Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Алабама (штат)Latinitsopa vulani

**Алабама** |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Алабама ялавĕ | Алабама гербĕ |

 |
|  Ытти штатсем |
| Тĕп хули | Монтгомери (Алабама) |
| Чи пысăк хула
  | Бирмингем (Алабама) |
| Кĕпернетор
 | Боб Райли |
| Лаптăкĕ  - Пурĕ  - шыв % | АПШ-ра 39-мĕш вырăнта 135 775 çх² 3,19% |
| Халăх йышĕ  - Пурĕ (2000)  - Халăх йышлăхĕ
 | АПШ-ра 23-мĕн вырăнта 2,447 млн 33,84/км² |
| Йĕркеленнĕ:
  | Шучĕпе 22-мĕш |
| Широта Долгота
 | 30°13' ç. ш.-нчен 35°00' ç. ш. таран 84°51' х.а. д.-нчен 88°28' х.а. д. таран |

**Алабама** (Алапамă, CVLa: Alapamă; акăлчанла: Alabama) — Америкăн кăнтăр тăрăхĕнче вырнаçнă штачĕ. Администраци Монтгомери (Алабама) хулинче ларать. Алапамă анăç енче Миссиссиппипе, çурçĕр енче Теннесси, тухăç енче Джорджипе, кăнтăр енче Флорида тата Мексика кӳлмекĕпе чикĕллĕ. Алапамă шыв-йер енĕпе иккĕмĕш чи пысăк штат.

## Истори

Алапамăн тĕп халахĕсем Алапамă, Черокки, Чиккăсо, Чоктав, Крик, Коссатти, Мопиле ятлă пулнă. Çаксем пирĕн эрăчченхи 1000-мĕш çултах Çурçĕрти-хĕвелтухăçри халăхсемпе суту-илӳ йĕркеленĕ. Çĕрĕçне лайăх ăнланнăскерсен меслечĕсене паянхи кун та Миссиссиппи культтури ятпа пĕлеççĕ.

1702 çулта Французсем Мопиле хула хывса европпăлла колони туса яраççĕ. Алапамăн кăнтăр пайĕпе малтан Французсем, унтан Бриттансем, унтан Испансем хуçаланнă; çурçĕр тата вăтам пайĕпе Бриттани, 1783-мĕш çултан Америккăн Миссиссиппи штачĕ. Çыран çуккипе Алапăна уйрăм штат статтусне парас темен. 1814 çулта Америккă Мопиле хулине испансенчен туртса илнĕ, вара 1819-мĕш çулта Алапамă 22-мĕш штат пулса тăнă.

Алапамăн вăтам пайĕнче хура тулăхлă çĕр çинче Африкăран илсе килнĕ чурасене мамăк планттаццийĕсенчн ĕçлеттернĕ, ытти тăрăхсенче чухăн Америккансем фермă тытнă.

1861 çулта Алапамă Пĕрлешӳрен тухса Граждан вăрçинче Конфедераци майлă кĕрешет. Алапамă çĕрĕ çинче кĕрешӳ сахал пулнă пулин те, çĕр-шывран 120 пин салтак тухнă. 1865 çулта Африкансене чуралахран хăтараççĕ. Вăрçă хыççăн 1868 çулта Алапамăна Пĕрлешĕве таврăнма ирĕк параççĕ.

Реконструкци тапхăрĕ хыççан та Алапамă хуçалăхĕ ытларах мамăк ӳстересси çине таянать. 20-мĕш ĕмĕр тĕлне мамăк чирĕ тухнипе ялхуçалăх тухăçлăхĕ вăйлă чакать. Планттаццисенче вăй хунă негрсем Çурçĕрти хуласене ĕç, ырлăх-пурлăх шыраса куçма пуçлаççĕ.

Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи Алапамăна пуйтарать - çĕр-шывра савăт-хапрăк хăпарать, мамăк ӳстересси иккĕмĕш вырăна куçать. 1964-65 çулсенче унччен рассисле саккунсем йышăнса пурăннă штатра, Федераци витĕмне тем пек хирĕç пулин те, негрсем сасăлав ирĕкне тавăраççĕ. 1972 çултан Алапамă суйлавра Респупликанĕцсен тĕрекĕ пулса тăрать.

## Тавралăхĕ

Штат лаптăкĕ — 135 775 км2.

## Экономика

## Культура

## Каçăсем
# Çурçĕр тилли

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тилĕ (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Çурçĕр тилли |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Vulpes lagopus |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISÇурçĕр тиллиБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Çурçĕр тилли**, е **поляр тилли** (лат. *Vulpes lagopus*, [syn.  Alopex lagopus], ав.гр. ἀλώπηξ «тилĕ» тата λᾰγώπους «мулкач ураллă») — йытă йышшисем ямахатри сĕтпе ÿсекен çăткăн чĕрчун.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* тилĕ // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* На грани исчезновения: редкие животные, которых осталось менее 100 особей
* СОХРАНЯЕМ ПЕСЦОВ НА ОСТРОВЕ МЕДНЫЙ
# Нева (юханшыв)

| Нева |
| --- |
|  Нева. Петропавловск карманĕ |
| Характеристика |
| Тăршшĕ | 74 км |
| Бассейн  лаптăкĕ  | 281 000 км² |
| Шыв системи | Балти тинĕсĕ |
| Шыв тăкакĕ | 2500 м³/ç |
| Шыв юххи |
| Шыв пуçламăшĕ   **(Т)** | Ладога кӳлли, Петрокрепость бухти |
|  • Çӳллĕшĕ | 4,29 |
|  • Координатсем | 59°56′41″ с. ш. 30°18′34″ в. д.Шаблон:Карттă/Бк/O |
| Шыв вăрри | Фин кӳлмекĕн Нева тути |
|  • Çӳллĕшĕ | 0,03 м |
| Вырнаçни |
|  |
| Патшалăх | Раҫҫей Федерацийӗ Раҫҫей Федерацийӗ |
| Регион | Ленинград облаçĕ, Санкт-Петербург |
| РПШР | 01040300312102000008487 |

Нева
**Нева** — Ленинград облаçĕнчи тата Санкт-Петербургри юханшыв, Балтика тинĕсĕн Фин заливне Ладога кӳллипе çыхăнтарать.
Ячĕ фин чĕлхинчен Nevajoki, Nevajärvi (neva — шурлăх, шведла — ny) пуçланнă. Вырăсла — Нева, халăх этимологипе «Çĕнĕ (шыв)». (Фасмер). Пĕрремĕш хут — Житие Александра Невского (XIII ĕмĕр) — асăннă.
Нева тăршшĕ — 74 çм (тинĕсе çити тӳррĕн — 45 çм), çав шутра Санкт-Петербург тăрăх — 28 çм. Вăтам анлăлăхĕ — 400—600 м, чи анли — 1200 м (Нева хапхисем патĕнче), чи тăвăрри — 210 м (Иванов порогĕсем патĕнче). Вăтам тарăнăшĕ 8—11 м, чи тарăнни — 24 м (Литейнăй кĕперĕ патĕнче). Пысăк шыв магистралĕ, Атăл-Балтика тата Шурăтинĕс-Балтика шыв çулĕ.
4000 çул каялла Ладога шывĕ Балтика тинĕсне çĕмĕрсе кĕнĕ чухне пулса тăнă. Ладога кӳллинчен Шлиссельбург хули çумĕнче Фин заливне (Балтика тинĕсĕ) юхса кĕрет. Часах хăрушăллă шывилнисем пулаççĕ.
Неван 42 утравĕсем çинче Санкт-Петербург хули вырнаçнă.

## Пысăк утравĕсем

Васильев утравĕ (1050 га);
Петроград утравĕ (570 га);
Крестов утравĕ (420 га);
Декабристсен утравĕ (410 га).
Татах Мулкач, Елагин тата Чуллă утравсем пур.

## Каçăсем

* Сайт, посвящённый реке Неве
* Сайт Гринпис о загрязнении Невы 2014 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
* Песни о Неве
* График разводки мостов на Неве2008 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.
* График разводки мостов на Неве в Санкт-Петербурге Навигация 2009 г.
* Дублёр Невы, или Ещё один путь из Ладоги в Финский залив 2008 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* Карты глубин реки Невы 2007 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
# Еврази плиттиLatinitsopa vulani

Ӳкерчĕк:Tectonic plates(rus).pngЛитосферные плиты. Еврази плиттине симĕспе кăтартнă
**Еврази плитти** — Еврази континенчĕн чылай пайне витекен литосфера плитти. Еврази плиттине Индостан, Арави çурутравĕ тата тухăç Çĕпĕр Верхоян ту хырçинчен тухăçалла пайĕ кĕмест.

Еврази плиттин анăç пайĕ Вăта Атлантика хысакĕ таран, Исланди пайне хушса, вырнаçăннă. Çурçĕр енче пысăк шельф, Çурçĕр Пăрлă океанăн шыв-çĕр лаптăкне тухакан континенчĕн пассивлă хĕрри, Геккель хысакĕпе чикĕленет. Кăнтăр енче пысăк хирĕçӳ тăрăхĕ: вăл Тетис океанĕ хупласа тусен ярăмĕ Индостан плиттипе тĕкĕшĕнсе кайнă хыççăн пулса тăнă.

## Геологиллĕ тытăмĕ

Еврази мăн хăми 67,800,000 çм2 пысăк лаптăка йышăнать, ку вара пысăкăшĕпе виççĕмĕш хăма пулать, вăл пуринчен нумай континента витет. Геологи енчен унăн тытăмĕ питĕ кăткăс. Унăн шутне икĕ пысăк Тухăç-Европа тата Çĕпĕр платформи кĕрет. Платформăсене кăткăс тытăмлă хутланчăклă çамрăк ярăмсем хупăрласа тăраççĕ.

Тухăç-Çĕпĕр платформи кăнтăр енчен Алтай-Саян хутланчăк тата Монгол-Охотск хутланчăк тăрăхĕсемпе чикĕленет. Платформăран çурçĕрелле Таймăр тăвĕсем, унтан уйрăмлă Хатанкă авăнчăкĕ. Тухăç енчен Тухăç-Çĕпĕр платформи Верхоян хысакĕпе хупăрланнă, вăл ун çине континтăн шельфĕ, Çурçĕр Америка континенчĕ куçнипе пулса тăнă.

Тухăç-Европа платформи анăçран Дрейзер йĕрĕпе чикĕленнĕ, - пĕрлешĕннĕ ярăмсем, ун хыççăн Карпат тăвĕсем тата урăх хутланчăк çĕкленĕвĕсем. Кăнтăртан вăл Хурапа Каçпи тинĕсĕсемпе, Кавказ тăвĕсемпе чикĕленет. Тухăçра платформăн чикки Урал тăвĕсем, вĕсем ăна Анăç-Çĕпĕр айлăмĕпе уйрăлса тăраççĕ.

Çак икĕ платформăсем хушшинче вырнаçнă айлăм геологи енчен çĕр витĕмĕн нумай утрав пĕкисем, микроконтиненчĕсем тата урăх террейнĕсем çыпçăнса кайнă икĕ пайĕ пулать, çиелтен вăл хăватлă мезозой тата кайнозой тăприпе хупланнă.

### Инçет тухăç

Еврази плиттин çурçĕр-тухăç пайĕ — чылай тапхăр хушши аталаннă тĕрлĕ çул ӳсĕмлĕтеррейнлă акрециллĕ ярăм.
# Алă пӳрниLatinitsopa vulani

Алă лаппи. Пӳрнесене кунта ятарласа урăх тĕспе сăрламасăр кăтартнă
**Алă пÿрни**. Чăваш чĕлхинче алă пурнине те, ура пÿрнине те пĕр сăмахпах палăртаççĕ. Анчах та чылай чĕлхесенче апла мар. Ура пÿрнине пĕр сăмахпа, алă пÿрнине тепĕр сăмахпа калаççĕ.

## Дактилоскопи

## Вуламалли

* The Oxford Illustrated Dictionary. Great Britain: Oxford University Press. 1976 [1975].

## Каçăсем

* The Chambers Dictionary. Edinburgh: Chambers Harrap Publishers Ltd. 2000 [1998]. ISBN 0-550-14000-X.
* Oxford Advanced Learner's Dictionary of Current English. London: Oxford University Press. 1974 [1974]. ISBN 0-19-431102-3.
# Чукун çул вокзалĕLatinitsopa vulani

Смоленск хулин чукун çул вокзалĕ
**Чукун çул вокзалĕ** — чукун çул станцийĕн çулçӳрекенсене (пассажирсене) кĕтсе илсе ăсатса ямалли çурчĕ.

## Ячĕ мĕнле тухни

Павăл хулинче (Санкт-Петербург тулашĕнчи император резиденцийĕ), XIX ĕмĕрте европа йăла-йĕркипе юрă-ташă концерчĕсене ирттернĕ. Çав çулсенче ăна *курзал*тенĕ — парксенчи çуллахи эстрадăсене каланă пекех.

Патша ялĕнчи чукун çулне хывнă хыççăн Ф. Герстнер инженер Павăл хулинче ресторациллĕ хăна çурчĕ туса лартнă. Малтанах унта пысăках мар кĕвĕ-юрă залĕ пулнă, лармалли пукансен шучĕ 5000 çитнĕ. Петербург гражданĕсем чукун çулпа ятарласах паллă музыкçăсен концерчĕсемпе килленме Павăл хулине çӳренĕ. Калаçусенче пĕр-пĕринчен: «*Эсир вокал-музăк салунĕнче пулса куртăр-и?*» тесе ыйтса пĕлнĕ. Вăраххăн, çак вăрăм ят пуплевре ансатланса кĕскелнĕ, «вокал салунĕ», «воксал» пулса тăнă. Концерт залĕ Патша ялĕнчи чукун çулĕн чаранăвĕпе юнашар вырнаçнăран «чарăну» тата «воксал» ăнланăвĕсем çыхăнса пĕрлешнĕ.

Техника пур хутĕнче те «куçса çӳрекен çурчĕ» тенĕ пулин те, анлă пӳплевре «воксал» сăмахпа усă куратпăр. Тĕнчери çулсенче, Раççейсĕр пуçне, «воксал» палăрту çук.

## Вокзалсен тĕсĕсене палăртса уйăрасси

## Вокзалсен классификацийĕ

Ӳкерчĕк:Vokzaly.GIF
Лаптăк шучĕпе пĕчĕк, вăтам, пысăк тата калăп вокзалсем пулаççĕ.

Перрон çулĕсем енĕпе вырнаçнипе вокзалсем тăрхалисем, урлисем, урлă-айăккăллисем тата П-евĕрлисем пулаççĕ.

## Çавăн пекех пăхăр

Чукун çул чарăнăвĕ

## Вуламалли

* А. А. Авдовский, А.С. Бадаев, К.А. Белов тата ыттисем. "Организация железнодорожных пассажирских перевозок", Мускав, "Академия", 2004. ISBN 5-7695-1720-4
# СпектаккăльLatinitsopa vulani

Bulgakov The Days of the Turbins 1926
*Çавăн пекех пăхăр: **ЛартăмСпектаккăль** (фр. *spectacle*, лат. *spectaculum* «мерекке», курса киленмелли япала) — театрта ăсталаса ун сцени çинче кăтартмалли хайлав, мерекке, курса киленмелли; çавăн пекех цирк сцени çинче те, радиора та (радиоспектаккăль) тата телекуравра (телеспектакль, фильм-спектакль), кинематографра (фильмы-спектакль, киноопера тата ытти те.).

## Асăрхавсем

## Литература

* Е. П. Снегова. От позорища до перфоманса: Номинации со значением «представление развлекательного характера» в русском языке XVII-XXI вв. // Ин-т рус. яз. им. В. В. Виноградова, Российская акад. наук Эволюция понятий в свете русской культуры : книга. — Москва: Языки славянских культу, 2012. — С. 151-167. — ISBN 978-5-9551-0558-1.
# ФэншуйLatinitsopa vulani

Фэншуй
**Фэншуй**, е **фэн-шуй** (кит. йăла 風水, çăм. 风水, пиньинь: *fēngshuǐ* — Шаблон:Тӳррĕн) — уçлăха символизм мелĕсемпе алла илсе йĕркелекен даосизмри практика. Адепчĕсем шучĕпе фэншуй кил-çурта е çынна пытармашкăн «чи лайăх» вырăн тупма пулăшать.

Фэншуй тĕп тĕллевĕ — ци ырлăх паракан энерги юхăмĕсене тупса вĕсене этеме ырă тумашккăн усăна кĕртесси.

Ăслăх меслечĕсемпе фэншуй хистенине ĕнентерекен фактсем çук; ăслăхри пĕрлелĕх фэншуй суя ăслăх тесе йышăнать.

## Фэншуй историйĕ

### Ци

### Шэнь-Ци

### Вăхăт тата уçлăх

## Фэншуйри тĕп шкулсем

1. Саньхэ (виçĕ гармони).
2. Саньюань (виçĕ тапхăр).
3. Суанькун Дагуа (Тĕксĕм Кермен гексаграмми) — Лопань компасĕ çине ӳкернĕ 64 гексограммăпа усă курать.
4. Сюанькун Фэйсин (Тĕксĕм Керменри Вĕçекен Çăлтăр) — популярлă «Вĕçекен Çăлтăрсем» системи çак шкула кĕрекен пайĕ пулать.
5. Бачжай (восемь дворцов).

## Çав. пекех

* Васту-шастра

## Литература

* *Смирнова И.* Древнее искусство — геомантия // *Наука и религия*. — М.: Знание, 1991. — № 8.
* *Дэвид Дэниел Кеннеди*  Фэн-шуй для чайников. —  М.:  «Диалектика», 2010. — ISBN 978-5-8459-1691-4
* Ермаков М.Е — Классический фэншуй: Введение в китайскую геомантию.

## Асăрхавсем
# МакаоLatinitsopa vulani

Макао
**Макао** (тулли ят *Макао ятарлă административлă районӗ*) — Китайăн автономилле пайĕ. Малтан Португали колонийĕ пулнă. Официаллă чĕлхесем — португалипе китай чĕлхи.

## Истори

Португалсем Кăнтăр Китай тинĕсне XVI ĕмĕрте лекнĕ. 1553 çулта вĕсем Макао çурутравĕнче тăма тата ку вырăнта суту-илӳ тума ирĕк илнĕ. 1557 çулта португалсем кунта пĕрремеш пурăнмалли вырăна никĕсленĕ, тĕрлĕ хӳтлĕхсем тума тытăннă. Вĕсем халĕ те сыхланса юлнă.

1849—1852 çулта иртнĕ Опиум вăрçи вăхăтĕнче португалсем пĕтĕм Макао çурутравне тата Тайпа утравне тытса илнĕ. 1864 çулта вĕсен аллине Колоан утравĕ лекнĕ. 1887 çулта Китайпа Португали пĕр-пĕринпе алă пусса Макао Португали аллине ĕмерлĕхех юлнине çирĕплетнĕ. 1928 çулта Китай ку килĕшĕве хăй енчен пăрахăçланă, Португали вара ку колонине тавăрасшан пулман.

1974 çулта Португалире демократиллĕ революци пулса иртет. Революци хыççăн Макао администраци, экономика тата укçа-тенкĕ енчен самай ирĕк илет. 1979 çулта Китайпа Португали пĕр-пĕринпе калаçма хатĕрри çинчен пелтереççĕ, çыхăнусем тытма пуçлаççĕ. Китай ку çĕре каялла тавăрасси пирки калаçу пуçланă. 1987 çулта вара Китайпа Португали ку ыйту тăрăх калаçса татăлнă — 1999 çулхи раштавăн 20-мĕшĕнче ку çĕр Китай аллине куçнă.

## Литература

* *Fung, Bong Yin*  Macau: A General Introduction. — Joint Publishing (H.K.) Co. Ltd., 1999. — ISBN 978-962-04-1642-2
* *Chan, S. S.*  The Macau Economy. — Publications Centre, University of Macau, 2000. — ISBN 978-99937-26-03-6
* *Godinho, Jorge*  Macau business law and legal system. — Hong Kong: LexisNexis, 2007. — ISBN 978-962-8937-27-1
* *Government Information Bureau*  Macau Yearbook. — Government Information Bureau of the Macau SAR, 2007. — ISBN 978-99937-56-09-5
* *Cremer, R. D. (Editor)*  Macau: City of Commerce and Culture. — University of Washington Press, 1988. — ISBN 978-0-295-96608-3
* Gunn, Geoffrey C. (1996) *Encountering Macau: A Portuguese City-State on the Periphery of China, 1957—1999* (Boulder, CO, Westview Press). ISBN 0-8133-8970-4 In Portuguese (1998) *Ao Encontro de Macau: Uma cidade-estado portuguesa a periferia da China, 1557—1999* (Macau: Fundação Macau]. ISBN 972-658-074-9 In Chinese (2009) 澳门史：1557～1999 (中央编译出版社).
* Gunn, Geoffrey C. (ed), (2016) *Wartime Macau: Under the Japanese Shadow* (Hong Kong: Hong Kong University Press). ISBN 978-988-8390-51-9
* Macao 2000. — Oxford University Press editor, Oxford, United Kingdom, 1999. — ISBN 978-0-19-592074-1
* *Jean A.*  Macau's overview at the turn of the century. — St. John's University Institute of Asian Studies editor, New York, 2000.
* *De Pina-Cabral*  Between China and Europe: Person, Culture and Emotion in Macau. — Berg Publishers, 2002. — ISBN 978-0-8264-5749-3
* *Eayrs, James*  Macau Foreign Policy and Government Guide. — International Business Publications, United States, 2003. — ISBN 978-0-7397-6451-0

## Асăрхавсем

## Каçăсем

*
* Фотографии города
* Travel.Ru Страны — Макао 2012 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ.
* Крупнейший русскоязычный ресурс о Гонконге и Макао
* Международный институт Макао

Шаблон:Китай культурин эткерлĕхĕ
Шаблон:Хула-патшалăхсем
Шаблон:КХР администрациллĕ пайланăвĕ
# ЧжаотунLatinitsopa vulani

| Чжаотун |
| --- |
| **хула** |
| Skyline of Чжаотун |

**Чжаотун**, — Китайри префектура шайĕнчи хула. Юньнань провинцине кĕрет.

## Пулăмсем

* 2006, утă, 23 — Чжаотун хули патĕнче 5,1 баллă çĕр чĕтренĕвне пула 13 çын вилнĕ, 50 патнелле аманнă.

## Каçăсем

* Чжаотун провинцийĕ çинчен 2007 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ. (выр.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |

Шаблон:Китай хулисем
# Диярбакыр (ил)Latinitsopa vulani

**Диярбакыр** (туркк.: *Diyarbakır*), — Турци илĕсенчен пĕри. Тĕпхули çакăн пекех Диярбакыр ятлă. Илте 1 362 708 çын (2000) пурăнать. Лаптăкĕ 15 162 km².

## Каçăсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# ИлемLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Илем (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Чечексем — çутçанталăк çав тери илем тĕслĕхĕсем
**Илем** — эстетика категорийĕ.

## Аваллăх

Грек амфори
## Илем ӳнерте

* Харитасем — авалхи грек скульптурин копийĕ
* Гермес — авалхи грек скульптури
* «Вырăс чиперкки». Константин Маковскин ĕçĕ (1839—1915).
* «Хельга». Андерс Цорн, 1917
* «Шыв кĕрекен». Огюст Ренуар, 1893
* Афродита, Эрос тата Пан
* Камиль Рокплан — Хĕр чечексемпе
* Б.Кустодиев — Вырăс Венери
* Сандро Боттичелли — Венера çурални, 1485 ç. тĕлн.(деталь)

### Эрос тата çутçанталăк панă илем

Арçын та, хĕрарăм та пĕр-пĕрне килĕшеççĕ пулсан илемлĕ шутланаççĕ. Хĕрарăмпа/арçынпа туслашас тенĕ чухне эпир пĕр йăнăшсăр хамăра кирлĕ мăшăра туятпăр. Кун чухне «малтанхи ăрусен хăнăхăвĕ» систерет.

## Çав. пекех

* Илемлĕх
* Илемсĕрлĕх
* Эротика, Ню
* Эстетика
* Югэн
* Моно-но аварэ
* Мода
* Гламур
* Илем — поп-мусăк жанрĕнче ĕçленĕ ушкăн.

## Асăрхавсем
# Тӳре-суйлавçăсен коллегийĕLatinitsopa vulani

2012-мĕш çулта СШАри **тÿре-суйлавçăсен** йышĕ штатсем тăрăх еплерех валеçĕнни
**Тӳре-суйлавçăсен коллегийĕ** — суйлав ирттермелли меслетсенчен (тытăмсенчен) пĕри. Сăмахран, СШАра çавнашкал суйлав меслечĕ. **Тÿре-суйлавçă** тени кашни штатран ятарласа уйăрнă çынсене пĕлтерет. Вĕсем, идея тăрăх, хăйсен штатĕнчи суйлавçăсен сасăлавне шута илмелле. Штута илмесен — чылай чухне пĕчĕк штраф тÿлеттерме пăхнă. Анчах вăйпа никам та хистеме пултараймасть. Апла пулин те, халиччен тÿре-суйлавçăсем ахаль суйлавçăсен шухăшне шута илменни пĕрре те пулман.

## Каçăсем

* Американским демократам надоели выборщики. В сенат США внесен законопроект о прямом избрании президента // НГ, 18.11.2016
# КапиталLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Капитал (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Капита́л** (лат. *capitalis* «пуçлăх, никĕсри», caput — «пуç, виçе, штука», выльăх пуçне шутласа илни) — хăйĕн çутçанталăкри капитала (капиталлă ырлăх — çуртсем, хатĕр-хĕтĕрлĕх, программа хатĕрлĕхĕ, резервсем), финанс капиталĕ (укçа), этемри капитал (пĕлӳлĕх, вĕренӳ, интеллект, хăнăхусем, сывлăх) пĕлтерекен анлă термин)..

## Капитал тĕрлĕрен экономика шкулĕсенче

### Физиократсем

### Классикăллă тата неоклассикăллă экономика шкулĕсенче

## Çав. пекех

* Çутçанталăкри капитал
* Первоначальное накопление капитала
* Капитализм
* Рантье
* Уставри капитал
* Хушма капитал
* Резервăри капитал
* Капитал тарни
* Капитал миграцийĕ
* Интеллектуаллă капитал
* Этемлĕ капитал
* Социаллă капитал
* Капиталлă ремонт
* Венчурлă капитал
* Авансăланă капитал

## Литература

* Капитал : [арх. 4 января 2023] / Р. Г. Ольхова // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Финансовый капитал : [арх. 29 ноября 2022] / Т. Г. Леонова // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* *Уильям С. Джевонс*  Деньги и механизм обмена. —  Челябинск:  Социум, 2006. — 2000 экз. — ISBN 5-901901-51-7
* *К. Маркс*  Капитал. Критика политической экономии..
* *А. Смит*  Исследование о природе и причинах богатства народов. —  Москва:  Наука, 1993. — 2500 экз.
* *В. Н. Ткачёв*  [вырăн = Москва Международное движение капитала и проблема финансовых кризисов.]. —  Макс-Пресс, 2008.
* *Robinson J.* Производственная функция и теория капитала // *Review of Economic Studies*. — 1953. — Т. 21. — № 2.
* *Pavlina Tcherneva* Bernanke’s paradox: can he reconcile his position on the federal budget with his recent charge to prevent deflation? // *Journal of Post Keynesian Economics*. — 2011. — В. Journal of Post Keynesian Economics. — Т. 33.
* *А. Коэн, Дж. Харкурт* Судьба дискуссии двух Кембриджей о теории капитала // *Вопросы экономики*. — 2009. — № 8. (в формате PDF; оригинал: Cohen, Avi J. & Harcourt, G.C. (2003). «Whatever Happened to the Cambridge Capital Theory Controversies?», *Journal of Economic Perspectives*, 17(1), pp. 199—214)

## Асăрхавсем

Шаблон:Экономикăри ӳсĕм
# КонституциLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Конституци (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Ирĕклĕхсен мăн хартийĕн копийĕ.
**Конституци** (лат. *constitutio* — «тытăмлăх») — патшалăхăн тĕп саккунĕ.

## Истори

## Çав. пекех

* Чăваш Республикин конституцийĕ
* ССРП конституцийĕ
* Раççей Федерацин конституцийĕ
* Украина конституцийĕ
* Беларуç конституцийĕ
* АПШ конституцийĕ
* Тивĕç-ирĕклĕ патшалăх

## Литература

* *Beau Breslin.* From Words to Worlds: Exploring Constitutional Functionality. The Johns Hopkins Series in Constitutional Thought. JHU Press[en], 2009. ISBN 0-8018-9051-9, ISBN 978-0-8018-9051-2. P.213.
* *Donald S. Lutz.* Principles of Constitutional Design. Cambridge University Press, 2006. ISBN 1-139-46055-2, ISBN 978-1-139-46055-2. P.261.
* *Parpworth N.* Constitutional and Administrative Law. — Oxford University Press, 2010. P. 3-10.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* А. Мишин 2014 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.
# МагазинLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Магазин (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Магазин** (фр. *magasin* - арап. مَخْزَن *makhzān* — ампар, усрамалли вырăн, перс. مغازه — магазэ) — илекенсене япала сутма тата тивĕçтерме ятарласа хатĕрленĕ стационарлă çурт е унăн пайĕ. Магазин шутне сутă-илӳ пӳлĕмĕ, администраци пӳлĕмĕ, çаплах япала усрамалли, ăна сутма хатĕрлемелли пӳлĕмсем кĕреççĕ.

## Этимологи

«Магазин» сăмах араб чĕлхинчен килнĕ, нумайлă хисепре «ампарсем» тени пулать. Çак пĕлтерĕшпех сăмах франс чĕлхинчен (*magasin*, *magazin*) вырăс чĕлхине кĕнĕ. Майĕпен хăйĕн малтанхи пĕлтерĕшне çухатнă, «лавка» сăмаха тĕксе кăларнă.

Чăвашла халĕ икĕ версипе те усă кураççĕ: магазин тата лаввка теççĕ.

## Асăрхавсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку экономикăпа вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* |
# Акаси-КайкёLatinitsopa vulani

Акаси-Кайкё кӗперӗ
**Акаси-Кайкё** (яп. 明石海峡大橋 Акаси Кайкё: О:хаси) — Акаси тинӗс пырӗ урлӑ ҫакӑнса тӑракан кĕпер, Хонсю утравӗн Кобе хулине Авадзи утравӗн Авадзи хулисене ҫыхӑнтарать, Япони. Хонсю тата Сикоку хушшинчи виҫӗ магистральсенчен пӗри пулса тӑрать.

## Кун-ҫулӗ

## Вуламалли

## Каҫӑсем

* Мост Akashi-Kaikyo (Япония) 2010 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ..

Шаблон:Çакăнакан кĕпер
Шаблон:Хонсю — Сикоку кĕперсен системи
# Асахи симбунLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Асахи пӑхӑр.

|  |
| --- |
| «Асахи симбун» |
| Asahi-Shimbun-First-Issue-Front-Page-January 25-1879.png |
|

---

 |
| Тĕс | кашни кун тухакан |
| Формат | Широкоформатная (40,6 × 54,6 см) |
| Кăларакан | Тадакадзу Кимура |
| Никĕсленĕ | 25.1.1879 |
| Чĕлхе(сем) | япон |
|

---

 |
| Тĕп офис | 大阪府大阪市北区中之島2-3-18
新潟県新潟市北区葛塚3197番地
東京都中央区築地5-3-2
愛知県名古屋市中区栄1-3-3
福岡県北九州市小倉北区室町1-1-1 |
| Тираж | 6,57 млн (2016) |
| Хакĕ | 150 ¥ (ирхи кăларăм) 50 ¥ (каçхи кăларăм) |
| Веб-сайт | Официаллă сайт (яп.). |

**«Асахи симбун»** (яп. *朝日新聞, あさひしんぶん*, тӳр. «*Ирхи хĕвел*» хаçат; ромадзи: *Asahi Shimbun*) — япон нацин кунсерен тухакан пĕрлехи хаçачĕ. Çĕршыври чи пысăк виçĕ хаçатран пĕри.

## Истори

Хаçата 1879 çулхи кăрлачăн 25-мĕшĕнче Осакăра кăларма тытăннă, унта тăватă иллюстрациленĕ страница пулнă, хакĕ — 1 сэн (1/100 иена), штатĕнче 20 çын ĕçленĕ. Вĕсенчен йĕркелекенĕсем Нобору Кимура (харпăрçă), Рёхэй Мураяма (президент тата кăларавçă) тата Тэй Цуда (тĕп редактор) пулнă.

1966 çулта хаçат кашни кунсерен 4,7 млн экземпляр тиражпа тухнă.

## Çав. пекех

* Асахи премийĕ

## Асăрхавсем

## Çăлкуçсем

* Официальный сайт (яп.).
* Asahi Shimbun Shashi (Tokyo and Osaka: Asahi Shimbun Sha, 1990—1995. Official history of Asahi)
* «Asahi Shimbun» in Kodansha Encyclopedia of Japan (Tokyo and New York: Kodansha, 1983).
# СакеLatinitsopa vulani

Саке
**Саке** ( яп.- *nihonshu* ) - вăтам хаяр ( 15-17 % ) япун алкоголь ĕçми. Йăнăшла ăна - "рис эрехĕ" теççĕ. Ку тĕрĕс мар. Сакен чи çывăх "тăванĕ" - сăра. Саке рис туллин йӳçнĕ ĕçми. Ăна рис крахмалĕнчен иккĕ çĕпре ( тĕрĕсрех каласан - пăнтăх кăмпи -"коджи" ) хушса спирта кăлараççĕ. Саке 15-50 % хаярлăхпа пулать.

## Рис сорчĕсем

Чи паха рис сорчĕсем: Ямада Нишики, Гохякумангоку, Мияма Нишики, Омачи.

## Саке категорисем

## Сакетăвакансем

Япониче яхăн 2 пин сакетăвакансем.Чи пысăки хуçалăхсем : "Геккейкан", "Озеки", "Такара", "Хакуцуру", "Нихон Сакари".

## Каçăсем