadw dŵr oddi mewn. Felly, gall amniotau ddodwy wyau ar dir sych, tra bod angen i amffibiaid ddodwy eu hwyau mewn dŵr.

### Mamaliaid cyntaf

Digwyddiad difodiant Permian-Triasig tua 252 miliwn o flynyddoedd yn ôl, a oedd yn ddigwyddiad hirfaith oherwydd bod nifer o gyfnodau o ddifodiant wedi digwydd, a daeth goruchafiaeth y therapsidau cigysol i ben. Yn y Triasig cynnar, cymerwyd lle'r cigysyddion gan yr archosoriaid dros gyfnod estynedig o 35. miliwn o flynyddoedd); Daeth i gynnwys y crocodylomorffiaid, y pterosoriaid a'r deinosoriaid; fodd bynnag, roedd cynodontiaid mawr fel y *Trucidocynodon* a'r traversodontidiaid yn dal i feddiannu cilfachau cigysol a llysysol mawr eu maint. Erbyn y Jwrasig, roedd y deinosoriaid wedi dod i ddominyddu'r lle llysysyddion mawr y tir hefyd.

Ymddangosodd y mamaliaid cyntaf (mewn ystyr Kemp o'r gair) yn yr epoc Triasig Diweddar (tua 225 miliwn o flynyddoedd yn ôl), 40 miliwn o flynyddoedd ar ôl y therapsidau cyntaf. Ehangodd y ddau o fod yn bryfed nosol o ganol y Jwrasig ymlaen. Roedd y Castorocauda o'r cyfnod Jwrasig, er enghraifft, yn berthynas agos i'r gwir famaliaid a oedd ag addasiadau ar gyfer nofio, cloddio a dal pysgod. Credir bod y rhan fwyaf, os nad y cyfan, wedi aros yn nosol, gan gyfrif am lawer o'r nodweddion mamalaidd nodweddiadol. Roedd mwyafrif y rhywogaethau o famaliaid a fodolai yn y Cyfnod Mesosöig yn aml-dwbercylaidd, ewtriconodontau a sbalacotheridau. Y metatherian cynharaf y gwyddys amdano yw Sinodelphys, a ddarganfuwyd mewn siâl Cretasaidd Cynnar 125 miliwn-mlwydd-oed yn Nhalaith Liaoning gogledd-ddwyrain Tsieina. Mae'r ffosil bron yn gyflawn ac mae'n cynnwys sawl tusw o ffwr ac argraffnodau o feinweoedd meddal.

 Darlun artist o'r *Juramaia sinensis*, yr ewtheriad hynaf y gwyddys amdano (160 miliwn blwyddyn CP)
Y ffosil hynaf y gwyddys amdano ymhlith yr Ewtheria ("y gwir fwystfilod") yw'r prysgallu bach *Juramaia sinensis*, neu "y fam Jwrasaidd o Tsieina", a ellir ei ddyddio i 160 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn y Jwrasig hwyr. Roedd perthynas ewtherianaidd diweddarach, sef yr *Eomaia*, yn dyddio i 125 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn y Cretasaidd cynnar, yn meddu ar rai nodweddion a oedd yn gyffredin â'r marsupialiaid ond nid â'r brychiaid, tystiolaeth bod y nodweddion hyn yn bresennol yn hynafiad cyffredin olaf y ddau grŵp ond eu bod ar goll yn ddiweddarach yn y llinach frychiog. Yn benodol, mae'r esgyrn epipubig yn ymestyn ymlaen o'r pelfis. Nid yw'r rhain i'w cael mewn unrhyw frychiaid modern, ond fe'u ceir mewn bolgodogion, monotremiaid, mamaliaid nontheriaidd eraill ac *Ukhaatherium*, anifail Cretasaidd cynnar yn yr urdd ewtheria Asioryctitheria . Mae hyn hefyd yn berthnasol i'r multituberculates. Mae'n debyg eu bod yn nodwedd hynafol, a ddiflannodd wedyn yn y llinach brych. Mae'n ymddangos bod yr esgyrn epipwbig hyn yn gweithredu trwy gryfhau'r cyhyrau yn ystod symudiad, gan leihau faint o le sy'n cael ei gyflwyno, y mae brych ei angen i gadw eu ffetws yn ystod cyfnodau beichiogrwydd. Mae allfa pelfig cul yn dangos bod yr ifanc yn fach iawn adeg eu geni ac felly bod beichiogrwydd yn fyr, fel mewn marsupials modern. Mae hyn yn awgrymu bod y brychiaid yn ddatblygiad diweddarach.

### Ymddangosiadau cynharaf o nodweddion

Mae'r dystiolaeth cyntaf o ên i'w weld mewn ffosil o'r *Hadrocodium*, sy'n dyddio i tua 195 miliwn o flynyddoedd yn ôl, yn y Jwrasig cynnar. Dyma dystiolaeth glir, y cyntaf, o gymal gên a ffurfiwyd gan yr esgyrn cenffurf (cennog) ac esgyrn dannedd yn unig; nid oes lle yn yr ên i'r articular, sef asgwrn sy'n ymwneud â genau pob synapsid cynnar.

 Ffosil o *Thrinaxodon* yn yr Amgueddfa Hanes Natur Genedlaethol
### Cynnydd yn y mamaliaid

Cymerodd mamaliaid Therian drosodd y cilfachau ecolegol canolig i fawr yn y Cainosöig, ar ôl i'r digwyddiad difodiant Cretasaidd-Paleogenaidd (tua 66 miliwn o flynyddoedd yn ôl) wagio'r gofod ecolegol oedd cyn hynny'n cael ei lenwi gan ddeinosoriaid nad oeddent yn adar a grwpiau eraill o ymlusgiaid, yn ogystal ag amrywiol grwpiau o famaliaid eraill. Bu cynnydd esbonyddol ym maint eu cyrff (megaffawna). Yna arallgyfeiriodd mamaliaid yn gyflym iawn; mae adar a mamaliaid yn dangos cynnydd esbonyddol mewn amrywiaeth. Er enghraifft, mae'r ystlum cynharaf y gwyddys amdano'n dyddio i tua 50 miliwn o flynyddoedd yn ôl, dim ond 16 miliwn o flynyddoedd ar ôl difodiant y deinosoriaid nad oeddent yn adar.

Yr hynafiad cynharaf y gwyddys amdano ar gyfer primatiaid yw'r *Archicebus achilles* o tua 55 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Roedd y primat bychan hwn yn pwyso 20-30 gram a gallai ffitio'n ddel yng ngledr llaw dynol.

## Anatomeg

### Nodweddion gwahaniaethol

Gellir adnabod rhywogaethau o famaliaid byw trwy bresenoldeb chwarennau chwys, gan gynnwys y rhai sy'n arbenigo mewn cynhyrchu llaeth i faethu eu cywion. Wrth ddosbarthu ffosilau, fodd bynnag, rhaid defnyddio nodweddion eraill, gan nad yw chwarennau meinwe meddal a llawer o nodweddion eraill i'w gweld mewn ffosilau.

Ymddangosodd llawer o nodweddion a rennir gan bob mamal byw ymhlith aelodau cynharaf y grŵp:

* **Cymal yr ên** – Mae'r dentari (asgwrn yr ên isaf, lle mae'r dannedd yn eistedd) a'r asgwrn cenffurf (asgwrn bach creuanol) yn cwrdd i ffurfio'r cymal. Yn y rhan fwyaf o fertebratau eraill â gên, gan gynnwys therapsidau cynnar, mae'r cymal yn cynnwys yr asgwrn cymalol (asgwrn bach yng nghefn yr ên isaf) a'r asgwrn cwadrat (asgwrn bychan yng nghefn yr ên uchaf).
* **Y glust ganol** – Mewn mamaliaid coron, mae sain yn cael ei gludo o drwm y glust gan gadwyn o dri asgwrn, y morthwyl, yr einion a'r gwarthol.
* **Amnewid dannedd** – Gellir torri dannedd newydd un waith yn ystod oes (deuffioddont(au)) neu, fel y mae morfilod danheddog a chnofilod llygodol, ddim o gwbl (monoffioddont(au)). Mae eliffantod, manatïaid a changarŵod yn torri dannedd newydd sawl neu lawer gwaith trwy gydol eu hoes (polyffioddont(au)).
* **Enamel prismatig** - Mae'r gorchudd enamel ar wyneb y dant wedi'i wneud o brismau, h.y. cyrff crisialog tebyg i roden sy'n ymestyn o'r dentin i wyneb y dant.
* **Condylau'r gwegil** - Mae dau gnepyn ar waelod y benglog yn mynd i'r fertebra gyddfol uchaf; mewn cyferbyniad, dim ond un cnepyn o'r fath sydd gan y rhan fwyaf o detrapodau eraill.

Ar y cyfan, nid oedd y nodweddion hyn yn bresennol yn hynafiaid Triasig y mamaliaid. Mae bron pob math o famaliaid yn meddu ar asgwrn epipwbig, oddigerth i'r brychiaid byw.

### Dwyffurfedd rhywiol

Ar gyfartaledd, mae mamaliaid gwrywaidd yn fwy eu maint na mamaliaid benywaidd, gyda gwrywod o leiaf 10% yn fwy na benywod mewn dros 45% o rywogaethau yr ymchwiliwyd iddynt. Mae’r rhan fwyaf o urddau o famaliaid hefyd yn arddangos dwyffurfedd rhywiol rhagfarnllyd-gwrywaidd, er nad yw rhai urddau'n dangos unrhyw duedd neu maent yn sylweddol ogwydd-benywaidd (Ceinachffurf,*Lagomorpha*). Mae dwyffurfedd maint yn ôl rhyw yn cynyddu yn ôl maint y corff, (rheol Rensch), sy'n awgrymu bod pwysau dethol cyfochrog ar faint y gwryw a'r fenyw.

Mae cydberthynas gadarnhaol hefyd rhwng graddau detholiad rhywiol a maint y gwryw a'r fenyw ar draws pob mamal. Ymhellach, mae pwysau dethol cyfochrog ar fàs y fenyw yn cael ei nodi yn yr oedran hwnnw ar adeg diddyfnu yn sylweddol uwch mewn rhywogaethau sy'n amlwreica, hyd yn oed wrth gywiro ar gyfer màs y corff. Hefyd, mae'r gyfradd atgenhedlu yn is ar gyfer benywod mwy, sy'n dangos bod detholiad ffrwythlondeb yn dewis ar gyfer benywod llai mewn mamaliaid. Er bod y patrymau hyn yn gywir yn gyffredinol, mae amrywiadau sylweddol ar draws yr urddau.

### Systemau biolegol

 Ysgyfaint racŵn yn cael ei chwyddo â llaw
Mae gan y mwyafrif o famaliaid saith fertebra ceg y groth (esgyrn yn y gwddf). Yr eithriadau yw'r morfuwch a'r sloth dau fys, sydd â chwech, a'r sloth tri bysedd sydd â naw. Mae gan ymennydd pob mamal neocortex, rhan o'r ymennydd sy'n unigryw i famaliaid. Mae gan ymennydd y brychiaid gorpws caloswm, yn wahanol i fonotremiaid a bolgodogion.

Mae ysgyfaint mamaliaid fel sbwng a diliau mêl. Gallant anadlu'n bennaf oherwydd y llengig, sy'n rhannu'r thoracs o geudod yr abdomen, gan ffurfio cromen amgrwm i'r thoracs. Mae cyfangiad y llengig yn fflatio'r gromen, gan gynyddu cyfaint ceudod yr ysgyfaint. Tynnir aer i mewn trwy geudodau'r ceg a'r trwyn, gan deithio trwy'r laryncs, y tracea a'r bronci, ac yn ehangu'r alfeoli. Drwy ymlacio'r llengig, ceir yr effaith groes, gan leihau cyfaint ceudod yr ysgyfaint, ac achosi i aer gael ei wthio allan o'r ysgyfaint. Yn ystod ymarfer corff, mae wal yr abdomen yn cyfangu, gan gynyddu'r pwysau ar y llengig, sy'n gorfodi aer allan yn gyflymach ac yn fwy grymus. Gall cawell yr asenau ehangu a chyfangu ceudod y frest trwy gyhyrau anadlol eraill. O ganlyniad, mae aer yn cael ei sugno i'r ysgyfaint neu ei ddiarddel allan o'r ysgyfaint. Gelwir y math hwn o ysgyfaint yn *ysgyfaint megin* oherwydd ei fod yn debyg i fegin y gof.

### Mamaliaid gwaed cynnes

Mae bron pob mamal yn endothermig ‘â gwaed cynnes’ a cheir gan y rhan fwyaf ohonynt flew hefyd i helpu i'w cadw'n gynnes. Fel adar, gall mamaliaid chwilota neu hela mewn tywydd a hinsawdd sy'n rhy oer ar gyfer ymlusgiaid a phryfed ectothermig ‘â gwaed oer’. Mae angen digon o egni bwyd ar famaliaid endothermig, felly maent yn bwyta mwy o fwyd fesul uned o bwysau'r corff na'r rhan fwyaf o ymlusgiaid. Gall mamaliaid pryfysol bach fwyta symiau aruthrol o ran eu maint: eithriad prin yw'r llygoden fawr noeth sy'n cynhyrchu llawer o wres metabolaidd. Mae adar hefyd yn endothermig, felly nid yw endothermig yn unigryw i famaliaid.

### Ymsymudiad

#### Ar y ddaear

 Rhedeg. Cyfres o ffotograffau cynnar gan Eadweard Muybridge, 1887.
Mae'r rhan fwyaf o fertebratau - yr amffibiaid, yr ymlusgiaid a rhai mamaliaid fel bodau dynol ac eirth - yn *wadnrodiol*, h.y. yn cerdded ar ochr isaf y droed (y sowdl a'r gwadn), ond mae llawer o famaliaid, megis cathod a chŵn, yn *fysgerddol*, h.y. yn cerdded ar flaenau eu traed, ac mae hyd y cam yn caniatáu cyflymder uwch. Mae mamaliaid bysgerddol hefyd yn aml yn medru ymsymud yn dawel wrth hela. Mae rhai anifeiliaid fel ceffylau yn *garn-gerddol*, yn cerdded ar flaenau eu traed, sy'n cynyddu hyd eu cam ac felly eu cyflymder. Gwyddys hefyd fod ychydig o famaliaid, sef yr epaod mawr, yn cerdded ar gygnau eu traed blaen. Mae morgrugysorion anferth a'r hwyatbigau hefyd yn gwgngerddwyr. Gelwir rhai mamaliaid yn ddeudroediog, sef y rhai hynny sy'n defnyddio dim ond dwy go i'w ymsymud, e.e. bodau dynol a'r epaod mawr. Mae gan rywogaethau deudroed faes gwelediad mwy na phedwartroedion, maent yn arbed mwy o egni ac mae ganddynt y gallu i drin gwrthrychau â'u dwylo, sy'n helpu i chwilota am fwyd. Yn lle cerdded, mae rhai deudroediogion yn neidio, fel cangarŵod a llygod mawr codog.

## Rhestr mamaliaid

* Afanc (neu lostlydan) (Beaver: *Castor fiber*)
* Afonfarch (neu ddyfrfarch) (Hippopotamus)
* Alpafr (neu greigafr) (Ibex: *Capra ibex*)
* Arth (Bear: *Ursus*)
* Asyn (Donkey, ass: *Equus asinus*)
* Baedd gwyllt (Wild boar: *Sus scrofa (ferus)*)
* Bele (Marten: *Martes*)
* Blaidd (Wolf: *Canis lupus*)
* Bochdew (Hamster: *Mesocricetus* neu *Cricetus*)
* Broch (neu fochyn daear) (Badger: *Meles meles*)
* Bual (American bison: *Bos bison*)
* Buwch (Cow: *Bos taurus*)
* Byfflo (Buffalo: *Bos bubalus*)
	+ Byfflo dŵr (neu ych yr afon) (Water buffalo: *Bubalus arnee*)
* Camel (Camel)
	+ Camel dau grwbi (Bactrian camel: *Camelus bactrianus*)
	+ Camel un crwbi (neu gamel rhedeg) (Dromedary: *Camelus dromedarius*)
* Carlwm (Stoat, ermine: *Mustela erminea*)
* Carw (Deer: *Cervus*)
	+ Carw coch (Red deer: *Cervus elaphus*)
* Cath (Cat: *Felis silvestris (domesticus)*)
	+ Cath wyllt (Wildcat: *Felis silvestris*)
* Ceffyl (Horse: *Equus caballus*)
* Ci (Dog: *Canis lupus (familiaris)*)
* Cwningen (Rabbit: *Oryctolagus cuniculus*)
* Dafad (Sheep: *Ovis aries aries*)
* Danas (Fallow deer: *Cervus dama*)
* Dolffin (Dolphin: *Delphinidae*)
	+ Dolffin trwynbwl (Bottlenose dolphin: *Tursiops truncatus*)
* Draenog (Hedgehog: *Erinaceus europaeus*)
* Dwrgi (neu ddyfrgi) (Otter: *Lutra lutra*)
* Eliffant (Elephant: *Elephas maximus* neu *Loxodonta africana*)
* Ffured (Ferret: *Mustela putorius furo*)
* Ffwlbart (Polecat: *Mustela putorius*)
* Gafr (Goat: *Capra hircus*)
* Gafrewig (Chamois: *Rupicapra rupicapra*)
* Gafrewigan (Chevrotain: *Hyemoschus* neu *Tragulus*)
* Gwahadden (neu dwrch daear) (Mole: *Talpa europaea*)
* Gwenci (neu fronwen) (Weasel: *Mustela nivalis*)
* Gwiwer (Squirrel: *Sciuridae*)
	+ Gwiwer goch (Red squirrel: *Sciurus vulgaris*)
* Iwrch (Roe deer: *Capreolus capreolus*)
* Lyncs (Lynx: *Lynx lynx*)
* Llamhidydd, -ion (Porpoise: *Phocaena*)
	+ Llamhidydd harbwr (Harbour porpoise: *Phocaena phocaena*)
* Llew (Lion: *Panthera leo*)
* Llwynog (neu gadno) (Fox: *Vulpes vulpes*)
* Llyg (Shrew: *Sorex*)
* Llygoden (Mouse: *Mus*)
	+ Llygoden fawr (Rat: *Rattus*)
	+ Llygoden bengron (Vole: *Arvicolinae*)
* Manati (Manatee: *Trichechidae*)
* Mochyn (Pig: *Sus scrofa (domesticus)*)
* Mochyn cwta (neu fochyn Gini) (Guinea pig: *Cavia porcellus*)
* Morfil, -od (Whales: *Cetacea*)
	+ Morfil balîn (Baleen whale: *Mysticeti*)
		- Morfil cefngrwm (Humpback whale: *Megaptera novaeangliae*)
		- Morfil glas (Blue whale: *Balaenoptera musculus*)
	+ Morfil danheddog (Toothed whale: *Odontoceti*)
* Morlo (Seal: *Pinnipedia*)
	+ Morlo llwyd (Grey Seal: *Halichoerus grypus*)
* Mwfflon (Mouflon: *Ovis aries musimon*)
* Mwsglygoden (neu lygoden fwsg) (Muskrat: *Ondatra zibethicus*)
* Ocapi (Okapi: *Okapia johnstoni*)
* Pathew (Dormouse: *Gliridae*)
	+ Pathew cyffredin (Common or hazel dormouse: *Muscardinus avellanarius*)
	+ Pathew tew (Fat or edible dormouse: *Glis glis*)
* Tsimpansî (Chimpanzee: *Pan*)
* Twrlla (neu farmot) (Marmot: *Marmota marmota*)
* Udfil (Hyena)
* Ych gwyllt (European bison, wisent: *Bos bonasus*)
* Ysgyfarnog (Hare: *Lepus europaeus*)
* Ystlum (Bat: *Chiroptera*)
	+ Ystlum du (neu ystlum Barbastelle) (Barbastelle bat: *Barbastella barbastellus*)
	+ Ystlum Bechstein (Bechstein's bat: *Myotis bechsteinii*)
	+ Ystlum pedol lleiaf (Lesser horseshoe bat: *Rhinolophus hipposideros*)
	+ Ystlum pedol mwyaf (Greater horseshoe bat: *Rhinolophus ferrumequinum*)

## Darllen pellach

* "Natural selection of mammalian brain components". *Trends in Ecology and Evolution* **16** (9): 471–473. 2001. doi:10.1016/S0169-5347(01)02246-7.
* McKenna MC, Bell SK (1997). *Classification of Mammals Above the Species Level*. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-11013-6. OCLC 37345734.
* Nowak RM (1999). *Walker's mammals of the world* (arg. 6). Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5789-8. OCLC 937619124.
* "The principles of classification and a classification of mammals". *Bulletin of the American Museum of Natural History* **85**: 1–350. 1945.
* "Resolution of the early placental mammal radiation using Bayesian phylogenetics". *Science* **294** (5550): 2348–51. December 2001. Bibcode 2001Sci...294.2348M. doi:10.1126/science.1067179. PMID 11743200.
* "Molecules consolidate the placental mammal tree". *Trends in Ecology & Evolution* **19** (8): 430–8. August 2004. doi:10.1016/j.tree.2004.05.006. PMID 16701301.  Adalwyd 2005-01-21.
* Vaughan TA, Ryan JM, Capzaplewski NJ (2000). *Mammalogy* (arg. 4). Fort Worth, Texas: Saunders College Publishing. ISBN 978-0-03-025034-7. OCLC 42285340.
* "Retroposed elements as archives for the evolutionary history of placental mammals". *PLOS Biology* **4** (4): e91. Ebrill 2006. doi:10.1371/journal.pbio.0040091. PMC 1395351. PMID 16515367.
* MacDonald DW, Norris S (2006). *The Encyclopedia of Mammals* (arg. 3). London: Brown Reference Group. ISBN 978-0-681-45659-4. OCLC 74900519.

* Wilson, D. E., a Reeder, D. M. (goln), *Mammal Species of the World*, 3ydd argraffiad (Johns Hopkins University Press)

## Cyfeiriadau

## Dolenni allanol

* Biodiversitymapping.org – All mammal orders in the world with distribution maps Archifwyd 2016-09-26 yn y Peiriant Wayback
* Paleocene Mammals, a site covering the rise of the mammals, paleocene-mammals.de
* Evolution of Mammals, a brief introduction to early mammals, enchantedlearning.com
* European Mammal Atlas EMMA from Societas Europaea Mammalogica, European-mammals.org
* Marine Mammals of the World – An overview of all marine mammals, including descriptions, both fully aquatic and semi-aquatic, noaa.gov
* Mammalogy.org Archifwyd 2020-03-01 yn y Peiriant Wayback The American Society of Mammalogists was established in 1919 for the purpose of promoting the study of mammals, and this website includes a mammal image library

Wiciadur
Chwiliwch am mamal
yn Wiciadur.