Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Украин чĕлхи

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Украин чĕлхи (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Украин (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| Украин чĕлхи |
| --- |
| Тӑван ячӗ:
  | українська мова |
| Патшалӑхсем: | Украина, Раççей, Польша, Канада, Казахстан, Беларуç, Румыни, Словаки, Серби, АПШ, Венгри, Чехи |
| Регионсем:
  | Тухăç Европа тата Вăта Европа |
| Официаллӑ статус:
  | Украина Украина |
| Рейтинг:
  | 22—27 |
| Классификаци |
| Категори: | ??? |
| Индоевропа çемьи
Славян турачĕ
Тухăç славян группи
Тăванла чĕлхесем: беларус, вырăс |
| Чӗлхе кочӗсем |
| ГОСТ 7.75–97:
  | укр 720 |
| ISO 639-1: | uk |
| ISO 639-2: | ukr |
| ISO 639-3: | ukr |
| *Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика* |

**Украин чĕлхи** (тăван ят: *українська мова*), — Инди-Европа чĕлхисен тухăç славян ушкăнне кĕрекен чĕлхе. Çыруллăхĕ кириллица çинче никĕсленет.

ISO 639-1 тăрăх унăн кочĕ **uk**, ISO 639-1 тăрăх — **ukr**.

Украин чĕлхи
## Истори

Истори тĕлĕшĕнчен, вырăспа белорус чĕлхисем пекех, украин чĕлхи авалхи вырăс чĕлхинчен пулса кайнă. Хăй чĕлхи XII—XIV ĕмĕрсенче никĕсленсе çитнĕ тесе шутлаççĕ.

## Демографи

Украин чĕлхи çинчен калаçакансен йышĕ 41 млн. патнелле çитет тесе шутлаççĕ. Украинăн патшалăх чĕлхи шутланать.

Çавăн пекех вăл чĕлхе çинче калаçакансем Раççейре, Польшăра (1,5 млн. çын патнелле), Канадăра, Словакинче (100 пин патнелле), Белоруссире йышлă пурăнаççĕ.

## Диалектсем

Украин чĕлхинче çак диалектсене уйăраççĕ:

* Çурçĕр-анăçрисем (полесье диалекчĕсем, вĕсем çине беларус чĕлхи витĕм кӳрет);
* Кăнтăр-анăçрисем (галич, карпат енчи, буковинлăрисем, словакпа поляк чĕлхисем витĕм кӳреççĕ);
* Кăнтăр-тухăçрисем (Днепр çывăхĕнчисем)

Литература чĕлхи киев-полтава диалекчĕ çинче никĕсленет.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

Wikipedia
Википедин Головна сторінка уйрăмĕ.

* Електронний підручник з сучасної української мови (укр.).  Лабораторія комп'ютерної лінгвістики.(2015 çулхи Пуш уйӑхӗн 4-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* Толковый «Словарь украинского языка» в 11 т. (1970—1980) 2020 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ.(укр.)
* Сборник русско-украинских словарей онлайн (словарь Крымского-Ефремова, Гринченка, современный словарь и др.)(укр.)
* Уроки украинского языка 2023 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 8-мӗшӗнче архивланӑ.
* Игровые уроки украинского языка на Интернет Полиглоте 2023 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 8-мӗшӗнче архивланӑ.
* Материалы для освоения украинского языка на мультиязыковом проекте Ильи Франка
* Раскладка украинского языка с апострофом, русскими буквами и др. типографическими символами для стандартной клавиатуры(укр.)

К:Украина чĕлхисем

Шаблон:Украина темăсенче
# Геодези

**Геоде́зи** (грек. γεωδαισία тÿреммĕн: «Çĕре пайлани», γῆ «Çĕр» + δαΐζω «пайлас») — Çĕрпе çыхăннă чи авалхи ăславсенчен пĕри; Çĕрĕн кĕлеткине, гравитацилле уйне, çаврăнăм параметрĕсене тата вĕсĕм вăхăт шунă майăн еплерех улшăннине тишкерет.

Прецесси, нутаци пулăмĕсене, полюс куçăмне, çаврăнăм хăвăртлăхне тĕпченĕ май астрометрипе юнашар тăрать. Этем ĕç-хĕлне координатсен тытăмĕпе, координатла никĕссемпе тивĕçтерет. Геодези меслечĕ математика, физика çитĕневĕсем çине таянса Çĕрĕн тата унăн уйрăм пайĕсен геометрилле, кинематикăлла, динамикăлла палăрăмĕсене кăтартса парать.

Кунсăр пуçне геодези тесе тавралăхăн тата юрилле объектсен енĕсене палăртакан тăвăмлăха калаççĕ. Çапла майпа картографи, çурттăвăм, çĕрйĕркелев, кадастр, сăрт-ту ĕçĕ, геологилле шырав кирлĕлĕхĕсене тивĕçтереççĕ.

## Вуламалли

* Поклад Г. Г., Гриднев С. П. . Геодезия : учебное пособие для вузов. — М. : Академический Проект, 2007. — 592 с. — ISBN 5-8291-0781-3.
* Тетерин Г. Н. . История развития геодезии / Сибирская государственная геодезическая академия. — Новосибирск: СГГА, 1999. — 276 с.
* Куштин И. Ф., Куштин В. И. . Инженерная геодезия. — Ростов-на-Дону: ФЕНИКС, 2002. — С. 417. — ISBN 5-222-02134-3.

## Ссылки

* Геодезия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.}
* *Тетерин Г. Н.* Проблемы системной целостности и предметности в современной геодезии 2015 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
# Геодезилле йĕр

Виçĕ тĕнĕллĕ эллипсоид çийĕнчи геодезилле йĕр
**Геодезилле йĕр** (**геодезилле лини**) — «тÿрĕ йĕр» тенине кукăр уçлăхсем тĕлĕшпе анлăлатни.

## Вуламалли

* *Граве Д. А.*  Геодезическая линия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* *Дубровин Б. А., Новиков С. П., Фоменко А. Т.* Современная геометрия. — Любое издание.
* *Мищенко А. С., Фоменко А. Т.*. Курс дифференциальной геометрии и топологии. — Любое издание.
* *Постников М. М.*. Вариационная теория геодезических. — Любое издание.
* А. В. Чернавский. Дифференциальная геометрия, 2 курс. Каçă.

## Каçăсем

* Geodesics Revisited — Introduction to geodesics including two ways of derivation of the equation of geodesic with applications in geometry (geodesic on a sphere and on a torus), mechanics (brachistochrone) and optics (light beam in inhomogeneous medium).
* Geodesics on a parametric surface -- sage interact — Interactive SageMath worksheet to calculate and illustrate geodesics on parametric surfaces.
* Totally geodesic submanifold 2015 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ. at the Manifold Atlas
# Геоид

Ан пӑтраштарӑр Г**и**оидпа — чĕлхе ай шăммин ячĕсенчен пĕринпе.
«Геоид» тата «Çаврăм эллипсоичĕ» ăнлавсен уйрăмлăхĕсене кăтартакан схема
1. Тĕнче океанĕ
2. Çĕр эллипсочĕ
3. Чакăллаа йĕрсем
4. Типçĕр.
5. Геоид
**Гео́ид** (ав.гр. γῆ — Çĕр тата ав.гр. εἶδος — курăм, тÿррĕн: Çĕр пекскер}}) — Çĕрĕн йывăрлăх уйĕн эквипотенциалла çийĕ (шай çийĕ), çывхартса каласан, Тĕнче океанĕн шывĕсен пăлханусăр тăрăмри вăтам шайĕпе тĕл килекенскер тата, малсăлтавлăн, материксем айĕн те тăсăлаканскер.

## Çавăн пекех

* Çĕр форми

## Асăрхавсем