Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# СахараLatinitsopa vulani

**Сахара** (араб. صحراء‎‎), — тĕнчери чи пысăк пушхир. Лаптăкĕ 9 065 000 çм² ытла, ку вăл АПШ лаптăкĕнчен кăшт кăна пĕчĕкрех. «Сахара» ячĕ — туарег чĕлхинчен араб чĕлхине куçнă «тенере» сăмахĕ, вăл "пушхир" тени пулать.

## Географи

Сахара Çурçĕр Африкăн вунă ытла (Египет, Ливи, Тунис, Алжир, Марокко, Анăç Сахара, Мавритани, Мали, Нигер, Чад, Судан) патшалăх çĕрĕсем çинче саралса выртать. Сахарăна ытти пушхирсемпе танлаштарса уйăрма питĕ йывăр, çапла пулин те вăл хăйăрлă-чуллисен шайне кĕрет. Сахара пушхирне Тенере, Мăн Тухăç Эрг, Мăн Анăç Эрг, Танезруфт, Хамада-эль-Хамра, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш, Арави, Ливи, Нуби пушхирĕсем çине пайлаççĕ. Пушхир ĕмĕрĕ — 2,5 миллион çул ытла.

## Çавăн пекех

* Сахара сутă-илӳ çулĕ
* Арави пушхирĕ
* Ливи пушхирĕ
* Нуби пушхирĕ
# Гавайи утравӗсем

Гавайи утравӗсен ҫитти
**Гавайи утравӗсем** (е Гавайи архипелагӗ, акӑл. *Hawaiian Islands*, гав. mokupuni o Hawaiʻi) — 24 утравсемпе атоллсенчен тӑракан архипелаг, Лӑпкӑ океанӑн ҫурҫӗр пайӗнче вырнаҫнӑ (19° тата 29° ҫурҫӗр анӗ хушшинче). Архипелаг ҫурҫер-хӗвеланӑҫран кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫнелле тӑсӑлнӑ, вулкан пӗрхӗннинчен пулса тӑнӑ.

Утравсем хӑйӗн ятне — Гавайи ятлӑ чи пысӑк утравран илнӗ.

## Вуламалли

## Каҫӑсем

* Информационный сайт архипелага Гавайи(акӑлч.).
# СингапурLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Republic of Singapore
新加坡共和国
Republik Singapura
சிங்கப்பூர் குடியரசு
Сингапур |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Сингапур гербĕ |
| Сингапур ялавĕ | Сингапур гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | акăлчан, китай, малай, тамиль чĕлхисем |
| Тĕп хула | Сингапур |
| Чи пысăк хула | Сингапур |
| Султан | Селлапан Рама Натан |
| Премьер-министр> | Ли Сянь Лун |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 175 вырăнта 692,7 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2006)  - Йышлăхĕ | 118 вырăнта 4 483 900 6 369/км² |
| Валюта ячĕ | Сингапур долларĕ |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +8 пуçласа +8 таран |
| Патшалăх гимнĕ | «Majulah Singapura» |
| Тетел доменĕ | .sg |
| Тел. префиксĕ | +65 |

**Сингапур** — Азин Кăнтăр-Хĕвелтухăçĕнче вырнаçнă хула-патшалăх. Малай çурутравĕнче кăнтăр енче вырнаçнă.

## Халăх йышĕ

Халăх йышлăхĕпе Сингапур иккĕмĕш вырăн йышăнать. Ытларах пайĕ — китайсем, вĕсен шучĕ 76,8% çитет. Малайсен йышĕ 13,9%. Инди халăхĕ 7,9% шутланать, ытларах пайĕ вĕсенчен малаялсем, пенджабсем тата бенгальсем. Çавăн пекех патшалăхра арапсен, еврейсен, тайсен, яппунсен тата метиссен пĕчĕк ушкăнĕсем тĕл пулаççĕ.

## Тĕн

Сингапур — нумай тĕнлĕ çĕршыв. 40% буддизм тĕнĕпе пурăнать. Китай халăхĕн ытларах пайĕ хăйсен йăли-йеркипе пурăнать — даосизм, конфуцианство, буддизм тата авалхи анимизм тĕнĕпе пурăнаççĕ. Мусульман тĕнне ĕненекеннисем ытларах пайĕпе малайсем. Христианлăх тĕнĕпе 14% пурăнать.

## Çутçанталăк

## Хуçалăх

## Истори

## Административлă пайлану

## Каçăсем

* Сингапур пирки вырăсла 2008 ҫулхи Ака уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
# Алжир (патшалăх)Latinitsopa vulani

|  |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем |  |
| Тĕп хула |  |
| Чи пысăк хула |  |
|  |  |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе |  вырăнта  км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе([[]])  - Йышлăхĕ |  вырăнта /км² |
| Валюта ячĕ |  |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ пуçласа таран |
| Патшалăх гимнĕ |  |
| Тетел доменĕ | [[]] |
| Тел. префиксĕ |  |

**Алжир** (Арап: الجزائر ТФА [ɛlʤɛˈzɛːʔir], Бербер: ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ (*Lz̦ayer* [ldzæjər])), çурçĕр Африка енче вырнаçнă патшалăх. Вăтаçĕр тинĕсĕ хĕрринче ларать. Хĕвеланăç енче унпа Марокко, Хĕвеланăç Сахара, кăнтăр-хĕвеланăç енче Мавритани, Мали, кăнтăр-хĕвелтухăç енче Нигер, хĕвелтухăç енче Ливипе Тунис патшалăхĕсем юнашар вырнаçнă.

Шаблон:Африка патшалăхĕсем
# ГанаLatinitsopa vulani

**Га́на** (акӑл. *Ghana*) е **Гана Республики** (акӑл. *Republic of Ghana*) — Анăç Африка патшалăхĕ.

## Истори

## Администрациллĕ пайлану

Regions of Ghana
Гана картти.
Шаблон:Гана темăсенче
# МалиLatinitsopa vulani

**Мали́**, Мали Республики (фр. *République du Mali*) — Анăç Африкăри патшалăх.

## Тĕнĕ

* мăсăльмансем — 94 %
* халăх тĕнĕ — 3 %
* христиансем — 5 %

## Экономика

## Политика йĕрки

## Истори

## Çав. пекех

* Мали (авалхи патшалăх)
# ПольшаLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Polska
Польша Республики |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Польша ялавĕ | Польша гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | Поляк чĕлхи |
| Тĕп хула | Варшава |
| Чи пысăк хула | Варшава |
| Президент | Кароль Навроцкий |
| Премьер-министр | Дональд Туск |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 70 вырăнта 312 679 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2014)  - Йышлăхĕ | 34 вырăнта 38 483 957 123/км² |
| Валюта ячĕ | Злоты |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +1 пуçласа +1 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Польша патшалăхĕн гимнĕ |
| Тетел доменĕ | .pl |
| Тел. префиксĕ | 48 |

**Польша** (пол. *Polska*) е **Польша Республики** — Европăри патшалăх. Европа Пĕрлешĕвне, тата Шенген йышăнăвне кĕрет. Пурăнан халăхăн чылайрахăшĕ (71,3%) католик тĕне тытса пурнать.

## Территори пайланăвĕ

Польша 16 воеводствăран тăрать:

* Анат Силези воеводстви
* Куяви-Поморье воеводстви
* Люблин воеводстви
* Любуш воеводстви
* Лодзь воеводстви
* Кӗҫӗн Польша воеводстви
* Мазови воеводстви
* Ополе воеводстви
* Подкарпатье воеводстви
* Подляшье воеводстви
* Поморье воеводстви
* Силези воеводстви
* Сӑваплӑ Хӗрес воеводстви
* Варми-Мазури воеводстви
* Аслӑ Польша воеводстви
* Хӗвеланаҫ Поморье воеводстви

## Çавăн пекех пăхăр

* Коньсковольа — Люблин воевотствăри чиркӳллĕ ял.

## Асăрхавсем
# ХункăриLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Magyarország
Хункăри |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Хункăри ялавĕ | Хункăр гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | хункăр |
| Тĕп хула | Будапешт |
| Чи пысăк хула | Будапешт |
| Президент | Тамаш Шуйок |
| Венгри премьер-министр | Петер Мадьяр |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 108 вырăнта 93 033 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2001)  - Йышлăхĕ | 78 вырăнта 10 198 315 108/км² |
| Валюта ячĕ | Хункăри форинчĕ |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +01 пуçласа +01 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Хункăри патшалăхĕн гимнĕ |
| Тетел доменĕ | .hu |
| Тел. префиксĕ | 36 |

**Хункӑри** (унчен *Венгри*) венг. *Magyarország*, *Матьярӑрсса́к*) — Европăри патшалăх, Австри, Словаки, Украина, Румыни, Серби, Хорвати тата Словени патшалăхĕсемпе юнашар вырнаçнă.

## Этимологи

Индоевропа чĕлхисенче сăмахăн çакнашкал пĕлтерĕшсем: лат. *Ungari, Ungri*, грек. Οὑγγρικός, Οὖγγροι, фр. *hongrois*, ним. *Ungar(n)*, акӑл. *Hungarian(s)*, шв. *ungrare*. Çак пĕтĕм экзоэтноним пăлх. *on ogur*, тĕрк. on oguz «вунă огуз йăхĕ» палăртуран пулса тухнă. Малтанхи *h-* *Hunni* «хунсем» этнонимран аталанма тытăннă. Вăтам ĕмĕрсенче Хункăрие «хунсен короллĕхĕ» тенĕ, ăна «Нибелунгсем пирки юрлани» эпос романĕнче асăннă.

## Тытăмлăхĕ

Хункăри 19 мадьерен тăрать. Хальхи пайланăва 1950 çулта хута кĕртнĕ.

## Халăх йышĕ

Хункăрире ытьларах пайĕпе хункăрсем пурăнаççĕ. Халăхăн 95% патнелле хункăр чĕлхипе калаçать. Пысăкрах урăх халăхсен шутне чикансем (2%), нимĕçсем (1,2%), еврейсем (1%), румăнсем (0,8%), словаксем (0,4%), хăрватсем (0,2%), сăрпсем (0,2%) тата украинсем кĕреççĕ.

## Кухня

Добош
## Спорт

## Уявсем

 Çавăн пекех пăхăр: Хункăри увĕсем.
* Фаршанг — хункăрсен Германирен килнĕ Çăварни.
* Раштав (уяв).
* Мăнкун.

## Астрономире

1898 çулта уçнă астероида Венгрие чысласа (434) Венгри ят панă.

## Литература

* *Марков Д. С.*  Венгрия. —  М.:  Мысль, 1990. — (У карты мира). — 50000 экз. — ISBN 5-244-00436-0
* П. Пейковска, болгаро-венгерские связи в исторической науке и межличностные отношения (XIX век) [Bulgarian-Hungarian Relations in Historical Science and Interpersonal Communication 19th Century]. Отв. ред. А. С. Стыкалин. СПб, 2009, с. 233—248

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Венгерско-Русский словарь
* Сайт венгерского Парламента
* Путеводитель по Венгрии(выр.)
* Венгрия — взгляд изнутри(выр.)
* Hungary from the BBC News(акӑлч.)
* Хункăри DMOZ-ра
# Балкан çурутравĕLatinitsopa vulani

**Балкан çурутравĕ** — Европăн кăнтăр-тухăç енче вырнаçнă.

Балкан çурутравĕ Европа карттинче
## Географи

Лаптăкĕ — 505 пин тв. çм. яхăн. Кăнтăр-анăç, кăнтăр тата кăнтăр-тухăç енĕсенчен Вăтаçĕр, Адриатика, Ионик, Мрамор, Эгей тата Хура тинĕсĕсен шывĕсемпе çăвăнать. Çурутравăн çуранĕнĕсем хытă пайланнă, уйрăмланнă. Рельефĕ нумайрах туллă (Стара-Планина, Родопы, Динар туçи, Пинд).
Çурутравăн çурçĕр енĕн чиккисем Дунай, Сава тата Купа шывсем тăрăх пыраççĕ, Купа пуçĕнчен вара Кварнер заливне çитеççĕ.
Балкан çурутравĕ çинче Албани, Болгари, Босни тата Герцеговина, Греци, Македони, Румыни, Серби, Черногори, Турци, Хорвати, Греци, Кипр, Румыни, Болгари çĕршывĕсем вырнаçнă. Вĕсем пурте Европа Пĕрлелĕхне кĕреççĕ. Турци, Греци, Болгари тата Румыни НАТО (ÇАПУ) Çурçĕр Атлантика Патшалăхĕсен Ушкăнне хутшăннă.
Балкан çурутравĕн çĕрĕсенче транспорт магистралĕсем выртаççĕ, вĕсем Анăç Европăна Кăнтăр-Анăç Азипе (Кĕçĕн Ази тата Çывăх Тухăç) çыхăнтараççĕ.
Кунта чылай авалхи культурăсем тата цивилизацисем пуçланса аталаннă.

## Климачĕ

Çурçĕрте тата çутутравăн тĕп çĕрĕсенче — тӳлеклĕ континенталлĕ климат (юрлă хĕлсем, шăрăх та типĕ çусем, вăтам температура утăра — 22°С, кăрлачра — -1 °C, тӳремре -5 °C тусем çинче), кăнтăрта тата анăçра — вăтамçĕр тинĕс субтропикĕ, çемçе хĕл (вăтам температура утăра — 26°С, кăрлачра — 10°С). Тусем çинче çӳллĕлĕхлĕ уйрăмлăхсем. Анăç енче питĕ нӳрĕклĕ (пĕр çулта нӳрĕк ӳкни — 5000 мм), тухăçра тата кăнтăрта нӳксем чылай сахал, хăш чухне вĕсем пĕр çулта 500 мм та çитмеççĕ).

## Çутçанталăкĕ

## Истори

## Çавăн пекех пăхăр

* Балкан историллĕ тăрăхĕсем
# Ливи

**Ли́ви** (арап. ليبيا), официаллă палăртăвĕ **Ливи** (دولة ليبيا) — Çурçĕр Африкăн Вăтаçĕр тинĕсĕн çыранĕнчи патшалăх.

Анăç енче Алжирпа, çурçĕр-анăçра Туниспа, кăнтăрта Чадпа, Нигерпе, кăнтăр-тухăçра Суданпа, тухăçра Икĕпатпа чикĕ тытать. Çурçĕрте Вăтаçĕр тинĕсĕн хумĕпе çăвăнать.

## Истори

Триполирен анăçри Сабрат хулинчи римсен амфитеатăрĕ.
### Авалхи тĕнче

## Каçăсем

* Авалхи Ливи «Реконструкция» сайтĕнче 2013 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ.
* Записки Ливийского Мальчика
* Ливи картти
* Ливири çулçӳревлĕх 2016 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.
* Ланда Р. Г. Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи тата Магриб çĕршывĕсем 2008 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:Африка патшалăхĕсем
# Инди океанĕLatinitsopa vulani

**Инди океанĕ**, — Кантăр океанпа Ази континенчĕ тата Африкăпа Автрали континенчĕсем хушшинче вырнаçнă океан. Океансен лаптăкĕсен хушшинче виççĕмĕш вырăна йышăнать. Сарлакăшĕ 10 пин км патнелле, лаптăкĕ — 73 556 000 км2 (Хĕрлĕ тинĕспе Перси заливне шутласан). Океанăн объемĕ 292 131 000 км3 танлашать.асное море и Персидский залив. Объём океана приблизительно 292 131 000 км3.

## Чикĕсем

Индипе Атлантика океанĕсен чикки хĕвел тухăç долготин 20° меридиан тăрăх иртет, Индипе Лăпкă океансен чикки — хĕвел тухăç долготин 147° меридиан тăрăх.

Океанăн чи çурçĕр енĕ Перси заливĕнче çурçĕр широтин 30° патнелле вырнаçнă.

|  |  |  |  |
| Мумбаи порчĕ, Инди
  | Оман султанĕн яхти, Маскат порчĕ(Оман)
  | Суэц каналĕ
  | Сейшелсен аэропорчĕ |

## Вуламалли

* Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы. —  ГУНК МО СССР.
* Физическая география материков и океанов. —  Высшая школа.
* *Нейман В.Г., Бурков В.А., Щербинин А.Д.*  Динамика вод Индийского океана. —  Научный мир. — ISBN 5-89176-023-1

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* The Indian Ocean in World History: Educational Website
# Индонези

|  |
| --- |
| Republik Indonesia
Индонези |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Индонези ялавĕ | Индонези гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | индонези |
| Тĕп хула | Джакарта |
| Чи пысăк хула | Джакарта |
| Президент | Сусило Бамбанг Юдхойоно |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 15 вырăнта 1 904 569 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2005)  - Йышлăхĕ | 4 вырăнта 241 973 879 116/км² |
| Валюта ячĕ | Индонези рупийĕ |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +07 пуçласа +09 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Индонези патшалăхĕн гимнĕ |
| Тетел доменĕ | .id |
| Тел. префиксĕ | 62 |

**Индонези** (индон. Indonesia) — Азин кăнтăр-хĕвелтухăç енче вырнаçнă патшалăх. Малайзи архипелага кĕрекен утравĕсене тата Çĕнĕ Гвинея утравĕн анăç енне йышăнать.

## Пайланăвĕ

Индонези 30 провинци, 2 ятарлă провинци шайлĕ администраци пайланăвĕ, тата 1 тĕп хула округне пайланать.