Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# АляскаLatinitsopa vulani

**Аляска** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Аляска гербĕ |
| Аляска ялавĕ | Аляска гербĕ |

 |
|  Ытти штатсем |
| Тĕп хули | Джуно |
| Чи пысăк хула
  | Анкоридж |
| Кĕпернетор
 | Сара Палин |
| Лаптăкĕ  - Пурĕ  - Çĕрĕн  - Шывăн  - шыв % | АПШ-ра 1-мĕш вырăнта 1 717 854 çх² 1 481 347 км² 236 507 км² 13,77% |
| Халăх йышĕ  - Пурĕ (2000)  - Халăх йышлăхĕ
 | АПШ-ра 48-мĕн вырăнта 626 932 0,42/км² |
| Йĕркеленнĕ:
  | Шучĕпе 49-мĕш |
| Широта Долгота
 | 54° 40' ç. ш.-нчен 71° 50' ç. ш. таран 130° 00' х.а. д.-нчен 173° 00' х.а. д. таран |

**Аля́ска** (акӑл. *Alaska* [əˈlæskə], эским. Alaskaq, Aqłuq) — АПШ чи çурçĕрти тата территорипе чи пысăк штачĕ; Çурçĕр Америкăн çурçĕр-анăçĕнче вырнаçнă. Беринг тинĕс пырĕ урлă Раççейпе тинĕс чиккине тытать.

Унăн шутне пĕр ятлă çурутравпа юнашар утравсем, Алеут утравĕсем, Лăпкă океан çыранĕн анлах мар çĕр ярăмне, Канадăн анăç чикки çумĕнчи Александр архипелагĕн утравĕсем кĕреççĕ.

Территори лаптăкĕ — 1 717 854 км², вĕсенчен 236 507 км² шыв çийĕ. 736 732 çын пурăнать çын (2014). Штат тĕп хули — Джуно хула.

## Истори

## Тавралăхĕ

Штат лаптăкĕ — 1 717 854 км2.

## Экономика

## Культура

## Юнашар территорисем

* Юкон (Канада)
* Британи Колумбийĕ (Канада)
* Чукотка автономи тăрăхĕ (Раççей)

## Литература

* *Окладников А. П., Васильевский Р. С.*  По Аляске и Алеутским островам / СССР ĂА Çĕпĕр уйрăмĕ. Истори, филологи тата философи институчĕ.. —  Новосибирск:  Наука, Сибирское отд-ние, 1976. — 71 650 экз. (обл.)
* *Зорин А. В.*  Индейская война в Русской Америке: Русско-тлинкитское военное противоборство / Курскри патшалăх университечĕ.. —  Курск:  Изд-во КГУ, 2002.

## Асӑрхавсем

## Каçăсем

* *Аляска* — БСЭ
* Официальный сайт штата Аляска(акӑлч.)
* Карты Аляски(акӑлч.)

Шаблон:АПШ администрациллĕ виçисем
# ГренландиLatinitsopa vulani

**Гренланди**, **Калааллит Нунаат** (Grønland, — «симĕс çĕршыв») — Çурçĕр Пăрлă тата Атлантика океанĕсен шывĕсенче, Çурçĕр Америкăн çурçĕр-тухăç енче вырнаçнă. Шĕкĕр хули — Нуук (малт. Готхоб).

## Халăхĕ

Ку вăл Инуит халăхĕн патшалăхĕ, Данин автономлă çĕрĕ пулать. Йышлăхĕ (2005 халăх шутлавĕпе) — 56 375 çын. Çав шутра гренландецсем (эскимоссем) — 90 % яхăн. Çак шута АПШ кунта хĕсметре тăракан çар çыннисене кĕртмен (2—4 пине яхăн çын). Иккĕмĕш тĕнче вăрçи хыççăн кунти пурăнакансен кунçулĕ тăсăлнипе тата ача-пăча çурални хăвăрт ӳссе кайнипе (50 ача 1000 пурăнакана) халăх йышĕ питĕ ӳссе пынă (1945 çулта Гренландире 21 пин çын, 1970 çулта — 47 пин çын). 9/10 йышĕ ытла кăнтăр-анăç тинĕс хĕрринче пурăнать. Кунта пысăк хуласене — Нуук (5 пин çын), Юлианехоб, Хольстейнсборг, Суккертоппен — никĕсленĕ.

## Географи

Гренланди — тĕнчери чи пысăк утрав. Лаптăкĕ — 2 166 086 çм².

## Климачĕ

Утрав çинче тинĕсьенлĕ, субарктиклă климат ( 68° çурçĕр широтинчен кăнтăралла) тата арктикăллă; пăрлă в области ледникового щита — континенталлă арктикăллă. Утрав урлă пĕрмаях циклонсем куçаççĕ, ун чухне хаяр çилсем вĕреççĕ, температури хытă улшăнса тăрать, нӳрĕксем ӳкеççĕ. Кунта çулхи радиацийĕ сахал. Пăрлăх çинчи сывлăшĕ сивĕннипе антициклонсем çуралаççĕ. Кăрлачри вăтам температура тинĕс хĕрринче −7 °C кăнтăр енче, −36 °C — çурçĕр енче, утăра 10 °C кăнтăрта, 3 °C çурçĕр-анăç енче. Гренландин варринче нарăсри вăтам температура −47 °C (чи сивви пулни −70 °C), утăра −12 °C. Пĕр çулта кăнтăрта — 800—1100 мм, çурçĕрте — 150—250 мм, пăрлăхра — 300—400 мм нӳрĕк (юр çăвать) ӳкет. Пăрлăх тăвăсен варринчи температури −10 °C -ран сивĕ. Пăрлăхăн аяккинчен айсбергсем касăлса уйрăлса тинĕсе шуса каяççĕ. Халĕ Гренландин пăрлăх шайĕ ӳксе пырать.

## Чĕрчунсен тĕнчи

Утравăн çыранĕсем хĕрринче çурçĕр пăланĕ, мускуслă сурăхвăкăр (çурçĕр енче), шурă упа, песец, поляр кашкăрĕ, лемминг чĕрчунĕсем пурăнаççĕ, çыран çум шывсенче — гренланди кичĕ, гренланди тюленĕ, морж тата ыттисем те (пĕтĕмпе 30 тĕслĕ сӗт ҫисе ӳсекенсем) ĕрчеççĕ. Кайăксенчен уйрăмах гаги, чайки тата шурă куропаткăсем тĕл пулаççĕ. Треска, палтус, мойва, сёмга, акула пуллисене, креветкăсене тытса сутаççĕ.

## Флора

Курăк-йывăç Гренландире пăр çук çĕрте çеç ӳсет. Чи кăнтăр çыранĕнче хурăнлă ярăмĕсем, пилеш, ольха, йăмра тата можжевельник, тата осокăпа злаклă-тĕрлĕкурăклă улăхсем ешереççĕ. 80° çурçĕр широтиччен тундра ярăмĕ пуçланать, кăнтăрта — карлик хурăнĕсем, голубика, водяника тата ыттисем те. Çурçĕр çыранĕсем — мăклă-лишайниклă арктика пушхирĕсем.

## Истори

1386 çултанпа утрав Норвегин аллинче шутланнă, каярахпа Дани патшалăхне куçнă. 1979 çулта Дани парламенчĕ Гренландине анлă автономи панă.

## Вуламалли

## Каçăсем
# Скандинави çурутравĕLatinitsopa vulani

Скандинави ҫурутравӗ хӗлле
**Скандинави ҫурутравӗ** — Европан ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ пайӗнчи чи пысӑк ҫурутравӗ. Тӑршшӗ 1900 км патне, анлӑшӗ — 800 км ҫити, лаптӑкӗ — 800 пин км² яхӑн. Ҫурутрав ҫинче Швецин материклӑ пайӗ, Норвегин пур материк пайӗ пекех, ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ Финлянди тата Скандинави регионӗн пысӑкрах пайӗ вырнаҫнӑ.

## Географи

## Ҫанталӑк

## Флора и фауна

## Вуламалли

* Ерамов Р. А. Физическая география зарубежной Европы, М., 1973
* Занина А. А. Климат Скандинавского полуострова, Л., 1964
* О’Делл Э. Скандинавия, пер. с англ., М., 1962
* Chabot G. [e-. a.], L’Europe du Nord et du Nord — Quest, t. 1, P., 1958

## Каҫӑсем
# ЯпониLatinitsopa vulani

**Япони** е **Яппун** (яп. 日本 *Нихон* е *Ниппон*, официаллă ячĕ яп. 日本国 *Нихон-коку* е *Ниппон-коку*) — Хĕвелтухăç Азири утравсем çинче пурăнакан халăхсен патшалăхĕ. Японин тĕп хули — Токио.

Япони патшалӑх ялавӗ:

Японин гимнĕ — Кими га йо

## Тавралăхĕ

Японие космосран тунă ӳкерчĕкĕ
Япони Лăпкă океанра Китай, Корей тата Раççей çывăхĕнче (Охотск тинĕсĕпе Хĕвелтухăç Китай тинĕсĕ хушшинче) вырнаçнă. Япони виççĕр ытла утравран тăрать. Вĕсенчен чи пысăккисем — Хоншу, Хоккайдо, Кюшу тата Шикоку. Утравсенчен ытларахăшĕнче тусем пур (вĕсенчен чылайăшĕ вулкансем). Тĕслĕхрен, Японири чи çӳллĕ ту — Фуджи — вулкан.

## Халăхĕ

Халăх йышĕ енĕпе Япони тĕнчере вуннăмĕш вырăн йышăнать (128 миллиона таран çын). Аслă Токио (Токио хули тата ун çывăхĕнчи темиçе префектура) — тĕнчери чи пысăк метрополи (30 миллион ытла çын).

## Администрациллĕ пайĕсем

Японин префектурисем
## Истори

### Этимологи

Япони ятĕнчи иероглифсем «хĕвел тухăçĕ» е «кун пуçламăшĕ» тенине пĕлтереççĕ. Çавăнпа ĕнтĕ хăш-пĕр чух Япони çинчен «Хĕвел тухакан çĕршыв» теççĕ.

## Культура

* Юкио Мисима — паллă çыравçă, драматург.

## Японире тухакан хаçатсем

Японири чи паллă хаçатсен сайчĕсем:

* Асахи
* Йомиури
* Майничи
* Никкей(ĕçлемен каçă)
* The Japan Times

## Литература

* Анарина Н. Г. Сакральная телесность японской художественной вещи 2008 ҫулхи Ака уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ. // Вещь в японской культуре. М.: Вост. лит., 2003, с. 185—201.
* Григорьева Т. П. Понимание искусства в Японии 2008 ҫулхи Ака уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ. // Григорьева Т. П. Движение красоты: Размышления о японской культуре. М.: Вост. лит., 2005, с. 180—192.
* Хироаки Сато. Самураи 2012 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ. // Хироаки Сато. Самураи: История и легенды. СПб. 1999, с.10-26
* А. Мещеряков. История саке 2018 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 11-мӗшӗнче архивланӑ. // А. Н. Мещеряков Книга японских символов. М., 2003, с.419-431
* Дональд Ричи. Поцелуй в Японии 2008 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ. // Мир по-японски. СПб., 2000, с. 79-83
* Ролан Барт. Хокку 2008 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ. // Барт Р. Империя знаков. М.,2004, с. 87-109
* Е. С. Штейнер. Феномен человека в японской традиции 2022 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ. // Человек и культура: Индивидуальность в истории культуры. М., 1990, с. 164—190

## Японири алкоголь ĕçмисем

* Саке, Сётю, Авамори.

## Каçăсем

* Японин Раççейри Посольстви
* Японине кайса курасси çинчен: ыйтусемпе хуравсем
* 2008 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ.
* «Япония от А до Я» энциклопеди
* Аригато: Япони культури çинсен
* Загадочная Япония / Апăтратса пăрахакан Япони
* Япони — виртуаллă альманах
* Вырăсла-японла тата японла-вырăсла онлайн-словарь 2012 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.
# ИндиLatinitsopa vulani

**Инди** (чӑв. *Ĕнчĕ*, хинди भारत गणराज्य), — Кăнтăр Азири патшалăх. Индостан çурутравĕн ытларах пайне йышăнать. Пакистан, Китай, Непал, Бутан, Бангладеш, Мьянма патшалăхĕсем унпа юнашар вырнаçнă. Индин тинĕс чиккисем çавăн пекех Мальдив утравĕсемпе, Шри-Ланкапа, Индонезипе юнашар иртеççĕ пур. Унсăр пуçсăр Джамму тата Кашмир тавлашуллă çĕрĕсем Афганистанпа юнашар вырнаçнă.

## Халăх йышĕ

Халăх йышĕпе Инди тĕнчере иккĕмĕш вырăна йышăнать. Индире миллиард ытла çын пурăнать. Лаптăкĕпе Инди тĕнчере çиччĕмĕш. Инди пысăк цивилизацисен çăлкуçĕ. Кунта индуизм, буддизм, сикхизм, джайнизм тĕнĕсем çуралнă. XX ĕмĕр варри таран Британи империйĕн колонийĕ пулнă. 1947 çултанпа пăхăнман патшалăх.

* Хиндустансем, Тамилсем.

Бомбей хулинче
Индири Пувар хули çывăхĕнчи çыранра ларакан кимĕсем
Çурçĕр Индири сăрт-ту
Инди Парламенчĕ

Инди республикин официаллă наци символĕсем| Наци чĕр-чунĕ |  |  |
| Наци кайăкĕ |  |  |
| Наци йывăççи |  |  |
| Наци чечекĕ |  |  |
| Наци тискер чĕр-чун пуянлăхĕ |  |  |
| Наци шайĕнче упранакан, шывра пурăнакан, сĕтпе ÿстерекен чĕрчун |  |  |
| Наци рептилийĕ |  |  |
| Наци сĕтпе ÿсекен чĕрчунсен пуянлăхĕ |  |  |
| Наци улма-çырли |  |  |
| Наци чиркĕвĕ |  |  |
| Наци юханшывĕ |  |  |
| Наци сăрт-тăвĕ |  |  |

## Пайланăвĕ

Инди 28 штатран, 6 Пĕрлĕх çĕрĕсен тата Дели тĕпхули хутлăхĕнчен тăрать. Штачĕсем районсене пайланаççĕ.

### Штачĕсем

1. Андхра-Прадеш
2. Аруначал-Прадеш
3. Асам
4. Бихар
5. Гоа
6. Гуджарат
7. Джаммупа Кашмир
8. Джарханд
9. Хĕвеланăç Бенгали
10. Карнатака
11. Керала
12. Мадхья-Прадеш
13. Манипур
14. Махараштра
15. Мегхалая
16. Мизорам
17. Нагаланд
18. Орисса
19. Пенджаб
20. Раджастан
21. Сикким
22. Тамилнад
23. Трипура
24. Уттаранчал
25. Уттар-Прадеш
26. Харьяна
27. Химачал-Прадеш
28. Чхаттисгарх

### Пĕрлĕх çĕрĕсем:

1. Андаман тата Никобар утравĕсем
2. Дадрапа Нагар Хавели
3. Даман тата Диу
4. Лакшадвип
5. Пондишери
6. Чандигарх

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Посольство Республики Индия в Российской Федерации 2018 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.
* Посольство Российской Федерации в Республике Индия
* Официальный каталог сайтов Правительства Республики Индия
* Индия с Майклом Вудом. 2017 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ. — ВВС документаллă фильмĕ.

Шаблон:Инди темăсенче
Шаблон:Кăнтăр Ази

Шаблон:Арави тинĕсĕн патшалăхĕсем
Шаблон:Бенгал кӳлмекĕн патшалăхĕсем
Шаблон:Андаман тинĕсĕн патшалăхĕсем
# Нью-Орлеан

| Нью-Орлеан |
| --- |
| **хула** |
| Skyline of Нью-Орлеан |
|

|  |
| --- |
|  **Logo** |

 |

**Нью-Орлеан**, — Луизиана штатĕнче (АПШ) вырнаçнă хула.

## Тăванла хуласем

Нью-Орлеанăн виççĕ долларĕ, XIX ĕмĕрĕн варри.
* Жуан-ле-Пен (фр. *Juan-les-Pins*), Франци
* Инсбрук (ним. *Innsbruck*), Австри
* Каракас (исп. *Caracas*), Венесуэла
* Маракайбо (исп. *Maracaibo*), Венесуэла
* Мацуэ (яп. 松江市), Япони
* Мерида (исп. *Mérida*), Мексика
* Монреаль (фр. *Montréal*, акӑл. *Montreal*), Канада
* Пуэнт-Нуар (фр. *Pointe-Noire*), Конго Республики
* Сан-Мигель-де-Тукуман (исп. *San Miguel de Tucumán*), Аргентина
* Тегусигальпа (исп. *Tegucigalpa*), Гондурас
* Холдфаст-Бей (акӑл. *Holdfast Bay*), Австрали
* Батуми (груз. ბათუმი), Грузи

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Нью-Орлеан администрацийĕ 2005 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 8-мӗшӗнче архивланӑ.
* Прогулки по Новому Орлеану. Фотоочерки по истории блюза Валерия Писигина. Серии 57-61.

Шаблон:Луизиана

Категория:Мексика кӳлмекĕ
# Суэц каналĕLatinitsopa vulani

Суец каналĕ
**Суэц каналĕ**, — 163 çухрăм тăршĕллĕ Синай çурутравĕнчен хĕвеланăç енелле вырнаçнă канал. Канал Египетра Вăтаçĕр тинĕсĕ хĕрринчи Порт-Саид тата Хĕрлĕ тинĕс хĕрринчи Суец хулисем хушшинче вырнаçнă. Канал тăрăх Европăпа Ази хушшинчи çула Африка йĕри тавра çаврăнмасăр çыхăнтарать. Канала уçиччен Азипе Европа хушшинчи суту-илӳве ертсе пымашкăн пĕр çыран хĕрринче тавара пушатнă та типçĕр тăрăх тепĕр çыран таран йăтнă.

## Истори

Канала чавас тесе Наполеон та ĕмĕтленнĕ. Франци тĕпчевçисем тĕрĕс мар шутланă пирки (вĕсем шыв Вăтаçĕрпе Хĕрлĕ тинĕссен шыв шайĕ расна тесе шутланă) ку шухăш пурнăçланман.

Канала 11 çул хушши чавнă. Чавас ĕçе Египетри чухăнсене явăçтарнă. 1869 çулхи чӳк уйăхĕн 17-мĕшĕнче канал уçăлнă.

## Литература

* *Дементьев И. А.*  Суэцкий канал / Под ред. акад. Л. Н. Иванова. — Изд. 2-е. —  М.:  Географгиз, 1954. — (Тĕнче картти умĕнче). — 50000 экз. (хупл.) (1-е изд. — М.: Географгиз, 1952. 40 с.)

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Darius the Great’s Suez Inscriptions.
* Encyclopedia of the Orient: *Suez Canal* (акӑлч.).

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Арави çурутравĕLatinitsopa vulani

Арави çурутравĕ космосран пăхсан
**Арави çурутравĕ** (арап. جزيرة العرب‎‎, Джазират аль-Араб), е **Арави**, Азин кăнтăр-анăç енче вырнаçнă.

## Географи

Тухăç енчен çурутрава Перси тата Оман пырĕсем хумĕсемпе çапаççĕ. Кăнтăр енче Инди океанĕн Арави тинĕсĕ тата Аден кӳлмекĕ, анăç енче Хĕрлĕ тинĕс вырнаçнă.

Геологи енĕнчен çурутрав Арави плиттине йышăнать, тахçан вăл Африка континенчĕн пайĕ пулнă. Арави çурутравĕ пĕтĕмпех тенĕ пекех пушхирсемпе витĕннĕ, çурçĕрте Нефуд пушхирĕ хупăрлать, кăнтăрта — Руб аль-Хали пушхирĕ.