Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# КамчаткаLatinitsopa vulani

Çурутрав Раççей картти çинче
**Камчатка**, — Раççейĕн Инçет Тухăçра вырнăçнă çурутрав. Анăç енчи çыранĕсем Охот тинĕсĕ хĕрне, тухăç енчи çыранĕсен — Лăпкă океанпа Беринг тинĕсĕ хĕррине тухаççĕ.

## Вулкансем

* Ключевски сопки (чи çӳллĕ вырăн, 4750 м)
* Узон кальдери
* Ксудач (1000 м)

## Кӳлĕсем

* Штубель кӳлли
* Голыгински кӳлли
* Курил кӳлли
* Кроноцки кӳлли
* Сокочински кӳлли

## Çурутрав тĕпчевçисем

Камчаткăна чи пĕрремĕш хут 1697-1699 çулсенче вăл çурутрав тăрăх темиçе хут çулçӳревпе тухнă хыççăн В. Атласов çĕпĕр казакĕ сăнласа панă. Унăн çырăвĕсем 1701 çулта тухнă. 1737-1741 çулсенче Камчаткăна пур енчен те тĕплĕн С. П. Крашенинников тĕпченĕ. Вăл хăйĕн сăнлавĕсене 1756 çулта «Камчатка çĕрĕсем çинчен» (Описание земли Камчатки) ĕçре çырса кăтартнă.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Соломон УтравĕсемLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Solomon Islands
Соломон утравĕсем |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ӳкерчĕк:Solomon Islands coat of arms.gif |
| Соломон утравĕн ялавĕ | Соломон утравĕн гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | Aкăлчaн чĕлхи |
| Тĕп хула | Хониара |
| Чи пысăк хула |  |
| Генерал-губернатор | Натаниель Ваена |
| Премьер-министр | Алан Кемакеза |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 140 вырăнта 28 450 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе([[]])  - Йышлăхĕ | 160 вырăнта 538 032 17/км² |
| Валюта ячĕ | Соломон Утравĕсен долларĕ |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +11 пуçласа +11 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Соломон Утравĕсен патшалăхĕн гимнĕ |
| Тетел доменĕ | .sb |
| Тел. префиксĕ | 677 |

**Соломон Утравĕсем**, — Лăпкă океанăн кăнтăр енĕнче, Папуа Çĕнĕ Гвинеяран тухăçалла вырнаçнă патшалăх. Нацисен содружествине кĕрет. Çĕр-шыв пĕтĕмпе 28000 тăваткăл километр йышăнакан 990 утравран тăрать.

## Чĕлхе

Соломон Утравĕсен çыннисем 80-100 чĕлхепе калаçаççĕ. Варринчи утравĕсенче Меланези чĕлхисемпе, таврашрисенче кăнтăрта Реннел чĕлхи тата Беллонă чĕлхи, инçет хĕвелтухăçалла - Тиккопиа (Tikopia), Ануттă (Anuta) тата Фаттаккă (Fataka), çурçĕр хĕвелтухăçалла - Сиккаянă (Sikaiana), çурçĕрелле - Луаниуă (Luaniua), Полинези чĕлхисемпе . Акăлчан чĕлхи(Лингва франка, Соломон Утравĕсенчи пиджинĕ) вара патшалăх чĕлхи.

## Тĕнĕ

Соломон Утравĕсен халăхĕнчен 96% - христиансем (Англикан - 45%, Римла Каттоликсем - 18%, Пĕрлешӳллĕ (United) - 12%, Баптистсем - 10%, Çиччĕмĕш кун адвентисчĕ (Seventh Day Adventist) - 7%, Ытти христиансем - 4%), тата 4% патне - тĕрлĕ ĕненӳсем.
# Алеут утравӗсемLatinitsopa vulani

Алеут утравӗсем
**Алеут утравӗсем** (англ. Aleutian Islands) — пӑхма пӗкӗ евӗрлӗ, кӑнтӑр-хӗвеланӑҫ Аляска ҫурутравӗн вӗҫӗнчен пуҫласа Камчатка ҫурутравӗн тӗппине ҫити тӑсӑлакан вулкан пӗрхӗннинчен пулса тӑнӑ архипелаг. Кӑнтӑр енчен утравсем Беринг тинĕсне чикӗлеҫҫӗ. Паянхи кун утравсем Американ Аляска штатне кӗреҫҫӗ.

## Вуламалли

* Зубкова З. Н. Алеутские острова. — М.: Огиз; Географгиз, 1948. — 288 с. — (Записки Всесоюзного Географического Общества. Новая серия). — 10 000 экз.
* Иванян Э. А. Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века.. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — ISBN 5-7133-1045-0.
* Окладников А. П., Васильевский Р. С. По Аляске и Алеутским островам / Сибирское отделение АН СССР. Институт истории, филологии и философии. — Новосибирск: Наука, Сибир. отд-ние, 1976. — 168 с. — (Научно-популярная серия). — 71 650 экз. (обл.)

## Каҫӑсем

* ХРОНОЛОГИЧЕСКАЯ ИСТОРИЯ ОТКРЫТИЯ АЛЕУТСКИХ ОСТРОВОВ, ИЛИ ПОДВИГИ РОССИЙСКОГО КУПЕЧЕСТВА
# ФиджиLatinitsopa vulani

**Фиджи Утравĕсен Респу́блики** (фидж. *Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti*, инд. फ़िजी गणराज्य, акăлч.Republic of the Fiji Islands) расположена на архипелагев южной части Лăпкă океанăн кăнтăр пайĕнчи Фиджи архипелагĕ çинче, Вануатуран тухăçалла, Тонгаран анăçалла татаТувалу ран кăнтăралла вырнаçнă.

## Истори

### Тĕнĕ

Нади аэропорчĕ çумĕнчи Турă Пухăвĕн Чиркĕвĕ
## Культура

Фиджи çиччĕмĕш кунĕн адвентисчĕсен хорĕ Сиэттл хулинче пултарулахне кăтартать
*Тĕп статья: Фиджи культури*

## Каçăсем

* Фиджи çĕр вырăнĕ 2005 ҫулхи Ака уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
* Фиджи Ертӳçĕлĕхĕн официаллă сайчĕ 2020 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 8-мӗшӗнче архивланӑ.
* Фиджи парламенчĕн официаллă сайче
* Фиджин интерактивлă карттисем 2005 ҫулхи Ака уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
* Фиджи картти 2004 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
* Бюро по туризму Фиджи — çулçӳревçĕсем валли тĕрле хыпар 2007 ҫулхи Ака уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ.
* The Fiji Times — Фиджин ертӳ хаçачĕ
# Çĕнĕ ЗеландиLatinitsopa vulani

Ҫӗнӗ Зеланди ялавӗ
Çĕнĕ Зеланди, администрациллӗ пайланӑвӗн картти
**Çĕнĕ Зеланди** (акӑл. *New Zealand*, Шаблон:Lang-mi) — Лăпкă океанăн кăнтăр-анăçĕнче вырнаçнă патшалăх. Унăн шутне икĕ пысăк утрав (Çурçĕр тата Кăнтăр утравĕсем) тата вĕсен çумĕнчи нумай пĕчĕк (61 майлă, тĕрлĕ шутланипе) утравсем кĕреççĕ (Çĕнĕ Зеланди утравĕсен шучĕсем). Çĕршывăн тĕп хули — Веллингтон.

## Тавралăхĕ

Çĕнĕ Зеланди, космосран пăхсан.
Шурă утрав — çĕршыври чылай чĕрĕ вулканĕсенчен пĕри.
### Климачĕ

### Тăприсем

Таранаки тăвĕн тăрри.
### Çутçанталăк управ-перекечĕсем

#### Çутçанталакăн çĕр айĕнчи пуянлăхĕсем

#### Тинĕс пуянлăхĕсем

## Тата пăхăр

* Çĕнĕ Зеланди эрехĕсем

## Вуламалли

* Австралия и Океания. Антарктида. Из серии «Страны и народы». Москва, изд-во «Мысль», 1981 (стр.231-266 и др.).
* Беликов В.И. Маорийские синкретические религии в прошлом и настоящем. В сборнике статей: Прошлое и настоящее Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1979, стр.215-228.
* Богомолов В.А. Развитие сельского хозяйства Новой Зеландии в 70-х годах XX в. В сборнике статей: Прошлое и настоящее Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1979, стр.109-121.
* Ковлер И.В. К истории формирования Либеральной партии Новой Зеландии в конце XIX в. В сборнике статей: Актуальные проблемы развития Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1984, стр.88-96.
* Малаховский К.В. Британия Южных морей. Москва, изд-во «Наука», 1973, 168 с. 2008 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.
* Малаховский К.В. История Новой Зеландии. Москва, изд-во «Наука», 1981, 238 с.
* Олтаржевский В.П. Об изучении Новой Зеландии в советской историографии. В сборнике статей: Прошлое и настоящее Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1979, стр.3-8.
* Рубцов Б.Б. Новая Зеландия. Москва, изд-во «Наука», 1987, 128 с.
* Савельева Л.П. Ранний этап английского проникновения в Новую Зеландию (по «Историческим документам Нового Южного Уэльса»). В сборнике статей: Прошлое и настоящее Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1979, стр.9-21.
* Стефанчук Л.Г. Рабочий класс Новой Зеландии (численность, структура, состав). В сборнике статей: Пути развития Австралии и Океании: история, экономика, этнография. Москва, изд-во «Наука», 1981, стр.5-30.
* Стефанчук Л.Г. Экономическая политика правительства Новой Зеландии. В сборнике статей: Актуальные проблемы развития Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1984, стр.146-158.
* Hunt, E., Carillet, J.-B., Galbraith, K., Jones, R., Keller, N., Lyon, J., McKinnon, R., O′Byrne, D., Pinheiro, L., Wheeler, T. South Pacific: Polynesia, Melanesia & Micronesia. Lonely Planet Publications Pty Ltd. Melbourne. Oakland. London. Paris. 1st edition. 2000 (p.122).
* Reeves William Pember, The Long White Cloud. The Echo Library, 2007. ISBN 978-1-4068-3832-9

## Каçăсем

* Çĕнĕ Зеланди Ертӳçĕлĕхĕ
* Te Ara - Çĕнĕ Зеланди энциклопедийĕ
* Культурăпа истори кăнарлăхĕн министерстви
* Яндекс.Каталог — Çĕнĕ Зеландири вырăсла сайтсем
* Раççей Федерацинчи Çĕнĕ Зеланди Элчĕлĕхĕ 2007 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
* Çĕнĕ Зеландири Раççей Федерацийĕн Элчĕлĕхĕ 2007 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.
# Сан-Франциско

Сан-Франциско
**Сан-Франциско** — АПШ-н хули.

## Кун-çулĕ

## Каçăсем

* Скульптура из зубочисток wired.com Художник Скотт Вивер создал огромную скульптуру из зубочисток, которая изображает достопримечательности Сан-Франциско.
* Писательский клуб для детейguardian.co.uk Первый писательский клуб для детей открыт в 2002 году в Сан-Франциско.
* LED-лампочки на велосипедах 2012 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.monkeylectric.com Группа американских дизайнеров MonkeyLectric в Сан-Франциско показала как можно преобразить велосипед с помощью разноцветных LED-лампочек.
* Шоу огненных скульптур ]vimeo.com Регулярно проходит в Сан-Франциско
* Царь искусств Сан-Франциско Стенли Гатти 2011 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.sfgate.com Стенли Гатти — основатель Фонда уличного искусства
# Чукча чĕлхи

| Чукча чĕлхи |
| --- |
| Тӑван ячӗ:
  | ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ |
| Патшалӑхсем: | Раççей |
| Регионсем:
  | Чукча автономи тăрăхĕ, Камчатка Ен, Якути |
| Классификаци |
| Категори: | Еврази чĕлхисем |
| Чукча-камчат çемьи
Чукча-коряк турачĕ |
| Ҫырулӑх:
  | кириллица (Чукча çырулăхĕ) |
| Чӗлхе кочӗсем |
| ГОСТ 7.75–97:
  | чук 800 |
| ISO 639-1: | — |
| ISO 639-2: | — |
| ISO 639-3: | ckt |
| *Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика* |

**Чукча чĕлхи**, **чукча эскимос** е **луораветлан чĕлхи** (*ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ*) — чукчăсен чĕлхи, чукча-камчат çемьине кĕрет. Чукча чĕлхи Чукча автономи тăрăхĕн территоринче, Коряк автономи тăрăхĕн çурçĕр-хĕвел тухăç пайĕнче, çаплах Саха (Якути) Республикин Анат-Колым районĕнче саралнă. 1989 çулхиир халăх çыравĕпе чукчăсен йышĕ 15 пине çитет, вĕсенчен 70% пайĕ чукча чĕлхине тăван теççĕ.

1920-мĕш çулсенче чукча чĕлхине *луораветлан* ята куçарнă, анчах та терминĕ хута кĕреймен.

## Диалектсем

## Çырулăх

Хальхи чукча алфавичĕ:

**А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Ӄ ӄ Л л Ԓ ԓ М м Н н Ӈ ӈ О о П п Р р С с Т т У у Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я '**

## Асăрхавсем

## Каçăсем

Wikimedia Incubator
Wikimedia Инкубаторĕнче чукчăлла  Википедийĕ **тест-уйрăмĕ** пур.

* Çухалма патне çитнĕ Çĕпĕр халăхĕсен чĕлхисем: Чукча чĕлхи 2008 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* Шарль Венстен. Чукотский язык, чукотская литература (грамматика, тематика сăмахсарĕ, литература)
* Вырăсла-чукчăлла калаçу кĕнеки 2007 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
* Володин А.П., Скорик П.Я. Чукотский язык
* Чукчă юмахĕсем, акăлчанла ăнлантарнисемпе 2010 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.
* Евангелие от Луки на чукотском языке 2012 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ.
* Приложение к газете "Крайний Север" на чукотском языке 2009 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:Раççейри патшалăх чĕлхисем
# ХунсемLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Хунсем |
|
Хунсем алансемпе çапăçаççĕ (Петер Гайгер ӳкерчĕкĕ) |
| Чӗлхе |
Хун чĕлхи |
| Тӗн |
хунсен тĕнĕ |
| Расӑ тӗсӗ |
монголоидсем |
| Кӗрет  |
прототĕрĕксем |
| Пулса кайни |
хунну, укăрсем, сарматсем |

**Хунсем**, — II—IV ĕмĕрсенче Урал тăрăхĕнче укăр тата сармат йăхĕсенчен пулса тухнă, II ĕмĕрте ку вырăна Китай çеçенхирĕнчен куçнă тĕрĕк чĕлхипе калаçакан хуннусенчен йĕркеленнĕ халăх.

II ĕмĕрте Вăта Азирен куçса килнĕ, IV ĕмĕрсенче Уралçинче тĕрĕк чĕлхиллĕ хунну йăхĕсен тата вырăнти укăрсемпе сарматсен йăх пĕрлешĕвĕ, IV ĕмĕрĕн 70-мĕш çулĕсенче Тухăç Европăна çĕмĕрсе кĕнĕскерсем. Хунсен патшалăхĕ Атăлран Рейна çити тытăнса тăнă. Аттила патша тата çарпуçĕ чухне (V ĕмĕрĕн варри) романсен анăç енне туртса илесшĕн кĕрешнĕ. Хунсен тĕп вырнаçăвĕ Паннонире пулнă, каярах кунта аварсем, тепĕртакран — венгрсем вырнаçнă.

## Кун-çулĕ

Пирĕн эрăччен хунсем Монголи çеçенхирĕсенче пурăннă.

Хунсем Вăтам Азирен Çурçĕр Кавказпа Меоти (Азов) кӳлли таврашне пирĕн эрăри 370-374-мĕш çулсенче хăпса тухнă. Вĕсене ун чухне Паламар патша ертсе пынă.

Ку хушăра Туранра пурăнакан авалхи чăваш йăхĕсем пурте: чăвашсем те, сăкăтсем те, сăварсем те, массакетсем те, шăхальсем те, уписем те, саккисем те, эссекӳльсем те хунсен уртине кĕнĕ. Çак 374 çултан пуçласа вара Халăхсен Аслă Хускалăвĕ пуçланнă.

> "Весь Восток задрожал при внезапно разнесшихся вестях, что от крайних пределов Меотиды, между ледяным Танаидом и свирепыми народами Массагетов, где Александровы запоры сдерживают дикие племена скалами Кавказа, вырвались рои гуннов, которые, летая туда и сюда на быстрых конях, все наполняли резней и ужасом".—
>
>

 çырать IV — V ĕмĕрсенче пурăннă христиан çыравçи Иероним.

## Çав. пекех

* Хĕркке — Аттил арăмĕ.

## Вуламалли

* Альфан Л. Великие империи варваров: от Великого переселения народов до тюркских завоеваний XI века. М., Вече, 2006
* Дестунисъ Г. С. Сказанія Приска Панийскаго. Учёныя записки второго отд. Императорской Академии Наук 2009 ҫулхи Ака уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.
* Иностранцев К. А. Хунну и Гунны (разбор теорий о происхождении народа Хунну китайских летописей, о происхождении европейских Гуннов и о взаимных отношениях этих двух народов). Л.: 1926. 152+4 с. (Второе дополненное издание.
* Отто Дж. Маенхен-Гельфен. «Мир гуннов. Исследования их истории и культуры 2016 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ.», пер. с англ. В. С. Мирзоянова, Хусан, 2010 ISBN 978-5-98356-114-4
* Крадин Н. Н. Империя Хунну. Владивосток: Дальнаука, 1996. 164 с 2-е изд. перераб. и доп. М.: Логос, 2001/2002. 312 с.
* Николаев В. В. Чуваши. Этническая история и традиционная культура. Мускав, 2000.
* Николаев В. В. История предков чувашей. XXX в. до н. э. в. — XV в.н. э. Шупашкар, 2005.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Нашествие гуннов (на сервере Ростовского государственного университета) 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* Алиев К. Цари гуннов и их наследники 2009 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ.
* Томпсон Э. А. ГУННЫ Грозные воины степей 2015 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ.
* Гунны — из цикла Времена и войны (Ancient Warriers — The Huns) на сайте Тюркпортал. Ру 2013 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
# ЮНЕСКОLatinitsopa vulani

**ЮНЕСКО** (UNESCO — **U**nited **N**ations **E**ducational, **S**cientific and **C**ultural **O**rganization) — Пĕрлешнĕ Нацисен Организацин пĕлӳлĕх, ăслăх тата этеплĕх ыйтăвĕсемпе ĕçлекен йĕркелĕвĕ.

Организацие 1945 çулхи чӳк, 16 туса хунă, унăн штаб-хваттерĕ Парисре, Францире, вырнаçнă. Организаци шутне тĕнчен тĕрлĕ кĕтесĕнчи 67 бюропа уйрăмĕ кĕрет.

ЮНЕСКО уставне Лондон конференцинче 1945 çулхи чӳк уйăхĕнче йышăннă, 1946 çулхи чӳк, 4 ĕçе кĕртнĕ. Халĕ организацире 192 патшалăх-пайташпа 6 пайташ-ĕçтĕш. Парисри Йĕркелӳре 173 патшалăх-пайташăн пĕрмай элчĕлĕхĕ пур.

1972 çулта ЮНЕСКО Пĕтĕм тĕнчери этеплĕхпе çутçанталăка хӳтĕлев конвенцине йышăнать, конвенци 1975 çулта хута яраççĕ, хальхи тапхăра 184 патшалăх ратифициленĕ (СССР — 1988 çулта).

## Управлени органĕсем

### Тĕп директорĕ

Ирина Бокова
Хальхи тапхăрта тĕп директора Тĕп конференцинче тăватă çуллаха суйлаççĕ. Малиан ултă çуллăха ĕç вырăнне лартнă. Тĕп директор Секретариата ертсе пырать.

2009 çулта ЮНЕСКО тĕп директор суйлавĕсем иртнĕ. 2009 çулхи авăн, 22 темиçе хутчен те сасăланă хыççăн Болгари дипломатне Ирина Боковăна ЮНЕСКО Ӗç тăвакан канашĕ сĕннипе тĕп директор постĕнче çирĕплетеççĕ. Бокова кандидатурине ЮНЕСКО Тĕп конференци 2009 çулхи юпа, 15 йышăнать .

1946—1948 — Джулиан Хаксли, Аслă Британи
1948—1952 — Хайме Торрес Бодет, Мексика
1952—1953 — (ĕçне вăхăтлă тăваканĕ) Джон В. Тейлор, АПШ
1953—1958 — Лютер Эванс , АПШ
1958—1961 — Витторино Веронезе, Итали
1962—1974 — (ĕçне вăхăтлă тăваканĕ, 1959 — 1962) Рене Майо, Франци
1974—1987 — Амаду-Махтар М’Боу, Сенегал
1987—1999 — Федерико Майор Сарагоса, Испани
1999—2009 — Коитиро Мацуура, Япони
2009 — Ирина Бокова, Болгари
## Çавăн пекех пăхăр

* ЮНЕСКО ассоциациленĕ шкулсем
* Пĕтĕм тĕнче кăнарлăхĕ

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* ЮНЕСКО официаллă сайчĕ (вырăс.)
* ЮНЕСКО официаллă сайчĕ (акăлч.)
* ЮНЕСКО «Пĕтĕм тĕнче кăнарлăхĕн» центрĕ (акăлч.)
* Мускаври ЮНЕСКО бюровĕ (вырăс.)
* ЮНЕСКО «Информаци пурĕншĕн те» Раççейри программи (вырăс./акăлч.)

Шаблон:ПНО

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# 1978

| Çулсем
 |
| --- |
|  1974 • 1975 • 1976 • 1977 —  **1978**  — 1979 • 1980 • 1981 • 1982
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1950-мĕшсем • 1960-мĕшсем — **1970-мĕшсем** — 1980-мĕшсем • 1990-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Авăн, 8 — Тегеранра пăлхавсем пулса иртнĕ. Çар çыннисем пăлхавçăсене салатас тесе вĕсем тăрăх пеме пуçланă. 122 çын вилнĕ, 2 пин çын ытла аманнă.

## Çуралнă

* Авăн, 13 — Громыко Ольга Николаевна, çыравçă.
* Раштав, 31 — Барсукова Юлия Владимировна, Раççей спортсменки.

## Вилнĕ

* Çу, 31 — Краснов-Кĕçĕнни Григорий Иванович, сăвăç, прозаик.
* Çĕртме, 24 — Келдыш Мстислав Всеволодович, паллă тĕпчевçĕ, математик, механик.
* Юпа, 19 — Краснов-Асли Василий Иванович, прозаик.
* Чӳк, 24 — Лазарева Александа Назарова, прозаик.
# ÇӳллĕшLatinitsopa vulani

Çÿллĕш
**Çÿллĕш** — объект хапин е унăн вырнаçăвĕн вертикаллĕ майлă виçи.

## Каçăсем

* Friedrich Kohlrausch: *Praktische Physik. Zum Gebrauch für Unterricht, Forschung und Technik.* Band 1. 24., neubearbeitete und erweiterte Auflage. Teubner, Stuttgart 1996, ISBN 3-519-23001-1.
* Karl-Heinrich Grote, Jörg Feldhusen (Hrsg.): *Dubbel. Taschenbuch für den Maschinenbau.* 21., neubearbeitete und erweiterte Auflage. Springer, Berlin u. a. 2005, ISBN 3-540-22142-5.
# Билл КлинтонLatinitsopa vulani

Билл Клинтон
**Уильям Джефферсон (Билл) Клинтон** (акӑл. *William Jefferson «Bill» Clinton*, çурла, 19 1946, Хоуп, Арканзас штачĕ.
— америка политика ĕçченĕ, АПШ Демократ партинчен суйланнă 42-мĕш президенчĕ (1993-2001).

Президент пуличчен пилĕк хутчен Арканзас штачĕн губернаторĕн вырăнне суйланса çĕнтернĕ.

## Пурнăçĕпе ĕçĕ-хĕлĕ

## Вуламалли

## Çавăн пекех пăхăр

* АПШ президенчĕсен ят-йышĕ

## Каçăсем
# ПульсарLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Пульсар (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Cycle of pulsed gamma rays from the Vela pulsar
**Пульса́р** — космосри пайăркалав çăлкуçĕ

## Çавăн пекех

* Нейтронла çăлтăр
* Блицар
* Радиопульсар
* Рентгенла пульсар
* Çăлтăр эволюцийĕ
* Пульсарла планета

## Асăрхавсем

## Литература

* Малов И. Ф., Малофеев В. М. Пульсары: 20 лет исследований // Земля и Вселенная. — 1991. — № 1. — С. 16—22.
* Матвеенко Л. И., Усов В. В. Пульсары // Физика космоса : маленькая энциклопедия / Гл. ред. Р. А. Сюняев. — Изд. 2-е, перераб. и доп. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 521—527. — 783 с. — 70 000 экз.

Lorimer, Duncan R.; Kramer, Michael. Handbook of Pulsar Astronomy. — Cambridge University Press, 2004. — ISBN 978-0-521-82823-9.

* Lorimer, Duncan R. Binary and Millisecond Pulsars (2008). Дата обращения: 14 декабря 2011. Архивировано из оригинала 15 марта 2012 года.
* Lyne, Andrew G.; Graham-Smith, Francis. Pulsar Astronomy. — Cambridge University Press, 1998. — ISBN 978-0-521-59413-4.

Manchester, Richard N.; Taylor, Joseph H. Pulsars. — W. H. Freeman and Company (англ.)рус., 1977. — ISBN 978-0-7167-0358-7.

* Stairs, Ingrid H. Testing General Relativity with Pulsar Timing (англ.) // Living Reviews in Relativity : journal. — 2003. — Vol. 6, no. 1. — P. 5. — doi:10.12942/lrr-2003-5. — Bibcode: 2003LRR.....6....5S. — arXiv:astro-ph/0307536. — PMID 28163640. — PMC 5253800.

## Каçăсем

* Пущинская радиоастрономическая обсерватория
* Пульсары — эталоны времени // Телестудия Роскосмоса

Шаблон:Улшăнуллă çăлтăрсем
# ГеометриLatinitsopa vulani

Хĕрарăм ачасене геометрипе вĕрентет. Парисри Евклидăн «Пуçламăшсем» алçырăвĕнчи капăрлатăвĕ. XIV ĕмĕрĕн пуçламăшĕ.
**Геометри** (грек γη — Çĕр, μετρηω — виçетĕп) — математикăн уçлăхри хутшăнусене тĕпчекен тата пĕрлештерекен уйрăмĕ.

## Геометри уйрăмĕсем

* Элементарлă геометри — пăнчăсен, йĕрсен, çийсен, çавăн пекех çий çинчи тата уçлăхри кӳлепесен геометрийĕ.
* Планиметрирен тата стереометрирен тытăнса тăрать.

* Аналитикăлла геометри — координатсен меслечĕн геометрийĕ. Вăл аффинла е Декартла координатсенче алгебрăллă танлаштарусемпе, алгебра меслечĕсемпе палăртнă йĕрсене, векторсене, кӳлепесене тата улăштарусене тĕпчет.

* Дифференциаллă геометри тата топологи дифференциленекен функцисемпе палăртнă йĕрсене, çийсене, çаплах вĕсен куçарнă улăштăрăвĕсене тĕпчет.

* Топологи — пĕлтерĕшпе татти-сыпписĕрлĕх (татăлмилĕх) çинчен пĕтĕмĕшле ăслăх.

## Истори

Геометри музейĕ. Лувр.
Геометрие пуçарса яракансем тесе икĕпатсенчен çĕре, кĕлеткесен калăпăшне виçессине вĕренсе ăслăх туса хунă авалхи грексене асăнма пулать. Ку тăрăм япаларăшсен капĕпе вырнаçăвне çеç шута илсе ытти пахалăхсемпе енсенчен абстракциленнипе пулса иртнĕ. Рецептсенчен пĕрлехи виçеллĕ саккунсене туса хурсан тин геометри ăслăх шайне куçать. Геометрири пĕрремĕш систематика тата çирĕплетӳ ĕçĕсене грексем туса хатĕрленĕ. Чи сумлă вырăнта п. эрч. 300 Евклид хатĕрленĕ «Пуçламăшсем» тăраççĕ. Çак ĕç халĕ те аксиоматика меслечĕпе каласа кăтартнă тĕслĕх шутланать: унта шухăшсене тӳррĕн кăтартнă тата çирĕплетмелле мар нумаях мар шухăшсенчен — аксиомăсенчен — логика йĕркипе аталантарнă.

## Литература

* *Комацу, Мацуо.*  Многообразие геометрии. —  М.:  Знание, 1981.
* *Левитин, К. Е.*  Геометрическая рапсодия. — 3-мĕш кăл., тӳрл. тата хуш.. —  М.:  ИД «Камерон», 2004. — ISBN 5-9594-0023-5
* *Шаль, Мишель.*  Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов. —  М.:  М. Катков, 1883.
* [С древнейших времён до начала Нового времени История математики] / А. П. Юшкевич ред.. —  М.:  Наука, 1970. — Т. I.
* [Математика XVII столетия История математики] / А. П. Юшкевич ред.. —  Наука, 1970. — Т. II.
* [Математика XVIII столетия История математики] / А. П. Юшкевич ред.. —  М.:  Наука, 1972. — Т. III.
* [Геометрия. Теория аналитических функций Математика XIX века] / А. Н. Колмогоров, А. П. Юшкевич ред.. —  М.:  Наука, 1981. — Т. 2.
* [Геометрия ] / П. С. Александров, А. И. Маркушевич тата А. Я. Хинчин ред.. —  М.:  Физматгиз, 1963.
* [Геометрия Энциклопедия элементарной математики] / П. С. Александров, А. И. Маркушевич, А. Я. Хинчин ред.. —  М.:  Наука, 1966.

## Çавăн пекех

* Евклид геометрийĕ
* Лобачевский геометрийĕ
* Риман геометрийĕ

## Каçăсем

* Вырăс чĕлхиллĕ геометри ресурсĕсем 2017 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ. Уçă Каталогра.
# Координатсен цилиндрла тытăмĕLatinitsopa vulani

Пăнчă координатсен цилиндрла тытăмĕнче
**Координатсен цилиндрла тытăмĕ** — координатсен виçĕ виçеллĕ тытăмĕ, вăл координатсен полярла тытăмне малалалла анлăлатнипе пулать, лешĕн çумне лаптак çинчи çÿллĕше палăртакан виççĕмĕш координат хушăнать (ăна ытларах чухне WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 паллăпа кăтартаççĕ).

## Çавăн пекех

* Эйлер кĕтесĕсем
* Цилиндрла шахмат

## Вуламалли

* Халилов В.Р., Чижов Г.А., Динамика классических систем: Учеб. пособие. — М.: Изд-во МГУ, 1993. — 352 с.
* C. Krafft, A. S. Volokitin (2002), Resonant electron beam interaction with several lower hybrid waves. Physics of Plasmas, volume 9, issue 6, 2786—2797. DOI:10.1063/1.1465420 «…in cylindrical coordinates (r,θ,z) … and Z=vbzt is the longitudinal position…».

## Каçăсем

* MathWorld description of cylindrical coordinates
* Cylindrical Coordinates Animations illustrating cylindrical coordinates by Frank Wattenberg
# ДиагональLatinitsopa vulani

Улткĕтеслĕх. Унăн диагоналĕсене кунта хĕрлĕ тĕспе кăтартнă
**Диагона́ль** (грек διαγώνιος; δια- «урлă» + γώνια «кĕтес») — элементарлă геометрире: нумайкĕтеслĕхĕн е нумайхысаклăхăн юнашарла мар тăррисене çыхăнтаракан татăк. Ку термина çавăн пекех тăваткал матрицăсене сăнарлăн çырса кăтартма тата йышсен теорийĕпе графсен теорийĕнче усă кураççĕ.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Диагонали многоугольника с интерактивными анимациями
* Диагонали многоугольника с MathWorld.
* Диагонали матриц от MathWorld.