Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# П. эрч. 314

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнӗ

## Вуламалли

* Тит Ливий. История… — М., 1989—93. — Т. 1. — С. 430—434.

## Каҫӑсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Кермен

Эскориал керменӗ, Испани
**Кил керменĕ** — пысӑк та монументлӑ чаплӑ, хӑйӗн архитектурипе уйрӑлса тӑракан ҫурт, чи малтанах патша мӑнаҫлӑхӗнчи, пуян ҫынсен резиденцийӗ пулнӑ, XIII ӗмӗртенпе ҫавӑн пек ятпа хӑшпӗр патша ҫурчӗсене патӑртма пуҫланӑ.

## Тĕслĕхсем

### Император керменĕ

* Хĕллехи кермен
* Кайзерсвертри император керменĕ
* Киотăри император керменĕ
* Хофбургри император керменĕ

### Король керменĕ

* Король керменĕ (Амстердам)
* Король керменĕ (Берлин)
* Король керменĕ (Брюссель)
* Король керменĕ (Тонга)
* Аранхуэсри король керменĕ
* Варшавăри король керменĕ
* Казертăри король керменĕ
* Мадридри король керменĕ
* Неапольри король керменĕ
* Ослори король керменĕ
* Портичири король керменĕ
* Стокгольмри король керменĕ
* Туринри король керменĕ

## Çав. пекех

* Шато
* Хоромсем
* Палатăсем

## Вуламалли

* Дворцы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Д. В. Артюхович. Дворец // Строительство. Энциклопедический словарь. — Ставрополь: «Параграф», 2011. — С. 31. — 766 с. — ISBN 978-5-904939-17-5.

## Каҫӑсем

* Русские дворцы на сайте «Архитектура России»
# П. эрч. 123Latinitsopa vulani

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

## Вуламалли

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# 113Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  105 • 106 • 107 • 108 —  **109**  — 110 • 111 • 112 • 113
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 80-мĕшсем • 90-мĕшсем — **100-мĕшсем** — 110-мĕшсем • 120-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| I ĕмĕр — **II ĕмĕр** — III ĕмĕр
 |

## Пулăмсем

* Консулсем: Луций Публилий Цельс тата Гай Клодий Криспин.
* Римра Траян колонни хăпартнă. Траян Хĕвелтухăçне тухса каять.

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Йывăç пушмак

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Пушмак (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Сувенирла йывăç пушмак
**Йывăç пушмак** — вăтам ĕмĕрсенче ăна Европăра чухăнрах çынсем тăхăнса çÿренĕ. Хальхи вăхăтра сувенир пек усă курма пултараççĕ. Çавăн пекех хăшпĕр халăх ташшисене йыăç пушмак тăхăнса ташлаççĕ.

## Çавăн пекех

* Саботье вăрçи — Орлеан таврашĕнче 1658-мĕш çулта пулнă.
* Сават
* Гэта

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* **Деревянные башмаки** Викиампарта
* Деревянные башмаки — обувь Древнего Рима // footwear.ua
# Алкоголлĕ ĕçмесем

Алкоголлĕ ĕçмеcем
**Алкого́ллĕ ĕçмесем** (*спирт ĕçмисем*) — этаноллă (этил спирчĕ, ахалле — алкоголь) ĕçме.

## Хатĕрлев меслечĕсем

## Алкоголлĕ ĕçмесен тĕсĕсем

## Çав. пекех

* Хаяр спиртлă ĕçмесем
* Юнри алкоголе шутлани
* Алкоголизм
* Урăлăх
* Алкогольсăр ĕçмесем

## Каçăсем

* «Ну, за культуру пития!» — экзотикăллă алкоголлĕ ĕçмесем пирки статья 2011 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ.
* Алкоголь тата сывлăх 2011 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ.

## Асăрхавсем
# 264Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  256 • 257 • 258 • 259 —  **260**  — 261 • 262 • 263 • 264
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 240-мĕшсем • 250-мĕшсем — **260-мĕшсем** — 270-мĕшсем • 280-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| II ĕмĕр — **III ĕмĕр** — IV ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# 316Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  308 • 309 • 310 • 311 —  **312**  — 313 • 314 • 315 • 316
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 290-мĕшсем • 300-мĕшсем — **310-мĕшсем** — 320-мĕшсем • 330-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| III ĕмĕр — **IV ĕмĕр** — V ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Ĕсенкĕ

Ĕсенкĕ
**Ĕсенкĕ** е **йĕнер пускачĕ** (**йĕнер пусси**) — йĕнерпе çыхăнтарнă хатĕр, ку юланута лаша çинче тӳрĕ ларса кайма май парать. IV ĕмĕрте шутласа кăларнă тата пĕтĕм тĕнчипе хăвăрт сарăлнă япала.

Ĕсенкĕпе усă курни юланутсене хĕçпе çапăçма тата ухăран персе тĕллĕ лектерме меллĕрех тунă. Ку куçса
çӳрекен халăхсене çар тактикипе стратегине тата хĕç-пăшалне улăштарма май панă.

## Татах пăхăр

* Хырăмайлăх
* Такан
* Йĕнер

## Вуламалли

* Измайлов И. Л. Появление и ранняя история стремян в Среднем Поволжье // Военное дело древнего и средневекового населения Северной и Центральной Азии. — Новосибирск, 1990. — С. 61-70.
* Никоноров В. П. К вопросу о роли стремян в развитии военного дела // Степи Евразии в древности и Средневековье. Кн. II. СПб., 2003. С. 263-267.

## Каçăсем
# ВилĕмLatinitsopa vulani

Вилĕме аллегорилесе кăтартни
пуç купташки — вилĕм символĕсенчен пĕри
**Вилĕм** (*вилĕм-çĕтĕм*) — пурнăçрăн уйăрăлни.

## Çавăн пекех

* Вилĕмсĕрлĕх
* Клиникăлла вилĕм
* Эвтанази
* Биологилле вилĕм
* Виле
* Летаргилле ыйăх
* Апоптоз
* Çӳрекен виле фази
* Пайăрка чирĕ
* Суд медицини
* Харон хроники. Вилĕм энциклопедийĕ
* Адам пуçĕ (символ)
* Усал шыçă
* Танатологи
* Морг
* Масар
* Крематорий
* Таврăнми çухату
* Çăк 200

## Асăрхавсем

## Литература

* Варава, В. В. Смерть // Русская философия : Энциклопедия / Под общ. ред. М. А. Маслина. — М. : Алгоритм, 2007. — С. 510—512 . — 736 с.
* Ильясов Ф. Н. Феномен страха смерти в современном обществе // Социологические исследования. — 2010. — № 9. — С. 80—86.
* Минеев. Социальные аспекты смерти. — М. : Директ-Медиа, 2014. — 473 с.
* Минеев. Уход из жизни : социально-философский ракурс. — М. : Директ-Медиа, 2014. — 293 с с.
* Робинсон К. Состояние сознания в процессе смерти: научно-медицинский и буддистский подходы // Религиоведение : журн. — 2007. — № 3. — С. 168—187. — ISSN 2072-8662. Архивировано 23 мая 2013 года.
* Торчинов, Е. А. Буддизм : Карманный словарь. — СПб. : Амфора, 2002. — 187 с. — ISBN 5-94278-286-5.
* Холизм и здоровье. — 2014. — № 1 (9). — [Тема номера «Смерть и бессмертие». По материалам конференции «Предельные вопросы: жизнь, смерть и бессмертие. Смерть как творчество»]. — ISSN 2305-5677.
* Хайдер Варрайч. Современная смерть. Как медицина изменила уход из жизни. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — 414 с. — ISBN 978-5-00139-364-1.
* Хосе Луис Кордейро, Дэвид Вуд. Смерть должна умереть. Наука в борьбе за наше бессмертие = José Luis Cordeiro, David Wood. La muerte de la muerte: La posibilidad científica de la inmortalidad física y sudefensa moral. — М.: Альпина Паблишер, 2021. — ISBN 978-5-9614-3809-3.
* Рязанцев С. Танатология (Учение о смерти). — СПб.: Восточно-Европейский институт психоанализа, 1994. — 384 с. — (Библиотека психоаналитической литературы). — ISBN 5-85-084-004-8.

## Каçăсем

* И. Гагарин, Смерть с точки зрения православия 2013 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ.
* С. А. Корсаков, «Лекции по судебной медицине» 2020 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.
* А. Б. Холмогорова, «Страх смерти: культуральные источники и способы психологической работы» 2024 ҫулхи Ака уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
* Еврейские похороны и траур
* Серафим Роуз, Душа после смерти 2011 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
* Алёна Солнцева. О том, как человек справляется со страхом смерти, *Gazeta.ru* (2017-04-15). Тĕрĕсленĕ 15 Ака уйӑхӗн 2017.
# 422Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  414 • 415 • 416 • 417 —  **418**  — 419 • 420 • 421 • 422
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 390-мĕшсем • 400-мĕшсем — **410-мĕшсем** — 420-мĕшсем • 430-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| IV ĕмĕр — **V ĕмĕр** — VI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# 588

| Çулсем
 |
| --- |
|  580 • 581 • 582 • 583 —  **584**  — 585 • 586 • 587 • 588
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 560-мĕшсем • 570-мĕшсем — **580-мĕшсем** — 590-мĕшсем • 600-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| V ĕмĕр — **VI ĕмĕр** — VII ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# 447Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  439 • 440 • 441 • 442 —  **443**  — 444 • 445 • 446 • 447
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 420-мĕшсем • 430-мĕшсем — **440-мĕшсем** — 450-мĕшсем • 460-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| IV ĕмĕр — **V ĕмĕр** — VI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# 549Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  541 • 542 • 543 • 544 —  **545**  — 546 • 547 • 548 • 549
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 520-мĕшсем • 530-мĕшсем — **540-мĕшсем** — 550-мĕшсем • 560-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| V ĕмĕр — **VI ĕмĕр** — VII ĕмĕр
 |

## Пулнисем

* Агила I вестготсен королĕ пулса тăнă.
* 549—550 — Склавинсем Эгей тинĕсĕ хĕрринчи Топер карманне илнĕ, менпур арçынна вĕлернĕ, хĕрарăмсемпе ачасене чурана илсе кайнă. Прокопий çырнипе: чылай хушă Иллирипе Фраки пушă выртнă.
* Иккĕмĕш хутчен Велисарие Кустантина чĕнсе илнĕ.
* Хоу Цзин Лян династине сутнă та Цзянькана çунтарса янă.
* Çу, 9 — Равеннăра Сант-Аполлинаре-ин-Классе базиликăна сăвапланă.

## Çуралнă

## Вилнĕ

* Тевдегизил, вестготсен королĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# ТерриториLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Территори (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Террито́ри** (лат. *territorium*) — типçĕр çийĕн чикĕсемпе палăртнă пайĕ.

## Çавăн пекех

* Патшалăхсен тата пăхăнуллă территорисен лаптăкĕсем
* Вăрçă театрĕ
* Вăрçă тăвăмĕсен театрĕ
* Территори (фильм, 2015)

## Каçăсем

* Территория, признак государства // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Большой юридический словарь. Академик.ру. 2010.
# 500 çулLatinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  492 • 493 • 494 • 495 —  **496**  — 497 • 498 • 499 • 500
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 470-мĕшсем • 480-мĕшсем — **490-мĕшсем** — 500-мĕшсем • 510-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| IV ĕмĕр — **V ĕмĕр** — VI ĕмĕр
 |

## Пулнисем

* Консулсем: Флавий Патриций тата Флавий Ипатий.
* Кустантинра авраамитсен мăнастăрьне никĕсленĕ.
* Теодорих Рима çитсе хăй 30 çул влаçра пулнине уявланă.
* Висанти императорĕ Анастасий Ромей франксен патшине Хлодвига патрикий тата проконсул титулне тивĕçтерет.
* Гундобад франксен тапăнăвне сирсе ярать. Гундобад Годегизеле вĕлерет. Гундобад пĕртен-пĕр патша пулса тăрать.
* Эфталитсем Джамна-Ганг айлăмне, Раджастхана, Гуджарата, Катхиавара тата Вăта Ĕнчĕне ярса илеççĕ.
* Ци империнче пăтăрмах. Кермене хупăрланă.
* Ци çурçĕр енĕн тăрăмĕ Вэй империне куçать.
* Китай майлă Гаочан партин мăнаçлăхĕ, Жужаньпе пĕрлешĕвне пăрахăçлать.

## Çуралнă

* Феодора, висанти хĕрарăм-императорĕ

## Вилнĕ

* Эйнион ап Кунеда
* 500 тĕл.— Сăваплă Женевьева (422 — 500 çç.), Парисăн хӳтĕлевçи .

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Будда Шакьямуни

|  |
| --- |
| Сиддхартха Гаутама |
|  |
| Çуралнă вăхăт | не ранее VII века до н. э. и не позднее V века до н. э. |
| Çуралнă вырăн | * Лумбини[d]
 |
| Вилнĕ вăхăт | не ранее VI века до н. э. и не позднее IV века до н. э. |
| Вилнĕ вырăн | * Кушинагар[d], Малла
 |
| Ашшĕ | Шуддходана[d] |
| Амăшĕ | Майя[d] |
| Арăмӗ | Яшодхара[d] |
| Ачисем | Рахула |
|  Медиафайлы на Викиампар |

**Будда Шакьямуни** (санскр. गौतमबुद्धः सिद्धार्थ शाक्यमुनि, вьетн. Thích-ca Mâu-ni; 563 до н. э. — пирӗн эраччен 483 ҫ.; «Шакья (Сакья) йӑхӗнчен тухнӑ вӑраннӑскер» куҫӑнать) — чун-хӑват вӗрентекенӗ, тӗнчери виҫӗ тӗнсенчен пӗрне - буддизма никӗслекенӗ.

## Пурнӑҫӗ

## Вуламалли

* Агаджанян А. С. Будда // Энциклопедия религий / Под ред. А. П. Забияко, А. Н. Красникова, Е. С. Элбакян. — М.: Академический проект, Гаудеамус, 2008. — С. 203. — 1520 с. — (Summa). — 3000 экз. — ISBN 978-5-8291-1084-0, ISBN 978-5-98426-067-1.
* Андросов В. П.. Будда Шакьямуни и индийский буддизм. Современное истолкование древних текстов. — М.: Восточная литература, 2001. — 508 с.
* Арья Шура. Гирлянда Джатак, или Сказания о подвигах Бодхисаттвы / пер. с санскр. А. П. Баранникова и О. Ф. Волковой. — М.: Восточная литература, 2000.
* Будда Шакьямуни // Большой Кавказ — Великий канал. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
* Булич С. К. Шакъямуни // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Будда Шакьямуни/Иконография / Гожева Н. А. // Большой Кавказ — Великий канал. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
* Жизнь Будды / Ашвагхоша. Драмы / Калидаса; пер. К. Бальмонта; введение, вступ. статья, очерки, науч. ред. Г. Бонгард-Левина. — М.: Худож. лит., 1990. — 573 с.
* Жизнь Будды / сост. С. А. Комиссаров. — Новосибирск: Наука, Сибирская издательская фирма РАН, 1994. — 256 с. — ISBN 5-02-030706-8.

## Каҫӑсем

* Берзин А. Жизнь Будды Шакьямуни
* Будда и буддизм 2020 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ. // Кругосвет
* Жизнеописание Будды, согласно Палийскому канону(акӑлч.)
# 542Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  534 • 535 • 536 • 537 —  **538**  — 539 • 540 • 541 • 542
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 510-мĕшсем • 520-мĕшсем — **530-мĕшсем** — 540-мĕшсем • 550-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| V ĕмĕр — **VI ĕмĕр** — VII ĕмĕр
 |

## Пулнисем

* «Тюрк» (чӑв. тĕрĕк) термина пĕрремĕш хут асăнни.
* Хлотарьпе Хильдеберт вестготсемпе вăрçни.
* Константинопольри чума. Икĕпатра пуçланнă, Палестинăна куçнă.

## Çуралнă

* Сяоминь-ди (Çурçĕр Чжоу), Китай императорĕ.

## Вилнĕ

* Арелат Цезарийĕ, Арль епископĕ.
* Трибониан, висанти юрисчĕ.
* Диармайд, Инис Клотранн аббачĕ.
* Витигес, остготсен королĕ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# 565Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  557 • 558 • 559 • 560 —  **561**  — 562 • 563 • 564 • 565
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 540-мĕшсем • 550-мĕшсем — **560-мĕшсем** — 570-мĕшсем • 580-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| V ĕмĕр — **VI ĕмĕр** — VII ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Мин империйӗLatinitsopa vulani

**Аслӑ Мин империйӗ** (кит. трад. 大明帝國, упр. 大明帝国, пиньинь Dà Míng Dìguó, палл. да мин диго) — Китай ҫӗрӗсенче монгол Юань империйӗ хыҫҫӑн 1368-1644 ҫулсенчи патшалӑх. Мин тӗп хули, Пекин, 1644 ҫулхи Ли Цзычэн пӑлхавӗ пирки хавшанӑ пулин те, ҫӗршывӑн пайӗ 1662 ҫулчченех Мин кил-йышӗпе килӗшӳллӗ режимӑн (Кӑнтӑр Мин) аллинче юлнӑ.

## Кун-ҫулӗ

## Вуламалли

* Бокщанин, А.А. Китай и страны Южных морей в XIV-XVI вв. — М.: Наука, 1968. — 210 с. — 1700 экз.
* Бокщанин, А. А. Императорский Китай в начале XV века. ( Внутренняя политика ). — М.: Наука, 1976. — 323 с. — 3700 экз.
* Бокщанин, А. А. Удельная система в позднесредневековом Китае (период династии Мин 1368-1644). — М.: Наука, 1986. — 261 с. — 1150 экз.
* Доронин, Б. Г. Империя Мин и маньчжуры: начало противостояния (Версия «Истории [династии] Мин» // Историография и источниковедение истории стран Азии и Африки : межвузовский сборник статей. — СПб., 1997. — Т. 18. — С. 128 - 152.
* Законы Великой династии Мин со сводным комментарием и приложением постановлений: Да Мин люй цзи цзе фу ли. Часть 1. / Пер. с кит., исслед., примеч. и прилож. Н.П. Свистуновой. — М.: Восточная литература, 1997. — 573 с. — 1000 экз. — ISBN 5-02-017664-8.

## Каҫӑсем

* The Ming Dynasty — 1368—1644 AD — Bibliography 2010 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ.

|  |
| --- |
|  **Китай кун-çулĕ** |
| **Неолит тапхăрĕ** |
| **Виçĕ элтепер тата пиллĕк император** |
| **Ся ăрăвĕ** |
|  **Шан ăрăвĕ**  |
| **Чжоу ăрăвĕ** | **Анăç Чжоу** |
| **Тухăç Чжоу** | Çуркуннепе Кĕркунне тапхăрĕ |
| Вăрçакан патшалăхсен тапхăрĕ |
| **Цинь ăрăвĕ** |
| **(Чу ăрăвĕ)** — смута вăхăчĕ |
| **Хань ăрăвĕ** | Анăç Хань |
| Синь ăрăвĕ, Ван Ман |
| Тухăç Хань |
| **Виçпатша тапхăрĕ** | Вэй | Шу | У |
| **Цзинь** | Анăç Цзинь |
| Вунулттă варвар патшалăхĕ | Тухăç Цзинь |
|  **Кăнтăр тата Çурçĕр Ăрăвĕсем**  |
|  **Суй ăрăвĕ**  |
|  **Тан ăрăвĕ**  |
| **Ляо ăрăвĕ** |
5 ăрупа 10 патшалăх
 |
|
Çурçĕр Сун
 | **Сун** |
| **Цзинь** | **Анăç Ся** |
Кăнтăр Сун
 |
| **Юань ăрăвĕ** |
| **Мин ăрăвĕ** |
| **Цин** |
| **Китай республики** |
| **Китай Халăх Республики** | **Китай республики** (Тайвань) |
# Утă, 15Latinitsopa vulani

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

HMS Bellerophon
* 1240 — Александр Невский шведсене çĕнтерет
* 1410 — Тевтон орденне Грюнвальд çапăçăвĕнче çĕнтернĕ
* 1741 — Аляскăна пĕрремĕш европейсем çитнĕ
* 1799 — франци капитанĕ Бушар Икĕпатра Розетта чулне тупнă
* 1815 — Наполеон «Беллерофонт» анкăл карапĕн капитанне парăнать (*капăрл.*)
* 1823 — Римра авалхи Таса Павăл базилики тĕппĕн çунса кайнă
* 1870 — Джорджия АПШ йышне таврăнать
* 1905 — Арсен Люпен пирки пĕрремĕш калавсене пичетленĕ

## Çуралнă

* 1606 — Рембрандт, голланди ÿнерçи, ÿкерÿçи тата гравюран аслă ăсти, голланди ÿнерĕн ылтăн ĕмĕрти чи мăнаçлă элчи.
* 1895 — Аруй Михаил Филлипович, драматург.
* 1918 — Николаев Владимир Николаевич, педагогика ăслăлахĕсен кандидачĕ, доцент.
* 1919 — Айрис Мёрдок, анкăл çыравçи тата философĕ. Букер парнин лауреачĕ.

## Вилнĕ

* 1750 — Татищев Василий Никитич, паллă Раççей историкĕ, географĕ.
* 1904 — Чехов Антон Павлович, паллă вырăс çыравçи.
# Европа ПĕрлешĕвĕLatinitsopa vulani

European Commission
**Европа Пĕрлешĕвĕ** (*ЕП*), — Европăра вырнаçнă 27 патшалăхăн пĕрлешĕвĕ.

## ЕП патшалăх-пайташĕсем

Шаблон:Халаплăх
Шаблон:Халаплăх
**1234567АвстриПольшаБельгиПолхариХорватиКипрЧехиДаниЭстониФинляндиФранциГерманиГрециВенгриИрландиИталиЛатвиЛитваЛюксем-бургМакедониМальтаНидерландсемПортугалиРумыниСловакиСловениИспаниШвециТурциАслă Британи**

Европĕрлешĕвĕн патшалăх-пайташĕсем: 2022 çулхи тĕлне:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Австри
* Бельги
* Болгари
* Венгри
* Германи
* Греци
* Дани
* Ирланди
* Испани
 | * Итали
* Кипр
* Латви
* Литва
* Люксембург
* Мальта
* Нидерландсем
* Польша
* Португали
 | * Румыни
* Словаки
* Словени
* Финлянди
* Франци
* Хорвати
* Чехи
* Швеци
* Эстони
 |

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* ЕП официаллă сайчĕ
* Еврокомисси
* Представительство Европейской комиссии в России 2010 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* Информация об органах конституционного контроля Суда Европейских сообществ
* Европа Пĕрлешĕвĕн прави
* EU Observer 2022 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ. — ЕП çĕнĕ хыпарсен сайчĕ
* EURactiv — Новости политик ЕС
* Центр ЕС-Россия — новости и мнения экспертов о развитии отношений между Россией и ЕС
* European Voice 2008 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ. — Европейский голос — новости и обзоры ЕС.

Шаблон:Европĕрлешӳ темăсенче
# ХалăхLatinitsopa vulani

*Халăха ертсе пыракан ирĕклĕх*, Эжен Делакруа, 1830, Лувр
Халăх — ытти çын ушкăнĕсенчен е чĕлхепе, е тĕнпе, е ăс-хакăлпа, е историпе, лаптăкпа уйрăлса тăракан пĕрлешӳ, пĕрлĕх.

Чылай халăх ыттисенчен чĕлхепе уйрăлса тăрать, анчах та хăш-пĕрисем пĕр чĕлхепе калаçаççĕ пулин те уйрăм халăх шутланаççĕ. Тĕслĕхрен, шотландсем, ирландсем тата валлисем акăлчанла калаçаççĕ пулин те хăйсене акăлчан халăхĕ шутне кĕртмеççĕ.

Халăхсене тĕпчекен ăслăлăх — этнографи.

## Çавăн пекех пăхăр

* Ертӳлĕх
* Тĕнче халăхĕсем
* Наци
* Органисăм
* Цивилизаци
* Биосфера
* Ноосфера
# Раштав, 7Latinitsopa vulani

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

* 2005 — Иркутск хулинче çар картографи фабрики çунса кайнă.
* 2005 — Мускаври Годовиков урамĕнче вырнаçнă 7 хутлă çурт сирпĕннĕ. 1 çын вилнĕ, тăваттăн аманнă.
* 2005 — Китайри Гуандун провинцире демонстраци иртнĕ. Полици демонстрантсем тăрăх пеме пуçланипе 2 çын вилнĕ, 10 çын патнелле аманнă.

## Çуралнă

## Вилнĕ

* 1992 — Эсхель Аркадий Александрович, чăваш сăвăçи, çыравçи, драматургĕ, критикĕ.
# Сеонг Дже-Ги

**Сеонг Дже-Ги**(кор. 성재기 китай 成在基; Утă, 26 1967, Тэгу, [[Корей Республики] — Авăн, 11 2013, Сеул, Корей Республики), корей çын прависен активисчĕ , либерализм Философ.

## Каçăсем

* *Suicide performance and journalist ethics* News Dongah *(English)*
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 (English)
* South Korean channel films suicide 2013 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ. (English)
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki 2014 ҫулхи Ака уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ. (France)
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (Español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (Español)

## Каçăсем

## Асăрхавсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# ВестготсемLatinitsopa vulani

Вестготсен куçса килнĕ çулĕ**Вестготсем** (*везиготсем, тервингсем*), — германи арăвĕ, готсен шутне кĕрекен пĕр пайĕ (иккĕмĕш пайĕ — остготсем). 370 çултанпа Халăхсен пысăк куçăвне хутшăннă.

Ячĕ менле пулса кайнине тĕплĕн палăртман. Тервингсем — ку ят *вăрман çыннисем* тенине пĕлтерет. Ку ятпа вĕсене Мамертин «Панегирикра» асăнать. Мамертин унта вĕсене вандарсемпе гепидсене хирĕç кĕрешмешкĕн тайфалсемпе пĕрлешнине палăртать.

## Кун-çулĕ

Готсем пайланни çинчен пĕрремĕш хут Клавдий II патшара ларнă вăхăтра, 270 çулта асăнаççĕ. Вĕсен историйĕ 256 çулта пуçланать. Ку вăхăтра вĕсем ытти готсемпе пĕрле анатри Дунай урлă каçса Балкан çурутравне килсе кĕнĕ. Исидор Сивильский çырнă тăрăх вĕсем 15 çул хăйсен аллинче Иллирикпе Македонине тытса тăнă. 268 çулта вара Клавдий II вĕсене Ниша патĕнчи çапăçура çапса аркатнă. Анчах та Аврелиан император вĕсене Фрикипе Иллиринчен кăларса яман. 270 çулта римлянсем Дакине пăрахса кайнă, унта юлнă вестготсем вара пушанса юлнă çĕрсенче пурăнма пуçланă.

322 çулта Пĕрремеш Аслă Константин вестготсемпе килĕшӳ тунă, вĕсене федератсем шутне кĕртнĕ. Килĕшӳ тăрăх вĕсен Рим империйĕн чиккисене укçăлла сыхламалла тата Рим империне çара çынсене парса тăмалла пулнă. Иордан çырнă тăрăх весготсем Рим империне 40 пин патнелле çар çыннисене ăсатнă.

376 çулта хунсем вăйлăрах та вăйлăрах хăйсене хĕснĕ пирки вестготсем Валент императорĕнчен Фракине, Дунайăн кăнтăр енне куçма ирĕк ыйтнă. Валент килĕшнĕ те çав çулхи кĕркунне вестготсем Силистри патĕнче Дунай урлă каçнă.

80 пинлĕ халăх куçасси çăмăл ĕç пулман. Рим наместинкĕсем апат-çимĕç вăхăтра туртарман, пуррине вара хаклă хакпа сутнă. Аммиан Марцеллин çырнă тăрăх, вестготсен нумайашĕ выçăпа вилнĕ, хăшĕсем хăйсене апатшăн сутнă. Ку вара нумайашне килĕшмен. Малтан римлянсемпе вестготсем хушшинче пĕчĕк кĕвĕçӳсем тухнă, 377 çулхи хĕлле вара вестготсем пăлхав çĕкленĕ. Римлянсем хăйсемпе япах тыткаланишĕн Рим территориĕсене аркатма пикеннĕ.

Валент вĕсене хирĕç çарпа тухнă. 378 çулхи çурла уйăхĕн 9-мĕшĕнче Адрианополь патĕнчи çапăçура вестготсем римлянсене çапса аркатнă. Рим империйĕ питĕ пысăк путлану тивнĕ. Çапăçура Валента та унăн аслă çар пуçĕсене те вĕлернĕ. Ку çăпăçу хыççăн малашне Рим империне çĕнтерме пулайманни çинчен калама пулман.

## Çавăн пекех

* Вестгот патшисем
* Гот чĕлхи
* Вестгот чăнлăхĕ

## Вуламалли

* *Нессельштраус Ц.*  Искусство раннего Средневековья (Новая история искусства). —  СПб.:  Азбука, 2000. — ISBN 5-267-00300-X
* *Вольфрам Х.*  Готы. —  СПб.:  Ювента, 2003. — ISBN 5-87399-142-1
* *Клауде Д.*  История вестготов. —  СПб.:  Издательская группа «Евразия», 2002. — ISBN 5-8071-0115-4 (2009 çулхи Нарӑс уйӑхӗн 22-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* *Корсунский А. Р.*  Готская Испания. Очерки социально-экономической и политической истории. —  М.:  Издательство Московского университета, 1969. (2009 çулхи Нарӑс уйӑхӗн 22-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* *Щукин М. Б.*  Готский путь. —  СПб.:  Филологический факультет СПбГУ, 2005. — ISBN 5-8465-0137-0
* *Циркин Ю. Б.*  Античные и раннесредневековые источники по истории Испании. —  СПб.: 2006. — ISBN 5846505163
* *Mussot-Goulard R.*  Les Goths. —  Atlantica, 1999. — ISBN 2-84394-140-7

## Асăрхавсем