# УзбекистанLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| O‘zbekiston Respublikasi
Узбекистан |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Узбекистан ялавӗ | Узбекистан гербӗ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | узбек |
| Тĕп хула | Ташкент |
| Чи пысăк хула |  |
| Президент | Шавкат Мирзиёев |
| Премьер-министр | Абдулла Арипов |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 55 вырăнта 448 978 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2011)  - Йышлăхĕ | 41 вырăнта 37 543 167 82,3/км² |
| Валюта ячĕ | Сум |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +5 пуçласа +5 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Узбекистан патшалăхĕн гимнĕ Продолжительность: 2 минуты и 27 секунд.2:27 |
| Тетел доменĕ | .uz |
| Тел. префиксĕ | +998 |

**Узбекистан** (узб. Oʻzbekiston / Ўзбекистон) е официаллӑ — **Узбекистан Республики** (*Узбек Республики*, узб. Oʻzbekiston Respublikasi / Ўзбекистон Республикаси) — Вӑтам Азин варринчи патшалӑх. Узбекистан нейтраллӑ патшалӑх шутланать, анчах вӑл Тӗрӗк патшалӑхӗсен йӗркелевне кӗрет. Республика лаптӑкӗ — 448 924 км². Статистика патшалӑх комитечӗн пӗлӗмӗсем тӑрӑх 2024 ҫулхи ака уйӑхӗн 22-мӗшӗнче Узбекистанта 37 млн ытла ҫын пурӑнать.

Узбекистанпа тухӑҫра — Кӑркӑсстан, ҫурҫӗр-тухӑҫра, ҫурҫӗрте тата ҫурҫӗр-анӑҫра — Казахстан, кӑнтӑр-анӑҫра тата кӑнтӑрта — Туркменистан, кӑнтӑрта — Афганистан, кӑнтӑр-тухӑҫра — Таджикистан чикӗленет. Типсе ларнӑ Арал тинӗсӗпе юнашар, анчах ку тинӗс тӗнче океанпа ҫыхӑнмантан Узбекистан, Лихтенштейн пек, тӗнче шывне кӗнишӗн ытти икӗ патшалӑхсен чикки урлӑ каймалла.

Тӗп хула — Ташкент. Патшалӑхӑн пур территоринчи патшалӑх чӗлхи — узбек чӗлхи, анчах Каракалпакстан Республикинче хӑй (узбек чӗлхипе пӗрле) патшалӑх чӗлхи пур — каракалпак чӗлхи.

1924 ҫулта ССРП йышӗнчи Узбек ССР пек йӗркеленӗ. 1991 ҫулта ССРП арканӑвне пула вӑл никамран пӑхӑнман патшалӑх — Узбекистан Республики пулса тӑнӑ. 2016 ҫултан хальхи вӑхӑтчен Узбекистан президенчӗ — Шавкат Мирзиёев.

## Политикӑллӑ тытӑмлӑх

Олий Мажлисӗн ҫурчӗ (Узбекистан парламенчӗ)
### Патшалӑхлӑх йӗркеленни

* 1989 ҫ. юпан 21 — Узбекистан Республикин патшалӑх чӗлхи (узбек чӗлхи) ҫинчен саккун йышӑннӑ;
* 1990 ҫ. пушӑн 24 — Узбек ССР президенчӗ посчӗ йышӑннӑ;
* 1991 ҫ. ҫурлан 31 — Узбекистан Республики — никамран пӑхӑнман патшалӑх пӗлтернӗ;
* 1991 ҫ. авӑнӑн 1 — Узбекистан Республикин пӑхӑнманлӑх кунӗ;
* 1991 ҫ. чӳкӗн — Узбекистан Республикин патшалӑх ялавӗ йышӑннӑ;
* 1991 ҫ. раштавӑн 29 — Узбекистан Республикин пӗрремӗш президенчӗ — Ислам Каримов суйланӑ;
* 1992 ҫ. кӑрлачӑн 4 — Узбекистан Республикин Мӑн Канашӗ ССРП пулманни тата Пӑхӑнман Патшалӑхсен Пӗрлешӗвӗ йӗркелени ҫинчен Беловежа килӗшӗвӗсене тата Алмата декларацине ратификациленӗ;
* 1992 ҫ. пушӑн 2 — Узбекистан Республики ПНО йышне кӗнӗ;
* 1992 ҫ. утӑн 2 — Узбекистан Республикин патшалӑх гербӗ йышӑннӑ;
* 1992 ҫ. раштавӑн 8 — Узбекистан Республики конституцийӗ йышӑннӑ;
* 1992 ҫ. раштавӑн 10 — Узбекистан Республикин патшалӑх гимнӗ йышӑннӑ;
* 1993 ҫ. кӑрлачӑн 9 — Каракалпак Республикин ертсе пырӑвӗпе Узбекистан хушшинче «Узбекистан Республикин йышне Каракалпакстан Республикин 20 ҫул ҫине кӗни» ҫинчен килӗшӳ ҫырнӑ;
* 1993 ҫ. чӳкӗн 15 — Шалти пасара хӳтӗлес тесе кирлӗ мар тенкӗ массинчен вӑхӑтлӑха укҫа паллисем (сум-купон) йышӑннӑ;
* 1994 ҫ. утӑн 1 — Нациллӗ валюта — сум йышӑннӑ;
* 2016 ҫ. авӑнӑн 2 — Узбекистан президенчӗ ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ Нигматилла Йулдошев пулса тӑнӑ;
* 2016 ҫ. авӑнӑн 8 — Узбекистан президенчӗ ӗҫӗсене вӑхӑтлӑха тӑваканӗ Шавкат Мирзиёев пулса тӑнӑ, кӑҫалхи раштавӑн 14 вӑл суйланӑ президент пулса тӑнӑ.

Конституци тӑрӑх, Узбекистан — тивӗҫ-ирӗклӗ демократиллӗ патшалӑх. Патшалӑх пуҫлӑхӗ — президент. Узбекистан Республикин чи ҫӳллӗ халӑх суйланӑ органӗ Олий Мажлис, вӑл саккун тӑвакан влаҫӗ шутланать. Олий Мажлисе икӗ палата кӗрет — Саккун тӑвакан (анатри) палати тата Сенат (ҫӳллӗ). Узбекистанӑн Министрсен Кабинечӗ — ӗҫ тӑвакан влаҫӗ шутланать.

### Политикӑллӑ партисемпе юхӑмсем

* 1991 ҫ. — Узбекистан халӑх-демократиллӗ партийӗ;
* 1995 ҫ. — «Адолат» социал-демократиллӗ парти»;
* 1995 ҫ. — «Ватан тараккиёти» парти (2000 ҫ. «Фидокорлар» нациллӗ-демократиллӗ партипе пӗрлешнӗ, ҫӗнӗ ят — иккӗмӗш парти пек — «Фидокорлар»);
* 1995 ҫ. — «Узбекистан «Миллий тикланиш» демократиллӗ партийӗ»;
* 2000 ҫ — «Фидокорлар» (2008 ҫ. пуҫламӑшӗнче «Миллий тикланишпе» пӗрлешнӗ, ҫӗнӗ ят — иккӗмӗш парти пек — «Фидокорлар»);
* 2003 ҫ. — Узбекистан либераллӑ-демократиллӗ партийӗ (УзЛиДеП);
* 2008 ҫ. — «Узбекистан экологиллӗ юхӑмӗ» (2019 ҫ. кӑрлачӑн 8 «Узбекистан экологиллӗ партийӗ» пулса тӑнӑ).

## Администрациллӗ пайлану

Администрациллӗ пайлану тӑрӑх Узбекистанта пӗр республика (Каракалпакстан), 12 вилоят (узб. viloyat / вилоят) тата пӗр хула (Ташкент) пур. Вилоят тата республика районсемпе (узб. tuman / туман) вилоят (республика) пӗлтерӗшлӗ хуласенче пайланаҫҫӗ. Ташкентре — хула шалӗнчи районсем пур. Вилоятӑн тата республикӑн районӗсен йышне: район пӗлтерӗшлӗ хуласем, хула посёлокӗсем (узб. shaharcha / шаҳарча), ял канашӗсем (узб.  qishloq fuqarolar yigʻini / қишлоқ фуқаролар йиғини) кӗнӗ.

Ял канашӗсем вилоят пӗлтерӗшлӗ хуласен йышне кӗрееҫҫӗ, хула посёлокӗсем вара — вилоят (республика) пӗлтерӗшлӗ хуласен тата Ташкент шалӗнчи районӗсен йышне кӗрееҫҫӗ.

Каракалпакстан
Навои
Хорезм
Бухара
Кашкадарья
Сурхандарья
Самарканд
Джизак
Фергана
Андижан
Наманган
Сырдарья
Ташкент в.
**Ташкент х.**

| Адм. виҫе | Адм. центр | Лаптӑк ҫм² | Халӑх йышӗ |
| --- | --- | --- | --- |
| Каракалпакстан Республики | Нукус | 160,000 | 1,200,000 |
| Андижан вилоячӗ | Андижан | 4,200 | 3,105,000 |
| Бухара вилоячӗ | Бухара | 39,400 | 1,384,700 |
| Джизак вилоячӗ | Джизак | 20,500 | 910,500 |
| Кашкадарья вилоячӗ | Карши | 28,400 | 3,149,000 |
| Навои вилоячӗ | Навои | 110,800 | 767,500 |
| Наманган вилоячӗ | Наманган | 7,900 | 2,000,123 |
| Самарканд вилоячӗ | Самарканд | 16,400　 | 3,714,800 |
| Сурхандарья вилоячӗ | Термез | 20,800 | 1,676,000 |
| Сырдарья вилоячӗ | Гулистан | 5,100 | 648,100 |
| Ташкент вилоячӗ | Нурафшон | 15,300　 | 4,450,000 |
| Фергана вилоячӗ | Фергана | 6,800 | 3.620.100 |
| Хорезм вилоячӗ | Ургенч | 6,300　 | 1,200,000 |
| Ташкент хули | Ташкент | 3,338　 | 2,340,900 |

## Хуласем

Узбекистанти 100 пин ытла йышлӑ хуласем| Хула | Халӑх йышӗ, пин ҫын, 2001.07.1-мӗшӗнче | Халӑх йышӗ, пин ҫын, 2014.01.1-мӗшӗнче | Халӑх йышӗ, пин ҫын, 2016.01.1-мӗшӗнче | Халӑх йышӗ, пин ҫын, 2020.01.1-мӗшӗнче |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ташкент | 2137,2 | 2352,9 | 2393,2 | 2571,7 |
| Наманган | 391,3 | 475,7 | 493,3 | 626,1 |
| Самарканд | 361,3 | 509 | 519,2 | 546,3 |
| Андижан | 338,4 | 403,9 | 416,2 | 441,7 |
| Нукус | 212 | 295,2 | 303,7 | 319,6 |
| Бухара | 237,4 | 272,5 | 274,7 | 280,2 |
| Фергана | 183 | 264,9 | 271 | 288,8 |
| Карши | 204,7 | 254,6 | 260,7 | 274,9 |
| Коканд | 197,5 | 233,5 | 239,9 | 252,7 |
| Маргилан | 149,6 | 215,4 | 222,1 | 235,0 |
| Ангрен | 128,8 | 175,4 | 180,4 | 188,4 |
| Джизак | 131,5 | 163,2 | 167,4 | 177,4 |
| Чирчик | 141,7 | 149,4 | 151,8 | 157,2 |
| Ургенч | 138,6 | 137,3 | 138,6 | 143,8 |
| Термез | 116,5 | 136,2 | 140,2 | 179,6 |
| Навои | 138,1 | 134,1 | 133,5 | 144,2 |
| Алмалык | 113,1 | 121,1 | 124,4 | 131,1 |
| Ходжейли | п.ҫ. | 104,5 | п.ҫ. | п.ҫ. |
| Денау | п.ҫ. | 104,4 | п.ҫ. | п.ҫ. |
| Бекабад | п.ҫ. | 101,2 | п.ҫ. | п.ҫ. |
| Шахрисабз | п.ҫ. | 100,3 | 103,5 | 139,1 |

## Халӑх йышӗ

2022 ҫулхи раштав уйӑхӗн 9-мӗшӗнче Патшалӑх статистикин комитечӗн пӗлӗмӗсем тӑрӑх Узбекистанта 36 001 301 ҫын пурӑннӑ, вӗсенчен 18 076 253 арҫын тата 17 849 445 хӗрарӑм. 2022 ҫулхи кӑрлач уйӑхӗн 1-мӗшӗнче пурнӑҫӑн вӑтам вӑрӑмӑшӗ 73,8 ҫул пулнӑ. Тӗп хулари (Ташкентри) халӑх йышӗ: 2 955,7 пин ҫын.

### Халӑхсем

Узбекистанти халӑх йышӗн нациллӗ тытӑмӗ ҫинчен официаллӑ пӗлӗмсем| Халӑх | 1989 кӑрлачӑн 12 (ҫырса туху) | 1991 кӑрлачӑн 1 (хак) | 2011 кӑрлачӑн 1 (хак) | 2017 кӑрлачӑн 1 (хак) | 2021 кӑрлачӑн 1 (хак) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| йыш пин ҫын | пай % | йыш пин ҫын | пай % | йыш пин ҫын | пай % | йыш пин ҫын | пай % | йыш пин ҫын | пай % |
| узбексем | 14 142,5 | 71,39 | 14 995,3 | 72,77 | 23 983,2 | 82,35 | 26 917,7 | 83,8 | 29 200 | 84,39 |
| таджиксем | 933,6 | 4,71 | 980,7 | 4,76 | 1 411,6 | 4,85 | 1544,7 | 4,81 | 1700 | 4,91 |
| казахсем | 808,2 | 4,08 | 845,3 | 4,1 | 832,7 | 2,86 | 803,4 | 2,5 | 821,2 | 2,37 |
| каракалпаксем | 411,9 | 2,08 | 431,9 | 2,1 | 641,5 | 2,2 | 708,8 | 2,21 | 752,7 | 2,18 |
| вырӑссем | 1653,5 | 8,35 | 1593,8 | 7,73 | 837,5 | 2,88 | 750 | 2,33 | 720,3 | 2,08 |
| кӑркӑссем | 374,9 | 1,88 | 482,6 | 1,89 | 254,6 | 1,87 | 274,4 | 0,85 | 291,6 | 0,84 |
| туркменсем | 121,6 | 0,61 | 126,6 | 0,61 | 174,7 | 0,6 | 192 | 0,6 | 206,2 | 0,60 |
| тутарсем | 467,8 | 2,36 | 414,6 | 2,01 | 218,6 | 0,75 | 195 | 0,61 | 187,3 | 0,54 |
| корейсем | 183,1 | 0,92 | 183,7 | 0,89 | 188,0 | 0,65 | 176,9 | 0,55 | 174,2 | 0,50 |
| украинсем | 153,2 | 0,77 | 146,8 | 0,71 | 78,2 | 0,27 | 70,7 | 0,22 | 67,9 | 0,20 |
| ыттисем | 759,8 | 3,84 | 706,4 | 3,43 | 502,8 | 1,73 | 486,9 | 1,52 | 486,1 | 1,40 |
| **Пурӗ** | **19 810,1** | **100** | **20 607,7** | **100** | **29 123,4** | **100** | **32 120,5** | **100** | **34 600** | **100** |

## Экономика

* ШВП пӗр ҫынна - 1 640 $ ( 2008 ) ;
* Ӗҫлекенсем вырнаҫнӑ : ялхуҫалӑхра - 44 %, промышленность - 20 %, суту-илӳ т. ыт - 36 %.

## Ӳкерчӗксем

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Паллӑ ҫынсем

* Ибн Сина - Бухара хули ҫумӗнчи вырнаҫнӑ Ашики ялӗнче ҫуралнӑ.

## Асӑрхавсем

## Каҫӑсем

* Узбекистан ертсе пырӑвӗн оффициаллӑ сайчӗ
* Саёхат значит путешествие — Фотографии Узбекистана, Казахстана, Туркменистана 2007 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:Славян патшалăхĕсем
Шаблон:ИПТ

Шаблон:Евразэс

Шаблон:ОИК
Шаблон:ОЭС
Шаблон:ВАП
Шаблон:СССР арканăвĕ хыççăнхи патшалăхсем