Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ши ЛэLatinitsopa vulani

| **(Кайранхи) Чжао Мин-ди** ((後)趙明帝) |
| --- |
| Хушамат: | Ши (石; shí) |
| Ят: | Le (勒, lè) |
| Храм Ячĕ: | Гао-цзу (高祖, gaō zǔ) |
| Вилнĕ хыççăн Ячĕ: | Мин (明, míng), палăртăвĕ: «уçă» |

**Ши Лэ**(石勒) (274—333) е Шилун, Чжао Мин-ди ((後)趙明帝) — Цзэ çулпуçĕ, Кайранхи Чжао ăруне никĕслекенĕ.

Хуннусенчен тухнă, анчах та ăрачĕпе çыхăну çухатнă. Ачалăхра китайсем патĕнче тарçăра ĕçленĕ. Сыма Тэн ăна тыткăна илсе чура вырăнне Шаньдуне сутнă. Тарнă, çапкаланчăксене хăй тавра пухать те Сыма Ин çарне кĕрет. Вăрçăра Лю Юаньпе паллашать те унăн çывăх çарпуçĕ пулса тăрать. Лю Юань 310 çулта вилсен тепĕр 9 çул Çурçĕр Хань енĕнче Цзиньпе вăрçать. 319 çулта Лю Яопа хирĕçсе каять те хăйне Ван Чжао тесе хурать. 329 çулта Малтанхи Чжао пĕтерсе хурать, 330 çулта хăй çине Кайранхи Чжао император титулне илет.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Малтанхи: **Çук (ăруне палăртман)** | **Ван/Кайранхи Чжао императорĕ** 319-333 | Хыççăнхи: **Ши Хун** |
| Малтанхи: **Лю Яо Çурçĕр Ханьрен** | **Китай императорĕ (çурçĕр/вар)** 319-333 |
| **Китай императорĕ (Анăç)** 329-333 |

## Çăлкуçсем

* Гумилёв Л. Н. «Хунну в Китае»
* Бичурин. «СОБРАНИЕ СВЕДЕНИЙ О НАРОДАХ…»
# Сунь Ятсен

Сунь Ятсе́н
**Сунь Ятсе́н** (кит. йăла 孫逸仙, çăм. 孙逸仙, пиньинь: *Sūn Yìxiān*, палл.: *Сунь Исянь*; Сунь Вэнь (литературăри суя ячĕ); Сунь Чжунша́нь (эмиграцири ят); чӳк, 12, 1866 — пуш, 12, 1925) — китай революционерĕ, Гоминьдан партине йĕркелекенĕ, Китай чи хисеплĕ политика ĕçченĕ. 1940 çулта, вилнĕ хыççăн, Сунь Ятсен «наци ашшĕ» титула тивĕçнĕ.

## Кун-çулĕ

Сунь Ятсен 1866 çулхи чӳкĕн 12-мĕшĕнче Сяншань Цуйхэн ялĕнче (халĕ Чжуншань, Гуандун провинцийĕ) çуралнă. Çуралсан ăна Вэнь ят панă. Малашне вăл Сунь Вэнь тата Сунь Чжуншань «Вăтаçĕр Тăвĕ» (çак ят унăн япунла «Накаяма» суя ячĕн аналогĕ пулать) ятсемпе пурнать. Унăн тăван чĕлхи — китай чĕлхин кантон диалекчĕн чжуншань варианчĕ.

## Вуламалли

* *Матвеева Г. С.* Отец республики: Повесть о Сунь Ят-сене. — М.: Политиздат, 1975. — (Пламенные революционеры) — 398 с, ил.
* *И. Ермашев* Сунь Ят-сен. — М.: Молодая гвардия, 1964. — (Жизнь замечательных людей)
* Сунь Ят-сен. 1866—1966. К столетию со дня рождения. Сборник статей, воспоминаний и материалов. — М.: Гл. редакция восточной литературы, 1966.
* *Сунь Ятсен.* Избранные произведения. — М. Наука, 1985.
* *Тихвинский С. Л.*  Завещания китайского революционера: Сунь Ятсен: жизнь, борьба и эволюция политических взглядов. —  М.:  Политиздат, 1986.
* Ежедневная газета «Советская Сибирь» № 209 13 сентября 1924 год. Новониколаевск (статья: Сун-Ят-Сен) 2014 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Сунь Ятсен — Энциклопедия «Вокруг света» 2013 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
* СУНЬ ЯТСЕН | Онлайн Энциклопедия Кругосвет 2021 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.
# Цзинь Ши

**Цзинь Ши**, — Китайри тинĕс вăрă-хурахĕ. 1785 çулта çуралнă, 1844 çулта вилнĕ.

Цзинь Ши тинĕс вăрă-хурахĕсенчен чи ăнăçли шутланать. Вăл пурĕ 2 000 карап ертсе пынă, ăна 70 000 матрос пăхăнса тăнă. «Цзинь мадам» (ăна çапла чĕннĕ), Чжэн Ипе (хăй вăхăтĕнче чи паллă пират пулнă) çыхланичен вăл куття пулнă. 1801 çулта вĕсем мăшăрланнă хыççăн Вьетнама кайнă. Унта вăл вăхăтра граждан вăрçи алхаснă. Цзинь Шин хăйĕн ачисем пулман, çăвăнпа та вĕсем пулăçсенчен Чжан Бао Цаи ачана вăрласа ăна ывăлланă.

1807 çулта тăвăл хушшинче унăн упăшки путса вилет. Упăшкин 400 карапĕ ăна лекет. Вăхăт кăшт иртсен вăл хăйĕн ывăл ерченне качча тухать. Иккĕшĕ пĕрле вĕсем Китай çыранĕсем патĕнче суту-илӳ карапĕсене çеç мар, юханшывсем тăрăх хăпарса ялсене те аркатма пуçланă. Цзин императорĕ Цзя Цзин (1760-1820) вĕсене империн флотне те хирĕç янă, анчах та темиçе çапăçу иртнĕ пулсассăн та пиратсен вăйне вĕсем ытлашши чакарман.

Вăл хăйĕн командине çирĕп алăра тытса тăнă. Çавна пулах унăн ĕçĕсем питĕ ăнăçлă пулнă тесе шутлаççĕ.

Анчах та ăна пăхăнса тăрасси пуне те килĕшмен. Пĕр капитанĕ ăна хирĕç пăлхав çĕклесе влаçа парăннă. Цзинь мадам вăйĕ самай хавшасан çеç вăл императорпа килĕшӳ тунă. 1810-мĕш çулхи килĕшӳ тăрăх вăл императора пăхăнма пуçланă, унăн мăшăрĕ Китай правительствинче синекура вырăнне йышăннă.

Вăрă-хурахла ĕçне пăрахнă хыççăн вăл Гуанчжоу хулине пурăнма куçнă. Унта мĕн виличчен пурăннă.

## Ӳнерте

Цзинь мадам историйĕ тăрăх нумай çыравçă хăйсен ĕçне çырнă. Вăл Хорхе Луис Борхесăн «Вдова Чинга, пиратка» (1935) калавĕн тĕп сăнарĕ. Чжан Бао ячĕпе Гонконгра нумай романтикăллă вырăна çыхăнтараççĕ.

## Вуламалли

* Murray, Dian H. Pirates of the South China Coast. 1790—1810. — Stanford University Press, 1987. — ISBN 0-8047-1376-6.