Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тăван чĕлхеLatinitsopa vulani

**Тăван чĕлхе** — социолингвистикари та этнологири чи кирлĕ, чи паллă ăнлавсенчен пĕри. Ку ăнлав кулленхи чĕлхере те пур.

Тăван чĕлхе — социолингвистикăри тата этнологири чи паллă ăнлавсенчен пĕри пулнипе пĕрлех —
халĕ вăл дисциплинăсем хушшинчи ăнлав пулса тăчĕ.
"Кулленхи пурнăçри" ытти ăнлавсем пекех,
ăслав чĕлхи çине куçарнă чух ку ăнлава тĕрлĕ майсемпе формализацилеме пулать, — мĕнле паларăма мала кăларса тăратнине кура. Чĕлхе "тăваннине" кăтартакан критерисем хушшинче чылай чухне çаксене асăнаççĕ:

1)чĕлхене ăша хывнин йĕркине е меслетне (тăван чĕлхене пуринчен малтан тата никам ятарласа пулашмасăр килйышра алла илни)

2)ăша хывнин пахалăхĕ (мĕнле чĕлхепе шухăшлав ĕçлевĕ пулса пыни, тата хăшне пуринчен лайăх пĕлни)

3)усă курассин анлăлăхĕ (тăван чĕлхене пуринчен ытларах усă курни)

4)чĕлхепе эмоцилле çыхăну пуррипе çукки (тăван чĕлхе — чи çывăххи)

5)тулашран идентификацилени (ытти çынсем палăртни)

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* ЮНЕСКО страницинче тăван чĕлхе кунĕ пирки(ĕçлемен каçă) (акӑлч.)
* Международный день на сайте библиотеки им. Д. Хаммаршельда
* Резолюция № Α/RES/56/262(ĕçлемен каçă)
* Чĕлхе тата тĕнче 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ.
* Тӑван чӗлхене пӑрахӑҫа кӑларакан — проституткӑран та пакӑҫрах

## Çав. пекех

* Чĕлхе.
* Тĕнчери тăван чĕлхе кунĕ
# Килтерĕш ăслăхLatinitsopa vulani

**Маякилтерĕш ăслăх** е **килтерĕш ăслăх** — мĕн тупса палăртнисене пурнăçра усă курас тесе ĕçлевлĕх еннелле çаврăннă ăслăх. Тÿреммĕн унашкал тĕллевленсе авăрланни çук пулсан никĕсле (фундаментла) ăслăхсем пирки калаçмалла.

## Çавăн пекех

* Маякилтерĕш тĕпчевсем

## Вуламалли

* Наука и жизнь, Выпуск №12, 2013
* *И. А. Батанина*. Новый университет - Гриф и Ко, 2002 — Всего страниц: 384
* Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Ф. А. Брокгауз. Рипол Классик
* Комсомольская Правда. Москва. Редакция газеты Комсомольская Правда. Москва: Litres, 12 янв. 2017 г. (116-117 c.)

## Асăрхавсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Реликт пайăркалавLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| **Космологи** |
| * Çут Тĕнче пуçламăшĕсем
* Пысăк сирпĕнӳ
* Çулташла инçĕш
* Реликтла пайăркалав
* Космологири тăрăм танлăхĕ
* Тĕксĕм йăмлăх
* Пытарăнчăк масса
* Фридман Çут Тĕнчи
* Космологилле принцип
* Космологилле модель
* Галактикăсен эволюцийĕ
* Хаббл саккунĕ
* Инфляци
* Çут Тĕнчен шултра масштаблă тытăмĕ
* Синкерлĕ тачăлăх
* Лямбда-CDM‎ модель
* Çут Тĕнче сарăлăвĕ
* Нуклеосинтез
* Сăнанакан Çут Тĕнче
* Космологилле хĕрлĕ шăвăну
* Çут Тĕнче форми
* Тытăм хормăланни
* Пысăк сирпĕнӳ хронологийĕ
	+ Графикăлла хронологи
* Космологи хронологийĕ
* Çут Тĕнчен никĕссĕр шăпи
* Çут Тĕнче
 |
| **Тăванлă темăсем** |
| * Астрофизика
* ОТО
* Элементарлă пĕрчĕсен физики
* Квантла гравитаци
* Эволюци
* Синергетика
 |
|  * пăх
* сӳтсе яв
* тӳрлет
 |

| Электромагнитла пайăркалав |
| --- |
| Синхротронла |
| Циклотронла |
| Тормозла |
| Ăшăлла |
| Монохромла |
| Черенков |
| Куçăмла |
| Радиопайăркалав |
| Микрохум |
| Терагерц |
| Инфрахĕрлĕ |
| Курăнакан |
| Ультрафиолет |
| Рентгенла |
| Гамма-пайăркалав |
| Ионлакан |
| Реликтла |
| Магнитла-дрейфла |
| Икĕ фотонлă |
| Хистевлĕ |

**Рели́кт пайăркалав**, **реликтла пайăркалав** (е **космослăх микрохумлă фон пайăркалав** (акӑл. *cosmic microwave background radiation*)) — çӳллĕ степеньлĕ изотроплă тата абсолютлă хура кĕлеткен 2,725 К температура спектрлă космос электромагнит пайăрки.

## Тĕпчевĕн çутçанталăкĕ

## Тĕпчев кун-çулĕ

## Пахалăхсем

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Микроволновое фоновое излучение (реликтовое излучение). Р. А. Сюняев.
* Астронет. Документы с ключевым словом: Реликтовое излучение.
* Реликтовое излучение. Энциклопедия «Кругосвет». 2008 ҫулхи Ака уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ.
* The Cosmic Microwave Background Radiation.
* The Physics of Microwave Background Anisotropies.
* LAMBDA — Legacy Archive for Microwave Background Data Analysis. NASA
* First Year WMAP Technical Papers. 2007 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
# COVID-19 коронавирусла инфекциLatinitsopa vulani

Вирус салатмалли карттӑ**COVID-19 коронавирусла инфекци** (аббревиатура, акӑл. co**rona**vi**rus **d**isease 2019*), унччен **2019-nCoV коронавирусла инфекци** тенĕ — SARS-CoV-2 коронавируспа çыхăннă потенциалла йывăр респираторла инфекци. Пысăк хăрушлăх кăларса тăратать, çивĕч респираторла вирусла инфекци формипе те, йывăртарах формăпа та пулма пултарать, юлашкин спецификăлла кăткăсланăвĕсем, тен, вирусла пневмони патне те илсе пырĕç, вара унтан çивчĕ респираторла дистресс-синдром е вĕлерме те пултаракан сывлав çителĕксĕрлехĕ.

Ӳсӗрнӗ, апчхулатнӑ е вируспа калаҫнӑ чухне, ҫавӑн пекех вирус ҫиелте тӗл пулнӑ чухне куҫа, сӑмсана е ҫӑвара кӗрсе ӳкнӗ тумламсене сывлӑшри капель ҫулӗпе сывлӑшра сарӑлать. Инфекцисем сарӑласран сыхланмалли тӗп меслет вӑл-маскӑсем, анчах та вӗсен, хӑрушсӑрлӑх дистанцине пӑхӑнассине шута илсе тата нумай ҫынлӑ уҫлӑхсенче пулассинчен пӑрӑнса, ытти мерӑсен комплексӗпе усӑ курмалла. Профилактика тухӑҫлӑ мерисен шутне респираторлӑ гигиена правилисене час-часах ҫуни тата вӗсене тытса пыни кӗреҫҫӗ.

Вакцинаци хӑрушлӑхсене чакармалли хӑрушсӑр та тухӑҫлӑ меслет шутланать: чиртен, йывӑр юхӑмран, симптоматика тӗслӗхӗсенчен тата инфекци тухнинчен вилесси. Вакцинӑсем чирпе кӗрешмелли чи ҫӗнӗ меслет шутланаҫҫӗ, анчах вакцинаци ҫӳрени профилактика стандартлӑ мерисене шута илменнине пӗлтермест, мӗншӗн тесен вакцинацие чи малтан инфекцирен мар, чиртен хӳтӗлеме янӑ. Вакцинаци хыҫҫӑн кӗске вӑхӑтлӑха сиенлӗ эффектсем пулма пултараҫҫӗ, вӗсен хушшинче пуҫ ыратать, мышцӑсем ыратаҫҫӗ, шӑнтать, температура ӳсме пултарать.

Чирлекенсенчен чылайӑшӗн ҫӑмӑл формӑпа е ним йӗркесӗр инфекци юхать. Мӗнле те пулин ятарлӑ сиплев 80 процента яхӑн кирлӗ мар, сываласси вара хӑй тӗллӗнех пулса пырать. Тӗслӗхсен 15 процентне яхӑн чирӗ кислород терапийӗпе усӑ курмалли йывӑр формӑпа юхать, чирлисен тата 5 процентра критик чирӗ. Ир пулакан даннӑйсем омикрон-штамм малтанхи вариантсенчен сахалтарах инфекци ернине кӑтартса параҫҫӗ. Вирус ача-пӑчасемпе ҫамрӑк ачасене ҫӗнтерни шыҫмак синдром аталанӑвӗ патне илсе пыма пултарать. Ҫавӑн пекех постковиднӑй синдром текен вӑрах вӑхӑтлӑх сиенсем пулма пултараҫҫӗ.

"COVID-19сӑр Ҫулҫӳреве" - цифра сертификачӗсӗр Евросоюзӑн аналогӗ, анчах ҫӗршывсен ансӑр канашӗ валли: Раҫҫей, Азербайджан, Армени, Беларуси, Казахстан, Киргизи, Молдовсем, Таджикистан, Туркменпа Узбекистан. Приложени коронавируса, вакцинацие тата COVID-19 куҫарни ҫинчен калакан сертификатсен чӑнлӑхне уҫӑмлӑрах ҫирӗплетме кирлӗ.

## Асăрхавсем
# Журналистика

Msc 2008-Saturday, 09.00 - 11.00 Uhr-Moerk001 Sa
Çырав машшынĕ. Компьютерсем килсе капланиччен журналистсен тĕп хатĕресенчен пĕри
**Журнали́стика** (фр. *journaliste* ← *journal* ← лат. *diurnalis, diurnale* «кулленхи хыпарлав, хыпар») — СМИ (интернет, пичет, радио, телекурав, кино тата ытти те.) майĕсемпе усă курса информацие пуçтарни, майлаштарни тата сарни. XIX ĕмĕрĕн 2-мĕш çурринче  — XX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче  фото- тата киножурналистика çуралнă, 1920–40-мĕш çç. — радио- тата тележурналистика.

## Çавăн пекех

* Тăваттăмĕш влаç
* Журналистикăри этика тата стандартсем
* Журналист кредовĕ

## Литература

* *Трыков В. П.* Античная протожурналистика
* *Михайлов С. А.* Журналистика Соединённых Штатов Америки 2023 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ. — СПб.: 2004. — 448 с.
* *Тоффлер Э.* Третья волна // Э. Тоффлер. — М. : Издательство АСТ, 2010. — 261 с.
* *Вульф Т.*, «Новая журналистика и Антология новой журналистики».
* Лепилкина О. И., Умнова Е. Ю., Зимин А. Е. Азбука журналистики: Учебное пособие для учащихся 10-11 классов общеобразовательных учреждений. — М.: Вентана-Граф, 2007. — 272 с.
* *Корконосенко С. Г.* Основы журналистики: Учебник для студентов вузов // С. Г. Корконосенко. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Аспект пресс. 2006. — ISBN 5-7567-0410-8
* *Свитич Л. Г.* Введение в специальность: Профессия: журналист: Учебн. пособие для студентов вузов // Л. Г. Свитич. — 3-е изд. испр. и доп. — М.: Аспект Пресс, 2010. ISBN 978-5-7567-0602-4
* *Иваницкий В. Л.* Основы бизнес-моделирования СМИ: Учебн. пособие для студентов вузов // В. Л. Иваницкий. — М.: Аспект Пресс, 2010. ISBN 978-5-7567-0576-8
* *Калмыков А. А., Коханова Л. А.* «Интернет-журналистика.» М.: Юнити-дана 384 (2005): 7.
* *Прохоров Е. П.* Введение в теорию журналистики // М.: Аспект Пресс, 2003. — ISBN 5-7567-0299-7. — Тираж 5000 экз.

## Каçăсем

* Журналистика в Викиверситете
* Правовые основы журналистики в Викиверситете
* Радиожурналистика в Викиверситете
* Основы журналистики в Викиверситете
* Фотожурналистика в Викиверситете

* Определение Журналистики в советском учебнике 1978 г.
* Универсальный журналист. Плюсы и минусы
* Рекомендации журналистам, работающим в условиях кризисной ситуации

* Журналистика DMOZ-ра

## Асăрхавсем
# Олимп вăййисемLatinitsopa vulani

**Олимп вăййисем** - чи паллă,чи анлă пĕтĕм тĕнчери спорт ăмăрту.

## Авалхи Олимп вăййисем

Аваллхи Олимп вăййисем 776 до н.э - 393 п.э çyлсем хушинче Олимп хулинче иртернĕ.Пĕтĕмпе 293 хут авалхи Олимп вăййисем иртернĕ.

## Хальхи Олимп вăййисем

Пьер де Кубертен
1894 çулта Тĕнчери спорт Пухăвĕнче франци вĕрентӳçи Пьер де Кубертен авалхи грексен Олимп вăййисене чĕртес шухăш пирки сăмахланă.

Çĕнĕ олимп вăййисен Йĕркине çырса 1894 çулта Тĕнчери олимп комитетне (ТОК) никĕсленĕ.

## Çуллахи Олимп вăййисем

Çуллахи спорт тĕсĕсемпе ăмăрту кашни тăватă çул иртсен пулаççĕ. 1894 çултан 27 Çуллахи Олимп вăййисем ирттернĕ. Виçĕ хут (1914,1940,1944) Тĕнче вăрçă пулнипе Олимпиада Вăййисем ирттермен.

## Хĕллехи Олимп вăййисем

Хĕллехи Олимп вăййисем 1924 çултан иртме пуçланă.Пĕрремĕш вăййĕ Шамони хулара (Франци) иртернĕ.

## Олимп паллисем

### Йыхрав

Олимп вăййисен официаллă йыхравĕ:"*Хăвăртрах, çӳллĕрех, вăйлăрах*" (лат. *Citius,Altius,Fortius*).

### Символ

Олимп вăййисен символĕ - пилĕк тĕрлĕ тĕслĕ ункăсем. Кашни ункă пĕр континент палăртатать:Европа (сенкер ункă),Ази (сарă ункă),Африка (хура ункă),Америка (хĕрлĕ ункă) тата Австрали (ешĕл ункă).

### Ялав

Олимп вăййисем ялавĕ шурă тĕслĕ. Варринче Олимп гербĕ - пилĕк ункă вырнаçтарнă.
Олимп ялавĕ пĕрремĕш хут 1924 çулта усă курнă.

## Тата пăхăр

* Чăвашсем-Олимп чемпионĕсем
* Параолимп вăййисем

## Каçăсем

* ТОК официаллă сайчĕ
* Олимп вăййисемри çĕнтернисем(ĕçлемен каçă)
* Олимп вăййисемĕн кун-çулĕ 2012 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.
# Юратавçă

**Юратавçă** (**аматор**: тÿррĕн фр. *amateur*, лат. *amator* ← amo «юратас, кăмăллă пулас; хăнăхас, туртăнас») — пĕр-пĕр ĕçре профессионалла мар, анчах та кăмăл ыйтнипе вăй хураканскер(Владимир Даль). Пурлăх тата ирĕклĕ вăхăт пуррине кура тата çавăн майăн, тÿлевсĕр, шалусăр хăйĕн юратнă ĕçне тăвакан çын.

Çывăх сăмах — дилетант.

## Çавăн пекех

* Хобби

## Каçăсем

* Bourdieu, Pierre; Whiteside, Shaun (1996). Photography: A Middle-brow Art. Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-2689-4.
* Fine, Gary Alan (1998). Morel Tales: The Culture of Mushrooming. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-08935-8.
* Goffman, Erving (24 November 2009). Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity. Simon and Schuster. ISBN 978-1-4391-8833-0.
* Haring, Kristen (2007). Ham radio's technical culture (Online ed.). Cambridge, Mass.: MIT Press. ISBN 9780262083553.
* Jenkins, Henry (1992). Textual Poachers: Television Fans & Participatory Culture. Routledge. ISBN 978-0-415-90572-5.
* Stebbins, Robert A. (6 April 1992). Amateurs, Professionals, and Serious Leisure. McGill-Queen's Press - MQUP. ISBN 978-0-7735-6334-6.
# Кӳкĕртле шывамăш

Hydrogen-sulfide-3D

**Кÿкĕртле шывамăш** (**шывамăш сульфичĕ, дигидросульфи́д**; формула — **H2S**) — химилле япалалăх, представляющее собой бинарлă органикăлла мар пĕрлешӳ, унăн молекули шывамăшĕн икĕ атомĕнчен тата кӳкĕртĕн пĕр атомĕнчен тăрать. Вăйлă наркăмăшлă, йÿçекле палăрăмсемлĕ.

**H2SКӳкĕртлĕ шывамăш** (**шывамăш сульфи́чĕ, дигидросульфи́д)** — пылаклăрах, чăхăн пăсăлнă çăмарти шăршиллĕ, тĕссĕр газ. Шывамăшпе кӳкĕртĕн бинарлă хими пĕрлешĕнĕвĕ. Хими формули — H2S. Шывра япăх ирĕлет, этанолра - лайăх. Наркăмăшлă. Чылай концентрацие çитсен нумай металлсемпе хутшăнать. Хыпса илес енчен хăрушлă.

## Çутçăнталăқра тĕл пулни

## Асăрхавсем

## Литература

* *Ахметов Н. С.* Общая и неорганическая химия. — М.: Высшая школа, 2001.
* *Карапетьянц М. Х., Дракин С. И.* Общая и неорганическая химия. — М.: Химия, 1994.
* Справочник сернокислотчика [Текст] / А. С. Ленский, П. А. Семенов, Г. А. Максудов; ред. К. М. Малин. — 2 изд., перераб. и доп. — М.: Химия, 1971. — 744 с. — Библиогр. в конце разд.- Предм. указ.: с. 723—744.

## Каçăсем

* *Кӳкĕртлĕрех шывамăш* — ПСЭ
# Сĕвер

|  |
| --- |
| Konungariket Sverige
Сĕвер патшалăхĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сĕвер ялавĕ | Сĕвер тăмхи |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | Сĕвер |
| Тĕп хула | Стокгольм |
| Чи пысăк хула | Стокгольм |
| Патша | Карл XVI Густав |
| Премьер-министр | Ульф Кристерссон |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе |  вырăнта 449 964 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе([[]])  - Йышлăхĕ |  вырăнта 9 012 105 21,9/км² |
| Валюта ячĕ | Швеци крони (SEK) |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +1 пуçласа таран |
| Патшалăх гимнĕ | Du gamla, du fria |
| Тетел доменĕ | .se |
| Тел. префиксĕ | 46 |

**Сĕвер Ен** (*выр.*Швеция, *анк.*Sweden) — Çурçĕр Европӑри Скандинави çурутравӗнчи патшалӑх.

Тĕп хули - Стокгольм (сĕв.*Stockholm*)

Тĕп чӗлхи — сĕвер чӗлхи, керман чӗлхисенчен пӗри, вӑл нумай диалекта пайланать; Çӗршывӑн ҫурҫӗр пайӗнче самар чӗлхипе те калаҫаҫҫӗ.

Çĕр пайĕ - 447 435 км², халӑх йышӗ 10,5 млн ҫынран иртет — ҫак кӑтартусем тӑрӑх Сĕвер Ен чи пысӑк Скандинави ҫӗршывӗ шутланать. Европӑри ҫӗршывсем хушшинче вӑл территорипе 5-мӗш вырӑнта тӑрать. Балтика тинӗсӗн шывӗпе ҫуса тасатнӑ. Норвегипе тата Самар Енпе (Финляндия) ҫӗр ҫинчи чиккисем пур.

## Этимологи

Чолман (Кама) енчи чăвашсем Çурçер енчи Вырăсĕсене (Скандинавские Русы) - Сĕвер е Сивĕр тесе чĕнеççĕ, вырăс чĕлхинчи Север - сăмахран пулма пултарат е Сивĕ Ен (Холодный край) сăмахран. Ваттисем каланă тăррăх вăл енчи Сĕвер халăхĕсем чăвашсемпе ĕлĕк-авал çапăçнă та, туслашнă та, суту-илÿ те иртернĕ. Вĕсем Чăвашсен патшипе калаçса татăлса Атăл-Чолман хĕрринче хăйсене валли пĕчĕк Ял-хула туса лартнă, ăна вĕсем Сĕвер ят панă, хăйсене сĕверсем тесе чĕннĕ. Çав халăхран чăваш юмахĕпе Сĕве (Свияга) çырми ячĕ пуçланса каят.
# Парнелев

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Парнелев (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Парне (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Парнелев** — хирĕç ним те ыйтмасăр парнелекен парне илекене мĕнле те пулин пурлăх е ырлăх пани. Кунашкал ĕçхĕлĕн кулленхи ахаль пĕлтерĕшĕ çеç мар, юридицилле пĕлтерĕш те пур.

В юридически ӑнлану тӑрӑх парне хӑйӗн пурлӑхне, пӗр-пӗр урӑх ҫынна, пӗтӗм ҫӗре тӳлевсӗр пани вырӑнне йышӑнма пултарать. Парне-субъектӑн, гражданинӑн гражданла прависенчен пӗри. Ҫак правӑна патшалӑх саккунӗсемпе тивӗҫтерет, ҫавӑн пекех гражданинӑн хӑйӗн пурлӑхӗпе хуҫаланма ирӗклӗх тата право (ҫав шутра ӑна хӑй ирӗкӗпе парассине те) Конституцие гарантлать. Парне килӗшӳ пек йӗркеленме пултарать. Час-часах мӗнле те пулин документсем ҫырмасӑр парнелеме пулать. Анчах пурӑнмалли ҫурт-йӗр тата хускалман урӑх пурлӑх парнеленӗ чухне, яланхи пекех, нотариус ӗнентерекен договор тума кирлӗ пулать. Парнесене йӗркелемелли тата йышӑнмалли йӗркене РФ Граждански кодексӗпе, ҫавӑн пекех граждансене налук хумалли ыйтусенчи саккунсемпе йӗркелеҫҫӗ.

Договор граждан правин чи аслӑ договорӗсенчен пӗри. Дари рим правинче харпӑрлӑх прави пуҫланса кайнин пӗр сӑлтавӗ пулнӑ. Парне договорӗн кирек мӗнле тӗсӗ те пурлӑха (правасене, япаласене тата ытти те) пӗр ҫынран теприн патне куҫнине палӑртать, ҫитменнине тата юридически праваллӑ субъектсем тата пултарулӑх енӗпе халалласа панӑ ҫынсем шутланаҫҫӗ. Ҫапла вара, парне договорӗнчен тухакан право хутшӑнӑвӗсем гражданла право правипе адекватлӑ йӗркелемелли меслете гражданла право тытӑмӗн предмечӗн рамине вырнаҫаҫҫӗ.

Б. Ф. Поршневпа килӗшӳллӗн, парне (хӑналанипе тата парнипе пӗрлех) продуктсен архаика обществинче куҫнин тӗп форми пулса тӑрать.

## Çав. пекех

* Парне

## Асăрхавсем

## Литература

* Дарение // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.

## Каçăсем

* Письмо ФНС РФ «О порядке налогообложения доходов физических лиц, полученных в порядке дарения»
* Конституция Российской Федерации
* Толковый словарь русского языка. Ожегов.ру
* Толковый словарь русского языка. Ожегов.ру
* По налогу с имущества, переходящего в порядке наследования или дарения
* Как правильно, быстро и дёшево оформить дарение 2021 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.
# Çĕр тивĕç-ирĕкĕLatinitsopa vulani

**Çĕр тивĕç-ирĕкĕ** — тивĕç-ирĕк уйрăмĕ.

## Вуламалли

* А. П. Анисимов А. Я. Рыженков С. А. Чаркин. ЗЕМЕЛЬНОЕ ПРАВО РОССИИ / А. П. Анисимов. — 4-изд. — Юрайт, 2014. — 433 с. — ISBN 978-5-9916-3356-7.
* Гражданское право. *Братусь С. Н.* Юридическая энциклопедия / Отв. ред. Б. Н. Топорнин. — М.: Юристъ, 2001. ISBN 5-7975-0429-4.
* Гражданское право. *Диаконов В. В.* Гражданское право РФ (Общая часть): Учебное пособие. // Allpravo.Ru — 2003.
* Наука гражданского права в России 2020 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.. Профессор Г. Ф. Шершеневич. — Казань, 1893.
* *Покровский И. А.* Основные проблемы гражданского права 2020 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.. — Петроград, Юридический книжный склад «Право», 1917 г.
* Гессен В. М. Основы конституционного права. — Пг.: Изд. юрид. кн. склада «Право», 1917. — 439 с.

## Каçăсем

* Нормативные документы по земельному праву
*
* Гришин А. А. Специфика правовой природы ограниченных вещных прав на землю
* Купля-продажа земель несельскохозяйственного назначения. Практическое пособие. Великомыслов Ю. Я. // Allpravo.Ru — 2005. 2020 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.
* Земельное право. Иконицкая И. А., Фомина Л. П.. Юридическая энциклопедия / Отв. ред. Б. Н. Топорнин. — М.: Юристъ, 2001. ISBN 5-7975-0429-4.
* Некоторые аспекты совершения сделок с землей в России.
* Порядок оформления земельных паев.
* Земельное право как отрасль права.
* *Михалева Н. А.* Конституционное право зарубежных стран СНГ: Учеб. пособие. — М.: Юристъ, 1999. — 352 с. ISBN 5-7975-0053-1
# Биржа

**Би́ржа** — сутă-илӳ япалисене, укçасене, хаклă хутсене, производных финансă хатĕрĕсене куллен кун пасар витĕр çаврăнмалла йĕркелесе тăракан юридици пичĕ. Суту-илӳ стандартлӑ контрактсемпе е партисемпе (лотсемпе) пырать, ҫав контрактсен виҫи биржӑн нормативлӑ докуменчӗсене регламентлаҫҫӗ.

Кивелнӗ сӑмахӑн пӗлтерӗшӗ — хӑш сехетре суту-илӳ ҫыннисем, посредниксем, биржа маклерӗсем хаклӑ хутсемпе е таварсемпе тунӑ килӗшӳсене тума пуҫтарӑнаҫҫӗ.

Компьютеризаци тапхӑрӗччен пӗр-пӗринпе килӗшсе татӑлтӑмӑр. Халӗ суту-илӳ ытларах чухне специализациленӗ программӑсемпе электронлӑ майпа иртет, биржӑсем нумайӑшӗ суту-илӳ залӗсене хӑварасшӑн мар. Клиентсен шучӗпе е интересӗсемшӗн брокерсем биржа таварӗсем туянма е сутма заявка тытӑмне тӑратаҫҫӗ. Ҫак заявкӑсем ытти сутуҫӑсен тӗлпулуллӑ заявкисемпе тивӗҫтереҫҫӗ. Биржа тулли килӗшӳсене шута илет, пурнӑҫлать, расчетсене йӗркелет тата гарантилет (клиринг), " тӳлеве хирӗҫ тӑратмалли механизм пӗр-пӗринпе ҫыхӑнса тӑнине тивӗҫтерет.

Биржӑсем ялан тенӗ пекех комисси пухӑвне заключеннӑйсем панӑ кашни заключеннӑйпа усӑ курса илеҫҫӗ, ҫакӑ вӗсен тупӑшӗн тӗп ҫӑлкуҫӗ. Ытти ҫӑлкуҫсем суту-илӳшӗн, биржа информацине сутнӑшӑн тӳлекен тӳлевсем пулма пултараҫҫӗ.

## Тĕнчери биржăсем

### NYSE — Нью-Йорк Тĕплĕх Биржи

Халĕ сутă-илӳ ĕçĕсем чылайăшĕпе электронлă тĕспе иртеççĕ. Ансат кăтартсан — биржа сутă-илӳ серверĕ çумне пĕтĕм тĕнчеллĕ ятарлă çыхăну йĕрĕсем витĕр аккредитăланнă брокер компанийĕсене пĕрлештерет. Брокерсем харпăр е хăйсен клиенчĕсен пайтишĕн тăрăшса сутă-илӳ системинче хаклă хута, укçа-тенкĕне, япалана сутма е туянма пĕлтерӳ лартаççĕ. Çапла, биржăна пула сутаканпа туянакан хăйсен çуртĕнче мар, — пĕр сервер хутлăхĕнче — тĕл пулса сутăç ĕçне ирттерме пултараççĕ.

Биржăн тепĕр сумлă ĕçлĕхĕ — сутă-илӳ ĕç-пуçĕшĕн тӳлевĕсене шантаруллă татса парасси, «тӳлеве хирĕç лартни» (Delivery against payment) йĕркене тивĕçтерсе тăни.

Раççей биржисене (ММВБ, РТС, МБЦМ) кашни сутăç ĕçĕшĕн укçа тӳлемелле, çакă вĕсен тухăçĕсен тĕп çăлкуçĕ пулать. Урăх тупăçсем ĕçтеш тӳлевĕсем, сутă-илӳ ĕçĕсене кĕртнишĕн, биржа хыпарĕсемпе усă курнăшăн укçа илеççĕ.

Шутра тăракан пурлăхĕпе, укçа-тенкĕ уйрăмлăхĕсемпе биржăсем çапла пайланаççĕ:

* япала
* тĕплĕх
* укçа
* фьючерс
* универсаллă

## Çавăн пекех пăхăр

* Биржа тулаш ĕçĕсем
* Листинг

## Каçăсем

* Биржа // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* *Мошенский С. З.*  Зарождение финансового капитализма. Рынок ценных бумаг доиндустриальной эпохи. —  К.: Планета: 2016. — ISBN 978-966-8851-08-7
# ФеодалисăмLatinitsopa vulani

**Феодалисăм** (феодаллă йĕрке) — хуçалăхлă тата обществăллă модель, çынсен тĕп класĕсем — феодалсем (çĕр хуçисем) тата экономика енчен пăхăнса тăракан çĕр ĕçтĕшĕсем; феодалсем пĕр-пĕринпе ятарланă тĕсĕллĕ шантарулăхпа — *феодаллă пусмапа* çыхăнса тăнă.

«Феодал тытăмĕ» терминпа акăлчан юрисчĕсем XVII ĕмĕрте усăва кĕртнĕ, вăл харпăрлăх тĕсне кăтартнă; обществăллă-политика терминĕ шайĕнче ăна Монтескьё тĕпченĕ. Этемлĕхĕн социаллă-экономикăллă историнче феодал тытăмлăхĕ Европăра вăтам ĕмĕрсенче аталаннă. XIX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче Франци историографинче, чи малтанах Гизо тĕпчев ĕçĕсенче сисĕнет. Официаллă совет маркс вĕрентĕвĕпе феодал тытăмĕ пилĕк общество-историкăллă хормацисенчен пĕри шутланать, çапах та вăл чуралăхран ӳсĕмлерех пулать. XX ĕмĕрте тĕрлĕ истори шкулĕсем феодал тапхăрне пирки кашни хăйĕн концепцийĕпе уçса кăтартнă; теприсем çак палăртăва пачах шута хуман.
Халĕ ăслăлăхра йăлаллă е (çĕр ĕçĕллĕ) аграрлă общество терминпа усă кураççĕ.

Феодал тытăмĕнчи ертсе пыракан хуçалăх тĕсĕ — харпăрăллă хуçалăх, уклад — традиционный.
Феодаллă хутшăнусенче харпăр çĕр хуçисем (феодалсем) феодаллă пусма картлашкиллĕ çыханса тăраççĕ: аялтийĕ (вассал) çӳлти (сеньор) патĕнче хĕсмете тӳснĕшĕн унран çĕр кассипе (лен, феод е фьеф) çĕр çумне çирĕплетнĕ ĕçтешсене туянать. Феодал пусмин тăррине монарх йышăнать, анчах та унăн тăрăмĕ яланхиллех пысăк сеньорсенчен начартарах, сеньорĕсем те, хăйсен черетĕпе, аялтарах тăракан пур харпăр çĕр хуçисене алара тытса тăраймаççĕ (Европа континентĕнчи чылай патшалăхсем «ман вассалăн вассалĕ — ман вассал мар» принцип йĕркипе пурăннă). Çĕр ĕçченĕсем феодалăн харпăр çĕр çинче ĕçлеççĕ, усă курнăшăн барщина е оброк тӳлеççĕ.

Хăш пахалăхĕсене сăнасан, Анăç Европăра феодал тытăмĕ V ĕмĕртех (Рим империйĕн кайри тапхăрĕ) никĕс яма пуçланă. Анăç Европăри феодал тытăмĕн уйрăмлăхĕсем — политика чăмăртанăвĕ енчен питĕ сапаланчăклă, свет тата чун-чĕмлех тытăмĕсем кашни хăй май пулни, европа хулисем ал ăсталахĕпе сутă-илӳ тĕпĕ пулни, обществăри горизонталлă тытамĕсем хăвăрт аталанса пыни, уçăмлă харпăр прави. Каярах, вăтам ĕмĕрсенче вăл Европăра пур çĕрте те вăйа кĕрет те буржуази революцийĕсем хыпса тухичченех тытăнса тăрать. Феодал тытăмлăхне капитал тытăмлăхĕ улăштарать.

Авалхи тĕнчере феодал тытăм йĕркипе Перси империйĕнче пурăннă, вăйлă хĕçпăшалланнă юлан ут феодал ленĕ пекех çĕр касси тытса тăнă.

## Çавăн пекех пăхăр

* Оммаж
* Бенефициари (феодал)
* Феод
* Ялхуçалăх пĕрлĕхĕ

## Асăрхавсем
# Усăкураслăх

**Усăкураслăх**, экономикăлла категори — кирлĕлĕхсене тивĕçтернĕ май тĕрлĕ продуктсемпе усă курни.

## Вуламалли

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Бодрийяр Ж. Потребление 2019 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ. // Бодрийар Ж. Система вещей. М., 1995, с. 164-168
* Ильин В. И. Поведение потребителей. 2009 ҫулхи Ака уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.. Сыктывкар: Изд-во СыктГУ, 1968.
* Ильин В. И. Потребление как дискурс. // СПб: Интерсоцис, 2008.