Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ПăхăнманлăхLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Пăхăнманлăх (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Пăхăнманлăх**, **патшалăх пăхăнманлăхĕ** — политикăлла хăйтĕллĕнлĕх, суверенитет, нацин, халăхăн, патшалăхăн е çĕршывăн пăхăнав тата пăхăнулăх çукки.

Хăшпĕр чухне никама пăхăнманлăх тенине курма пулать. Анчах та кунта «никама» тесе хушса хуни — паразитла сăмах шутланать.

## Вуламалли

* Нидерландская война за независимость 1567—1609 гг. // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915

## Асăрхавсем

## Вуламалли

* Нидерландская война за независимость // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Д. Н. Ушаков, Толковый словарь Ушакова. 1935—1940 годов. Москва.
# Пиратсем

Пиратсем
**Пиратсем** — тинĕс вăрă-хурахĕсем. *«Пират»* (лат. *pirata*) сăмах грек πειρατής, пĕр тымарлă сăмахран πειράω (*«тытăн, хăтлан»*) сăмахран пулса тухнă.

## Авалхи пиратсем

Римра пиратсене, вăрă-хурахсене пекех, хĕрес çине пăталанă.

## Хаваслă Роджер

## Пират тĕсĕсем

**Пират** —тĕрлĕ халăхăн, кирек епле карапа та харпăр ирĕкĕпе тустаракан тинĕс вăрă-хурахĕ.

Вăрă хĕрарăм пират Цзинь Ши 1800-мĕш çулсенче 2000 карап флотне ертсе пынă.
### Çекĕрсем

**Çекĕрсем** — çывăхтухăçри XV—XI ĕмĕрсенчи пиратсем. Латтинла çапла та çыраççĕ: *Tjeker, Thekel, Djakaray, Zakkar, Zalkkar, Zakkaray*.

### Долописем

**Долописем** (*Dolopians*) — авалхи грек пирачĕсем, çаплах вĕсене **скирисем**, пирĕн эрăччен VI ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнче Скирос утрав çинче пурăннă. Вĕсем Эгей тинĕсĕнче алхаснă.

Пирĕн эрăччен 478 çулта долописем çаратса чуралăха лекнĕ грек сутăçĕсем тараççĕ те Симонран — афин флочĕн тинĕс çарпуçлăхĕнчен — хута кĕме ыйтаççĕ. Пирĕн эрăччен 476 çулта Симон салтакĕсем Скирос çине тапăнаççĕ те утрава туртса илеççĕ, скирисене хăйсене чурана сутса яраççĕ.

### Ушкуйниксем

**Ушкуйниксем** — новгород юханшыв пирачĕсем, Атăлăн пур тăршшипе Аçтăрхана çитиех, XIV ĕмĕрте тустарнă. Костромана çаратнă хыççăн кунта пурăнакансем хулине урăх вырăна —хальхине— куçараççĕ.

### Буканьерсем

**Буканьер** (фр.— boucanier) — профессиллĕ тинĕсçи (моряк) мар, вăл тискер ĕнесемпе хир сыснисене тытакан çынна пĕлтерет.

### Буканирсем

Букaнир (акăлч.— buccaneer) — акăлчан флибустьeрĕ. Акăлчансем «флибустьeр» сăмаха çавăрса калама хĕн пулнипе, хăйсен «букaнир» — buccaneer — сăмахĕпе усă курнă, мĕне çак палăрту кăтартать, хăйсем те чухламан.

### Флибустьерсем

**Флибустьер** — XVII ĕмĕрти тинĕс вăрă-хурахĕĕ, ытларах енĕпе, испан карапĕсене, вĕсен Америкăри колонисене çаратнă. Сăмахĕ голланди «vrijbuiter» — «пайтисене (трофейсене) туртса илекен», мĕншĕн тесен Сан-Доминго (испансем хыççăн) пурăнакансем Нидерландăран куçса килнĕ пулнă. Францилле çак сăмах «flibustier» пулать.

### Корсарсем

### Каперсем

### Привaтирсем

**Привaтир** (акăлч.— privateer) — акăлчанла капер сăмаха пĕлтерет. Вăтам ĕмĕрсенче икĕ терминпа та усă курнă. «Привaтир» сăмаха хут çине пĕрремĕш 1664 çулта çырнă.

### Печелинкĕсем (флекселинкĕсем)

**Печелинк** е **флекселинк** — çапла Европăра Çĕнĕ Тĕнчере голланди каперĕсем пирки каланă.

## Çавăн пекех пăхăр

* Корсарсем
* Сомали пирачĕсем

## Каçăсем

* Хаваслă роджер 2008 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ. — тинĕс алхас историйĕ
* Пиратсен тăванлăхĕ — тĕнчери чи тӳрĕ пĕрлĕхĕ.
* Клан Gamestorm 2010 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ. - Рунетри пират тематикиллĕ сайт.
* Григорян В., Дмитриев В. Пиратство, разбой и терроризм на море 2013 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.
* Либертали — тинĕспе пиратсен историне кăмăллакансен форумĕ
# БейрутLatinitsopa vulani

| Бейрут |
| --- |
| Skyline of Бейрут |
| Веб-сайчĕ |  |

**Пайрут** (арап. بيروت Bayrūt, эрм. *Պէյրութ / Բեյրութ* Beyrut, грек Βηρυττός Bērytós, лат. *Berytus*, ивр. ביירות‎ Beirut, арам. *בירות* Birot, фр. *Beyrouth*) — Ливанӑн чи пысӑк хули тата тӗп хули.
Вӑл ҫурутрав ҫинче, Вăтаçĕр тинĕсĕ хӗррин варринче вырнаҫнӑ, ҫӗршывӑн тинӗс тӗп порчӗ. Бейрут таврашне тӗп хули тата унӑн хулаçумӗ кӗрет.

## Вуламалли

* Густерин П. В. Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4.

## Каҫӑсем

* Русские в Бейруте(ĕçлемен каçă)
* Прогулка по Бейруту на mirputeshestvii.ru
* Beirut City Guide
* Downtown Beirut
# Гепард

| ?Гепард |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |
| Класс: | Сĕтпе ӳсекенсем |

 |
|  Латинла çырни |
| Acinonyx jubatus |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISГепардБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

Гепард
**Гепард** (лат. *Acinonyx jubatus*) — сĕтпе ӳсекенсен кушак йышшисен кил-йышӗнчи тискер текĕрĕн чӗрчунсем, Африкӑри ҫӗршывӗсенчен чылайӗшӗнче тата Ҫывӑх Хӗвелтухӑҫ ҫӗршывӗсенче пурӑнаҫҫӗ. Ку пӗртен пӗр сыхланса юлнӑ хальхи *Acinonyx* йӑхӗн пайташӗ. Ҫӗр ҫинче пурӑнакан сĕтпе ӳсекенсен хушшинче чи хӑвӑрти: 3 секунд хушшинче хӑвӑртлӑхне пӗр сехетре 110 км-а ҫити ӳстерет. Ытти пӗлӳсем тӑрӑх гепардсен чи пысӑк хӑвӑртлӑхӗ пӗр сехетре 93 км.

## Вуламалли

* Гепард или охотничий леопард // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* The Spotted Sphinx (1969) ISBN 0-15-184795-9 — в русском переводе: «Пятнистый сфинкс» (1972) Джой Адамсон
* Pippa: The Cheetah and her Cubs (1970) ISBN 0-15-262125-3 Джой Адамсон
* Pippa’s Challenge (1972) ISBN 0-15-171980-2 — в русском переводе: «Пиппа бросает вызов» (1974) Джой Адамсон
* Wilson D. E. & Reeder D. M. (eds). Mammal Species of the World. — 3rd ed. — Johns Hopkins University Press[en], 2005. — Vol. 1. — P. 743. — ISBN 0-8018-8221-4. OCLC 62265494.

## Каҫӑсем
# КазахстанLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Qazaqstan Respublikasy Қазақстан Республикасы
Казахстан Республики |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Казахстан ялавĕ | Казахстан гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | казах чĕлхи, вырăс чĕлхи |
| Тĕп хула | Астана |
| Чи пысăк хула | Алматы |
| Президент | Қасым-Жомарт Токаев |
| Премьер-министр | Алихан Смаилов |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 9 вырăнта 2 724 900 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе([[]])  - Йышлăхĕ | 60 вырăнта 15 658 308 5,76/км² |
| Валюта ячĕ | Казахстан тенки **₸** (KZT, код 82) |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +4 пуçласа +6 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Менің Қазақстаным / Menıñ Qazaqstanym» — «Манăн Казахстанăм |
| Тетел доменĕ | .kz |
| Тел. префиксĕ | 7 |

**Казахстан** (каз. Qazaqstan, Қазақстан; qɑzɑqstɑ́n) е **Казахстан Республики**, кӗске **КР** (каз. Qazaqstan Respublikasy, Қазақстан Республикасы) — Азире вырнаҫнӑ патшалӑх. Раҫҫейпе, Китайпа, Кăркăсстанпа, Туркменистанпа, Ӳспекстанпа чикӗленет. Тӗп хули — Астана. Халӗ КР-ин президенчӗ — Касым-Жомарт Токаев.

## Тавралăх

### Çĕр пичĕ

Касакстанăн чылай пайĕ тӳремлĕ вырăн, мальенпе кăнтăр-мальенче çeç сăртсемпе тусем курăнaççĕ. Кăркăсстанпе чикеленнĕ вырăнти сăртсен çӳллĕшĕ тинĕс шайĕнчен 5 000 метра çитет. Казахстанăн çypçĕр пайĕ Анăçpи Çĕпĕр тӳремне йышăнать.

### Çанталăк

Çанталăкĕ кунта çирĕп континентлă тăрать. Кăрлач уйăхĕнчи вăтам температура — −19 °C пyçласа −4 °C таран, утă уйăхĕнче — +19 °C пyçласа +26 °C таран. Çулла сывлăш +49 °C таран хĕрме, хĕлле −50 °C таран чакма пултарать.

### Шыв-шур

*Тĕп статья: Казахстан шыв-шурĕсем*
Тĕп юханшывсем — Уралпа Эмба (Каспи тинĕсне юхса кĕрeççĕ), Сырдарья (Арал тинĕсне юхса кĕрет), Или (Балхаша юхса кĕрет), Тобол, Иртыш, Ишим (вĕсем çypçĕрелле юхса Çурçĕр Пăрлă океана юхса кĕрeççĕ).

## Халăх йышĕ

1999 çyлхи çырав тăрăх Казахстанра 14 953 пин çын, 131 тĕрлĕ халăх пурăннă. Казахсем халăх йышĕнче 53,4% шутланaççĕ, вырăссем — 1/3 пайĕ таран. Çавăн пекех нумайăн украинсем, нимĕçсем, тутарсем, корейсем пурăнaççĕ.

## Казахстан облaçĕсем

* Акмулла облаçĕ
* Актюбинск облаçĕ
* Атырау облаçĕ
* Хĕвелтухăç Касахстан облаçĕ
* Жамбыл облаçĕ
* Хĕвеланăç Касахстан облаçĕ
* Караганда облаçĕ
* Кустанай облаçĕ
* Кзыл-Орда облаçĕ
* Мангистау облаçĕ
* Павлодар облаçĕ
* Çурçĕр Касахстан облаçĕ
* Кăнтăр Касахстан облаçĕ

## Хуласем

* Алматы
* Астана
* Ӳскемен
* Тараз
* Актау
* Атырау
* Шымкент
* Караганды
* Кызылорда
# БелуджистанLatinitsopa vulani

**Белуджиста́н** — Белуджистан территорийӗ ҫинче вырнаҫнӑ Пакистан провинцийӗ. Вӑл ҫӗршывӑн анӑҫ енче, Иранпа юнашар вырнаҫнӑ. Ҫыранӗсем Инди океанӗ хӗррине тухаҫҫӗ. Халӑх йышӗ — 7 миллион ҫын. Ытларах енӗпе кунта белуджипе пуштун халӑх ҫыннисем пурӑнаҫҫӗ. Патшалăх шайӗнчи тӗн — ислам. Провинци 347 190 км² лаптӑк йышӑнать. Администраци Кветта хулинче вырнаҫнӑ. Арави тинӗсӗ хӗрринче, провинцин кӑнтӑр-анӑҫ енче, регионӑн чи пысӑк порчӗ — Гвадар — ларать.

# Администрациллĕ пайлану

Белуджистан провинцийӗ 30 тăрăхран тытăнса тӑрать:

1. Аваран
2. Бархан
3. Болан
4. Вашук
5. Гвадар
6. Дера-Бугти
7. Джафарабад
8. Джхал-Магси
9. Жоб
10. Зиарат
11. Калат
12. Кеч
13. Кветта
14. Кохлу
15. Кила-Абдулла
16. Килла-Сайфулла
17. Ласбела
18. Лоралай
19. Мастунг
20. Мусахель

## Çав. пекех

* Мекран

## Литература

* Белуджистан // [Б (Blanc) порох — Бомба]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911. — С. 451—453. — (Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.] ; 1911—1915, т. 4).
* Белуджистан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1891. — Т. III. — С. 382—384.

## Асăрхавсем
# ТибетLatinitsopa vulani

Самье мӑнастир тавралӑхӗ Тибетра
**Тибе́т** (тиб. བོད་ — транслитераци Уайли: bod, (лхас диалекxĕ): бё, китай 西藏, *Сидзан*) — Тĕп Азин районĕ.

## Географи

## Климачĕ

### Административлă тытăмĕ

Ӳкерчĕк:Тибетcкие автономии.png

|  |
| --- |
| Шаблон:Легенда
 |
| Шаблон:Легенда
 |
| Шаблон:Легенда
 |  |

## Халăхĕ

## Символики

Ӳкерчĕк:Tibet-seal-02.jpgТибет гербĕ
## Истори

Ӳкерчĕк:Tibetian 17th-19th century.jpgТибет кавалерисчĕ (XVII ĕмĕр)
## Этеплĕхĕ

## Вуламалли

* А. Цендина. Масляная скульптура 2009 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ. // Цендина А.Д. ...и страна зовется Тибетом. - М.: Вост. лит., 2006, с. 263-269

### Каçăсем

* Буддизм Тибета
# .toLatinitsopa vulani

**.to**, - Тонга патшалăхĕн тĕп интернет доменĕ.

## Каçăсем

* IANA сайт çинчи .to доменĕн whois уйрăмлăхĕсем 2006 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.

|  |
| --- |
| **патшалăх çӳлти доменĕсем** |
| **Усă куракансем:**  .ac  .ad  .ae  .af  .ag  .ai  .al  .am  .an  .ao  .aq  .ar  .as  .at  .au  .aw  .ax  .az  .ba  .bb  .bd  .be  .bf  .bg  .bh  .bi  .bj  .bm  .bn  .bo  .br  .bs  .bt  .bw  .by  .bz  .ca  .cc  .cd  .cf  .cg  .ch  .ci  .ck  .cl  .cm  .cn  .co  .cr  .cu  .cv  .cx  .cy  .cz  .de  .dj  .dk  .dm  .do  .dz  .ec  .ee  .eg  .er  .es  .et  .eu  .fi  .fj  .fk  .fm  .fo  .fr  .ga  .gd  .ge  .gf  .gg  .gh  .gi  .gl  .gm  .gn  .gp  .gq  .gr  .gs  .gt  .gu  .gw  .gy  .hk  .hm  .hn  .hr  .ht  .hu  .id  .ie  .il  .im  .in  .io  .iq  .ir  .is  .it  .je  .jm  .jo  .jp  .ke  .kg  .kh  .ki  .km  .kn  .kp  .kr  .kw  .ky  .kz  .la  .lb  .lc  .li  .lk  .lr  .ls  .lt  .lu  .lv  .ly  .ma  .mc  .me  .md  .mg  .mh  .mk  .ml  .mm  .mn  .mo  .mp  .mq  .mr  .ms  .mt  .mu  .mv  .mw  .mx  .my  .mz  .na  .nc  .ne  .nf  .ng  .ni  .nl  .no  .np  .nr  .nu  .nz  .om  .pa  .pe  .pf  .pg  .ph  .pk  .pl  .pn  .pr  .ps  .pt  .pw  .py  .qa  .re  .ro  .rs  .ru  .rw  .sa  .sb  .sc  .sd  .se  .sg  .sh  .si  .sk  .sl  .sm  .sn  .sr  .st  .sv  .sy  .sz  .tc  .td  .tf  .tg  .th  .tj  .tk  .tl  .tm  .tn  .to  .tr  .tt  .tv  .tw  .tz  .ua  .ug  .uk  .us  .uy  .uz  .va  .vc  .ve  .vg  .vi  .vn  .vu  .wf  .ws  .ye  .za  .zm  .zw |
|

---

**Резервлисем:**  .ax  .cs  .eh  .kp       **Усă курман:**  .bv  .gb  .sj .so  .um       **Phaseout:**  .tp  .su  .yu       **Кăларса пăрахнисем:**  .cs  .dd  .zr |
# Лексикографи

**Лексикографи** (греч. *lexikos* «сăмах» + grapho — «çыратăп»), — чĕлхе ăслăлăхĕн словарьсем тăвас ĕçĕн теорийĕпе практикине çутатса паракан пайĕ. Лексикографи объекчĕ сăмах пулнă май вăл лексикологипе тачă çыхăннă, аталанасса та вĕсем çума-çумăн аталанса пыраççĕ.

Чăваш лексикографиĕн малтанхи палăкĕсем XVIII ĕмĕрте кун çути курнă. Ку вăхăтри словарьсем йышлă, анчах та вĕсенчен чылайăшĕ пичетленсе тухайман. Пичетленнĕ чи малтанхи словарьсем шутне чăваш чĕлхин пĕрремĕш грамматикинчи кашни пуплев пайĕ çумне хушса çырнă словарь, «Сравнительные словари всех языков и наречий...», Г.Ф.Миллер тĕпчевçĕн «Описание трех живущих в Казанской губернии языческих народов...» кĕнекинчи словарь кĕреççĕ. Ал çырăвĕ хальлĕн упранакан «Словарь языка чувашского» тата «Словарь языков разных народов, в Нижегородской епархин обитающих...» словарьсене те XVIII ĕмĕрте çырса хатĕрленĕ.

## Çавăн пекех пăхăр

* Словарь
# ПаллăLatinitsopa vulani

Zodiac German Woodcut
**Паллă** — мĕне те пулин мĕнле те пулин пĕлтерĕшпе çыхăнтарни.

## Асăрхавсем

## Литература

* «Условные знаки для употребления на Топографических, Географических и Квартирных Картах и Военных планах», утверждённые начальником Главного штаба, в июне 1822 года.
* Луков Вл. А. Знаки и символы молодежи // Знание. Понимание. Умение. — 2005. — № 3. — С. 209—211.
* Г. В. Гриненко. Знак // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с.

## Каçăсем

* Условные знаки формирований, в России.
# Гравитаци уйĕLatinitsopa vulani

Ньютонăн туртăм саккунĕ NewtonsLawOfUniversalGravitation
**Гравитаци уйĕ**, е **гравитацилле уй**, е **туртăм уйĕ**,  — никĕсле физикăлла уй, ун витĕр йăмлăхла ĕскерссем хушшинчи гравитацилле хире-хирĕç вăйăм пулса пырать.

## Асăрхавсем

## Литература

* Дубошин Г. Н. . Небесная механика. Основные задачи и методы. — М.: Наука, 1968. — 800 с.
* Иваненко Д. Д., Сарданашвили Г. А. . Гравитация. — 3-е изд. — М.: УРСС, 2008. — 200 с.
* Мензел Д. (ред.). Основные формулы физики. Глава 29. Небесная механика. — М.: Изд. иностранной литературы, 1957. — 658 с.
* Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж. Гравитация. — М.: Мир, 1977.
* Тюлина И. А. Об основах ньютоновой механики (к трёхсотлетию «Начал» Ньютона) // История и методология естественных наук. — М.: МГУ, 1989. — Вып. 36. — С. 184—196..

## Каçăсем

* Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7., § «Закон Ньютона».