Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Навигацин çулташсемлĕ тытăмĕLatinitsopa vulani

«Navstar-GPS» çулташ
**Навигацин çулташсемлĕ тытăмĕ** (ГНСС, акӑл. *Global Navigation Satellite System, GNSS*) — Çĕр (типçĕр тата шывсем) çинчи, шыври тата сывлăшри (атмосферăри) объектсен, çавăн пекех космосра лутра орбитăпа вĕçекен аппаратсен географилле координачĕсене палăртакан тытăм. Çулташсемлĕ тытăмсем кунсăр пуçне тупса координатне палăртнă объектсен хăвăртлăхне те пĕлме май параççĕ. Вăхăтăн тĕллĕхлĕ пĕлтерĕшне пĕлме май пур. Кунашкал тытăмсем космосри хатĕрсенчен тата çĕр çинчи сегментран тăраççĕ.

2020-мĕш çул тĕлне Çĕр чăмăрĕн пĕтĕм çийне ярса илекен тата татти-сыпписĕр ĕçлекен навигацин çакăн пек çулташсемлĕ тытăмĕсем пулнă — GPS, ГЛОНАСС, «Бэйдоу». Ку малсăлтавсене туллин тивĕçтереймен тытăмсем вара — тем чухлĕ.

## Асăрхавсем

## Литература

* Серапинас Б.Б. Глобальные системы позиционирования. — М. : ИКФ "Каталог", 2002. — 106 с.
* Антонович К. М. Использование спутниковых радионавигационных систем в геодезии : монография : в 2 т.. — М. : Картгеоцентр, 2005. — Т. 1.
* Антонович К. М. Использование спутниковых радионавигационных систем в геодезии : монография : в 2 т.. — М. : Картгеоцентр, 2006. — Т. 2.
* Генике А.А., Побединский Г.Г. Глобальные спутниковые системы определения местоположения и их применение в геодезии. — 2-е изд., перераб. и доп. — М. : Картгеоцентр, 2004. — 355 с. — ISBN 5-86066-063-4.

## Каçăсем

* Международный форум по спутниковой навигации Мероприятие, посвящённое вопросам спутниковой навигации
* Как работают навигационные системы GPS и ГЛОНАСС (видео)
# Çаврăм эллипсоичĕ

Сфероидсем (çаврăм эллипсоичĕсем)|  |
| *лапчăк* | *тăсăлчăк* |

**Çаврăм эллипсоичĕ** (**сфероид**) — эллипса унăн тĕп тĕнĕлĕсенчен пĕрин тавра çавăрнă чух виçĕ виçеллĕ уçлăхра пулакан çий.

«Сфероид» сăмаха ăслава Архимед кĕртнĕ.

## Вуламалли

* Beyer, CRC Handbook of Mathematical Sciences, 5th Edition, S. 198.

## Каçăсем

* Calculator: surface area of oblate spheroid
* Calculator: surface area of prolate spheroid
# Эллипсоид

Виçĕ тĕрлĕрен çурма тĕнĕллĕ эллипсоид
**Эллипсо́ид** — сферăна унăн хире-хирĕçле пепендикулярлă тĕнĕлесĕм тăрăх деформациленĕ хыççăн пулнă çий. Эллипсоидăн деформацилев тĕнĕлĕвĕсем Декартла координатсемпе пĕр чухнехи канонла танлăхĕ:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 кунта WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  — плюслă хуть те мĕнле хисепсем.
Кунти a, b, c хисепсене эллипсоидăн *çурма тĕнĕлĕсем* теççĕ. Эллипсоид иккĕмĕш ретри çийсенчен пĕри пулса тăрать.

Çурма тĕнĕлсенчен иккĕшĕ тан пулсан, эллипсоид эллипса хăйĕн тĕнĕлĕсенчен пĕрин тавра çавăрсан пулать. Кунашкал эллипсоида **çаврăм эллипсоичĕ** е **сфероид** теççĕ.

Эллипсоид сферăран тĕллĕхлĕрех Çĕрĕн (планетăн) хапине кăтартать.

## Вуламалли

* *Бобылёв Д. К.,*  Эллипсоид // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* *Киселёв В. Ю., Пяртли А. С., Калугина Т. Ф.*, Высшая математика. Первый семестр / интерактивный компьютерный учебник.

## Каçăсем

* "Ellipsoid" by Jeff Bryant, Wolfram Demonstrations Project, 2007.
* Ellipsoid and Quadratic Surface, MathWorld.
# Тинӗс шайӗLatinitsopa vulani

Тӗнче океанӗн шайӗ юлашки 550 млн ҫулта улшӑнни
**Тинӗс шайӗ** — Тӗнче океанӗн ирӗклӗ вырнаҫӑвӗ, шай йӗрӗ тӑрӑх хӑшпӗр килӗшсе татӑлнӑ виҫме пуҫӑннине шута кӗртсе виҫни. Ӑна Туртӑну законӗ, Ҫӗр ҫаврӑннине, температура, шыв илни тата ытти факторсене шута илсе палӑртаҫҫӗ. «Сасартӑк», шыв илнин, вӑтам талӑкри, вӑтам уйӑхри, вӑтам ҫулти тата вӑтам нумай ҫулхи тинӗс шайӗсене уӥӑрса илеҫҫӗ.

## Тинӗс шайӗн ҫӳллӗшӗ

Тинӗс ҫийӗн абсолютлӑ ҫӳллӗшӗ (сантиметрпа) Гольфстрим юхӑвӗ тӗлӗнче 10 пуш 2008 ҫулхи, Jason 1 спутник тӑрӑх. Пӗчӗк ҫӗмренсемпе геострофи юхӑмӗсене, тинӗс ҫийӗн ҫӳллӗшӗн улшӑнӑвӗсен тӑрӑх палӑртнӑ.
Тинӗс шайӗн ҫӳллӗшӗ (ТШҪ) — ку вӑл океан ҫийӗн (е топографийӗ, е рельефӗ) ҫӳллӗшӗ.

## Вуламалли

* На уровне моря // Наука и жизнь. — 2018. — № 1. — С. 63—64.
* Роберт Стюарт. Введение в физическую океанографию. — 2005.

## Каҫӑсем

* Высота морской поверхности и морские течения
* Последствия изменения уровня моря 2010 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ.
* Примерный расчет подтопления мировых территорий
# Чакăл (шай)

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Шай (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Чакăл (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Кантрапа çыхнă шай йывăрăшĕ.
**Чакăл** — япаласен пĕр пек тытăмĕ, танлашăвĕ; хускалмасăр тытăнса тăракан çакă; çип-кантра çине çакнă йывăр капташка, ĕç хатĕрĕ. Платниксемпе виçевçĕсем усă кураççĕ. Тӳпепе çĕр кăвапи /умри тĕллев лаптăкĕн хĕреслĕхĕн вырăнĕ/ хушшинчи тӳрĕ тăрăма кăтартакан çакă.

## Вуламалли

* Техническая энциклопедия 1927 года, том 15 (1931 г.), столбцы 324—325.
* Отвес — статья из Большой советской энциклопедии.
# Координатсен тытăмĕLatinitsopa vulani

Координатсен тÿр кĕтесле тытăмĕ икĕ хапаллă уçлăхра
**Координатсен тытăмĕ** — координатсен меслетне тивĕçтерекен, пурнăçа кĕртекен палăртавсен комплексĕ, пĕрлĕхĕ.

## Каçăсем

* Hexagonal Coordinate Systems
* *Frederick S. Woods*  . — Ginn and Co., 1922. — С. 1ff.
* . — AMS Bookstore, 2001. — ISBN 0-8218-1045-6
# Географилле карттăLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Карттă пӑхӑр.
Тĕнчен физикăлла картти
Джерард ван Шагенăн тĕнче картти, Амстердам, 1689
**Географилле ка́рттă** — Çĕрĕн е тÿпери урăх объектăн çийне, Çĕр тулашĕнчи уçлăха, картографилле проекципе тата унти географилле объектсене ятарлă малсалтавлă символсемпе кăтартакан пĕчĕклетсе ăсталанă сăнар (ÿкерчĕк).

Карттă — чăнлахăн математикăлла палăртавлă тата сăнарлă моделĕ.

## Çавăн пекех

* Ландшафт картти
* Топографилле карттă
* Геологилле карттă
* Картографи
* Топографи
* Цифрăлла карттă
* Электронла карттă
* Тинĕс навигаци картти
* Спорт картти
* Карттăсен коллекцийĕ

* Пуçхĕрлĕ карттă
* Портулан

## Асăрхавсем

## Литература

* Карты географические // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.

## Касăсем

* Коллекция различных карт в журнале metkere.com
* Старинные карты и атласы мира.
* Брусницына Н. В. Учебно-методический комплекс дисциплины «Основы экологического картографирования» / Н. В. Брусницына ; Федер. агентство по образованию, Урал. гос. ун-т им. А. М. Горького. — Екатеринбург, 2008. (2014 çулхи Пуш уйӑхӗн 26-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
# СфераLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Сфера (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
сфера
**Сфера** — хупă çий, уçлăхри пĕр-пĕр пăнчăран пĕр тан инçĕшĕнчи пăнчăсен геометрилле вырăнĕ. Сфера çаплах çурçавракăша хăйĕн диаметăрĕ тавра çавăрсан пулакан çаврăну ĕскерĕ те.

Сфера эллипсоидăн харпăр тĕслĕхĕ шутланать, унăн пĕтĕм виçĕ тĕнĕлĕ (çурма тĕнĕлĕсем, радиусĕсем те) пĕр тан.

## Икĕ виçеллĕ сфера (виçĕ виçеллĕ уçлăхри)

Сфера танлăхĕ коорлинатсен хăнăхнă тÿр кĕтеслĕ тытăмĕнче:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

кунта WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 — сфера варрин координачĕсем, WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 — сфера радиусĕ.

Центрĕ координатсен тытăмĕн пуçламăшĕнче вырнаçнă сферăн параметрла танлăхĕсем:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
, кунта
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8

Сфера чăмăрăн çийĕ пулать. Сфера сийĕн лаптăкĕ WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 .

Сфера çинчи унпа пĕр центрлă çавракăша сферăн **мăн çавракăшĕ** теççĕ. Мăн çавракăшсем сферăн геодезилле йĕрĕсем пулаççĕ.

## *n*- виçеллĕ сфера

Пĕтĕмĕшлĕ илсен, *n* - виçеллĕ сферăн (Евклид уçлăхĕнче) танлăхĕ çакăн евĕр курăнать:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 ,
кунта WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 — сферăн варри, WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 — радиус.

Икĕ *n* - виçеллĕ сферăсен касăлăвĕ — çак сферăсен гиперлаптакĕнче вырнаçнă (*n-1*) - виçеллĕ сфера.

*n* - виçеллĕ уçлăхра (*n+1*) чухлĕрен ытла мар мăшăрла касăлусем пулаççĕ. *n* - виçеллĕ уçлахра пĕр-пĕринпе (тĕрлĕ пăнчăсенче) (*n+1*)-ран ытла мар сфера сĕртĕнме пултараççĕ.

*n* - виçеллĕ инверси (*n-1*) – виçеллĕ сфера *n-1* - виçеллĕ сферăнах е гиперлаптака куçарать.
# Координатсен тӳр кĕтесле тытăмĕ

Descartes system 2D
**Координатсен тÿр кĕтесле тытăмĕ** — лаптакри тата уçлăхри перпендикулярлă тĕнĕлсенчен тăрать. Пысăкрах хапаллă уçлăхсем тĕлĕшпе те анлăлатма питĕ çăмăл.
Çыхăннă терминсем:

* **Координатсен Декартла тытăмĕ** — координатсен тÿр кĕтесле тытăмĕ тениех, анчах кашни тĕнĕл çинчех масштабсем пĕр пек пулмалла.
* **Координатсен Декартла пĕтĕмĕшле тытăмĕ** — кунта вара тĕнĕлсем хушшинчи кĕтессем тÿрĕ пулмасса та пултараççĕ (Координатсен аффинла тытăмĕ).

## Каçăсем

* *В. И. Гервидс* Модель декартовой системы координат (flash).  НИЯУ МИФИ (10.03.2011). Тĕрĕсленĕ 3 Ҫу уйӑхӗн 2011.
# Нульмĕш меридиан

Primemeridian
**Нульмĕш меридиан**, Гринвич витĕр иртет.

## Асăрхавсем

## Литература

* Burgess, Ebenezer (2013), "Translation of the Surya-Siddhanta", *Journal of the American Oriental Society*, vol. 6, Google, p. 185

* *Dolan, Graham* The Greenwich Meridian before the Airy Transit Circle. *The Greenwich Meridian* (2013).

* *Dolan, Graham* WGS84 and the Greenwich Meridian. *The Greenwich Meridian* (2013).

* Hooker, Brian (2006), *A multitude of prime meridians*, < Проверено 13 Кӑрлач уйӑхӗн 2013.  Архиври копи, 26 Авӑн уйӑхӗн 2018 Wayback Machine çинче
* Norgate, Jean and Martin (2006), *Prime meridian*, < Проверено 13 Кӑрлач уйӑхӗн 2013.  Архиври копи, 4 Утӑ уйӑхӗн 2013 Wayback Machine çинче
* Sobel, Dava & Andrewes, William J. H. (1998), *The Illustrated Longitude*, Fourth Estate, London

## Каçăсем

* «Where the Earth’s surface begins—and ends»2016 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ., *Popular Mechanics*, December 1930
* scanned TIFFs of the conference proceedings2006 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
* Prime meridians in use in the 1880s, by country
* Canadian Prime Meridian2014 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.
# ЭкваторLatinitsopa vulani

Экватора хĕрлĕ йĕрпе кăтартнă.
Пур меридиансем (саррисем) чăмăра икĕ пая уйăраççĕ — экватор (кăвакки) пекех. Параллельсене татăклă йĕрсемпе кăтартнă.
* **Эква́тор** —

## Экватора чысласа илнĕ ят

* Эквадор
* Экваториаллă Гвиней
* Экваториаллă Африка

## Çавăн пекех пăхăр

* Параллель
* Меридиан
# ЛондонLatinitsopa vulani

**Лондон** (*London*), — Аслă Британи тĕп хули.

## Истори

Хальхи Лондон территоринче римлянсем киличченех этем пурăннине асăрханă пулин те, пулас Лондониум вырăнĕнче пĕрмай пурăнан вырăн пулнине кăтартакан япаласене тупман-ха.

## Рим тапхăрĕ

Рим хӳмин юлашки

Лондиниума римлянсем Британ утравĕсем çине п. э. 43 çулта виççĕмĕш хут кĕрсе кайсан никĕсленĕ. Темза урлă йывăç кĕпере хӳтĕлеме Темзăн çурçĕр çыранĕнчи пурăнан вырăна (Уолбрук пĕчĕк юханшыв патĕнче) туса хунă. Римлянсем тинĕс енчен утравалла хальхи Вестминстер кĕперĕ патĕнче иртекен çулпа пырса шыва ишсе каçнă.

60-61 çулсен хĕлĕнче бриттсем, рим çарĕсем Англси утравĕ çине кĕнĕ хыççăнах, Боудикка королева ертсе пынипе пăлхава çĕкленнĕ, Камулодуна — Британин пĕрремĕш тĕп хулине аркатнă, хыççăн Лондиниума та вут-кăвара янă. Çапах та, хулана çĕнĕрен туса лартнă — каярах вăл çĕнĕ тĕп хула пулса тăрать. II—III ĕмĕрсен чиккинче ăна ултă метр çӳллĕш хӳтĕлев хӳмипе картланă; хула лаптăкĕ ун чухне пĕр тăваткал миля пулнă. III ĕмĕрте Британие икĕ пая — Тури тата Анатри çине çурсан — Лондиниум Тури Британин тĕп хули пулса тăнă. IV ĕмĕрĕн вĕçĕнче ăна каллех пайланă, хулана Цезарь Максимĕн провинцин центрĕ пулса тăрать.

### Вăтам ĕмĕрсем

 Çавăн пекех пăхăр: Анкăл-сакс Лондонĕ.
## Литература

* Лондон // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* London — статья из энциклопедии «Британника»(акӑлч.)
* *Hibbert, Christopher; et al.*  The London Encyclopaedia. — 3rd ed. —  McMillan, 2008. — 1119 p. — ISBN 978-1-4050-4925-2(акӑлч.)
* *Sheppard, Francis.*  London: A History. —  Oxford University Press, 2000. — 496 p. — ISBN 978-0-19-822922-3(акӑлч.)
* *Eade, John.*  Placing London: From Imperial Capital to Global City. —  Berghahn Books, 2001. — 198 p. — ISBN 1-57181-736-0(акӑлч.)
* *Porter, Roy.*  London: A Social History. —  Cambridge, Mass.:  Harvard University Press, 1994. — 560 p. — ISBN 0-674-53838-2(акӑлч.)
* *Hamnett, Chris.*  Unequal City: London in the Global Arena. —  London:  Routledge, 2003. — ISBN 0-415-31730-4(акӑлч.)
* *Tames, Richard.*  London: A Cultural History. —  Oxford University Press, 2006. — 320 p. — ISBN 978-0-19-530953-9(акӑлч.)
* *Sutcliffe, Anthony.*  London: An Architectural History. —  Yale University Press, 2006. — ISBN 0-300-11006-5(акӑлч.)
* *Billington, Jill.*  London’s Parks and Gardens. —  Frances Lincoln, 2003. — 240 p. — ISBN 0-7112-2039-5(акӑлч.)
* *Duncan, Andrew.*  Walking London. — 6th ed. —  London:  New Holland Publishers, 2008. — 304 p. — ISBN 978-1-84773-054-1(акӑлч.)

## Асăрхавсем

Комментарисем

Çăлкуçсем

## Каçăсем

* **www.london.gov.uk** — официаллă сайт Лондона(акӑлч.)
* London Councils(акӑлч.) — Ассоциация 32 районов и Сити
* British Pathé(акӑлч.) — Кинохроника Лондона
* The Exploring 20th century London(акӑлч.) — Проект изучения Лондона XX века
* British History Online(акӑлч.) — Цифровая библиотека, содержащая печатные источники по истории Лондона
* 360-градусная панорама Лондона 2016 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.) — 320 гигапикселей
* История Лондона до 1400 года(выр.) — Youtube

Шаблон:Лондон историйĕ

Шаблон:Çуллахи Олимпиадăсен тĕп хулисем
# Гринвич обсерваторийĕ

Гринвич обсерваторийĕ
**Гринвич патшалӑх обсерваторийӗ** (акӑл. *Royal Observatory, Greenwich*, малтан Royal Greenwich Observatory (RGO) ятлӑ пулнӑ, код «000») — Аслӑ Британин патшалӑх тӳлекен тӗп астрономи организацийӗ. Ӑна 1675 ҫулта Карл II король тинӗс ҫул ҫӳревҫисен тӗрӗс ҫул тытса пыма координат валли йӗркеленӗ тата малтан Лондон ҫумӗнчи Гринвичра вырнаҫнӑ пулнӑ.

## Вуламалли

* Greenwich Observatory: … the Royal Observatory at Greenwich and Herstmonceux, 1675—1975. London: Taylor & Francis, 1975 3v. (Vol. 1. Origins and early history (1675—1835), by Eric G. Forbes. ISBN 0-85066-093-9; Vol. 2. Recent history (1836—1975), by A.J. Meadows. ISBN 0-85066-094-7; Vol. 3. The buildings and instruments by Derek Howse. ISBN 0-85066-095-5).
* Greenwich Time and the Longitude. London: Philip Wilson, 1997, by Derek Howse. ISBN 0-85667-468-0.
* «Where the Earth’s surface begins—and ends», Popular Mechanics, December 1930

## Каҫӑсем

* Официальный сайт обсерватории(акӑлч.)
* Онлайн-каталог архивов Гринвичской обсерватории, хранящихся в Кембриджском университете 2020 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)
* Замок в небесах: история Королевской Гринвичской обсерватории в Херстмонсо(акӑлч.)
# ПараллельLatinitsopa vulani

Параллель (1) тата меридиан (2)
**Параллель** — экватор лаптакĕпе параллеллĕ лаптак Çĕр çийĕпе касăлнă чух пулакан йĕр.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* U.S. Naval Observatory — mean obliquity of the ecliptic2007 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ.
# Тайбэй

| Тайбэй |
| --- |
| **хула** |
| Skyline of Тайбэй |
| Веб-сайчĕ | Taipei City Government official website |

**Тайбэй** (кит. йӑла 臺北, упр. 台北, пиньинь Táiběi, кӑнтӑр.-минь. Tâi-pak) — Китай Республикин тӗп хули (Китай Республики влаҫӗсем официаллӑ «Китай Республикин правительствин коммунистлӑ пӑлхавӗ вӑхӑтӗнчм вӑхӑтлӑ вырӑнӗ» ят панӑ). КНР пуҫлӑхӗсем тӑрӑх Тайбэй — КНР -а кӗрекен Тайвань провинцин тӗп хули пулать.
Халӑх шучӗ — 2 704 810 ҫын (2015).

## Кун-ҫулӗ

## Паллӑ ҫынсем

## Тӑванлӑ хуласем

## Вуламалли

* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

## Каҫӑсем

* Taipei City Government official website 2015 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.
* Taipei City Council