Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тĕн

Тĕрлĕ ĕненӳсен паллисем
**Тĕн**, — çынăн Турăпа хутшăну йĕркине палăртакан тăн вырăнлăхĕ.

## Тĕп ĕненӳсем

* Иудалăх
* Христианлăх
	+ Католиксем
	+ Православи
	+ Протестансем
* Ислам
	+ Суннитсем
	+ Шиитсем
	+ Суфисем
	+ Хариджитсем
* Буддизм
* Индуизм
	+ Вишнуизм
	+ Шиваизм
	+ Кришнаизм
	+ Джайнизм
	+ Сикхизм
* Тухăç Ази ĕненĕвĕсем
	+ Конфуцилĕх
	+ Синтоизм
	+ Даосизм
	+ Као Дай
	+ Бон
	+ Дзогчен
* Ыттисем
	+ Чăвашсен авалхи тĕнĕ
	+ Славянсен авалхи тĕнĕ
	+ Шумерсен авалхи тĕнĕ

## Çавăн пекех пăхăр

* Сартăш
* Ошо
* Асамлăх

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Вĕреневлĕх

Schoolgirls in Bamozai
Афганистанри вĕреневлĕх (Пакти провинцийĕ, Бамозай ялĕ, 2007-мĕш çул)
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Вĕреневлĕх (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Вĕреневлĕх** — харкамлăх тĕлĕшĕнчи витерев тата вĕрентӳ ĕçĕ-хĕлĕ, çавăн пекех, пухнă (алла илнĕ) пĕлӳсен, ăстайлăхсен, хăнăхусен, хаклăлăхла туртăмсен, функцисен, ĕçлев оппăчĕн тата компетенцисен йышĕ.

1887 Bettannier Der Schwarze Fleck anagoria
«Хура пăнчă». Альберт Беттаннье карччынĕ, 1887 (Вĕрентевçĕ шкул ачине «Францин çухалнă çĕрĕсене» карттă çинче кăтартать)
## Çавăн пекех

* Вĕрентӳ
* Студент
* Вĕрентевçĕ
* Репетитор
* Авалхи Египтри вĕреневлĕх
* Мастер-класс
* Витеревçĕ

## Асăрхавсем

## Литература

* *Гневашева В. А., Луков Вал. А.* Тема высшего образования в новейшей российской научной литературе
* *В. В. Кумарин*. Педагогика стандартности или почему детям плохо в школе М., 1996.
* *Кумарин В. В.* Педагогика природосообразности и реформа школы. М.: Народное образование, 2004, ISBN 5-87953-191-0. 264 с.
* *Медведева И. Я., Шишова Т. Л.* Безобразия в образовании
* *Мижуев П. Г.,*  Элементарное образование // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* *Новиков А. М.* Постиндустриальное образование — М.: Эгвес, 2008. — 132 с.
* *Новиков А. М.* Российское образование в новой эпохе — М.: Эгвес, 2000. — 288 с.
* *Пономарев Р. Е.* Сущность образования в культурном измерении // *Вестник Московского университета. Серия 20: Педагогическое образование*. — 2014. — № 2. — С. 56-66.
* *Хайдуков Д. С.* Университетские города — обучение будущему // Мировой опыт и отечественные традиции управления человеческими ресурсами: Сб. материалов III Международной научно-практической конференции. МГУ / Под общ. ред. д.ф.н., проф. В. П. Пугачева. — М.: МАКС Пресс, 2012.

## Каçăсем

* Формальное образование ума // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Вĕреневлĕх DMOZ-ра
# Ăслăх

**Ăслăх**, — çын ĕçĕн сфери, хăшĕн тĕллевĕ тĕрĕс пĕлӳсене пуçтарасси, ăнланасси тата йĕркелесси, çĕнĕ теорисене (çутçанталăкри е пĕрлĕхри пулăмĕсене ăнлантарса вĕсен аталанăвне малалла мĕнле каяссине сăнамашкăн) пуçарса ярасси е пуррисене аталантарасси.

## Тĕнчен ăслăх курăмĕ

## Ăслăх историйĕ

## Ăслăх аталанăвĕ

Çуралассишĕн ăслăлăх çын хăйĕн ĕçĕн производительноçне аталантарасипе, хăйăн пурнăçне лайăхлатассипе çыхăннă. Авал вăхатсенченех çынсем çунăнталăк пулăмĕсем çинчен, ĕç хатĕрĕсем тăвасси е çӳрт хăпартасси çинчен хăйсен пĕлĕвĕсене пухнă.

Чи пĕрремĕш ăслăлăх шучĕнче Астрологи пулнă, хăшĕн пулăшĕвĕпе сăвплăхçăсемпе мăчаварсем усă курнă. Çавăн пекех чи авалхи ăслăхсем шутне геометрипе механика кĕреççĕ. Геометри пӳрт лартма, механика — пӳрт хăпартма пулăшакан ĕç хатĕрĕсене тумашкăн пулăшнă.

## Ăслăх пĕрлĕхĕ

### Ăсчах

### Ăслăх йĕркелĕвĕсем

### Тĕнчери ăслăх институчĕсем

### Ăслăх медалĕсемпе парнисем

### Ăслăх кулăшĕ

## Ăслăх меслечĕ

## Ăслăхсен классификацийĕ

## Ăслăх философийĕ

## Ăслăх тата суя ăслăх

## Ăслăхăн мăн ыйтăвĕсен тупсăмĕсем

## Ăслăх кĕнекисем

## Ăслăх тĕпчевĕ

Ăслăх тĕпчевĕн объекчĕ — ăслăха тĕпчекен ăслăх.

## Ăслăхăн паллă ыйтăвĕсем

## Çав. пекех

* Ăслăхсен ят-йышĕ
* Тĕн
* Философи

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Ăслăх шырав системисем
* Федераллă çут-çанталăка тĕпчекен наукăсен вĕренӳ порталĕ Федеральный естественнонаучный образовательный портал 2008 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.
* «Гуманитарлă вĕренӳ» федераллă вĕренӳ порталĕ 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.
* «Экономика. Социология. Менеджмент» федераллă вĕренӳ порталĕ(ĕçлемен каçă)
* Наука ĕçсен шырав системи

### Энциклопедисем

* Ăслăх. ПСЭ статья
* Шаблон:Open-Site

### Каталогсем

* Наука DMOZ-ра
* Рамблер:Наука 2010 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.
* Яндекс:Каталог:Наука
* Яндекс:КаталогНауки
* Google:Каталог:Наука 2011 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.
* Mail.ru:Наука 2015 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* Mail.ru:Наука и образование 2011 ҫулхи Ака уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* Апорт:Наука и образование 2010 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.

### Тĕрлĕрен

* Научный блог 2011 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* Научные поисковые системы
* Различие научных и мистических теорий
* Русские исследователи за рубежом. Также новости науки и т. п. 2011 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* Новости науки «Русского переплёта»
* Федеральный естественнонаучный образовательный портал 2008 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.
* Федеральный портал «Гуманитарное образование» 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.
* Федеральный образовательный портал «Экономика. Социология. Менеджмент.»(ĕçлемен каçă)
* Федеральный портал «Социально-гуманитарное и политологическое образование» 2011 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
* Наука или религия? 2009 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ.
* Вики-проект Наука
* Научная сеть scipeople.ru
* Поисковая система научных публикаций

* Наука DMOZ-ра
* Поисковая система научных публикаций.
# Суйлав (процедура)

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Суйлав (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Суйлава кăтартнă Авалхи Римри укçа
**Суйлав** — уçă тата вăрттăн сасăлавпа кама та пулин суйланин процедури.

Çăлкуç
* Федераллă саккун: июнь, 2002, № 67-ФЗ «Раççей Федерацийĕн элтешĕсен суйлав тивĕç-ирĕкĕсен тата референдума хутшăнассин тĕп гарантийĕсем»

## Каçăсем

* Центризбирком РФ 2015 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* п.8 статьи 82 Федерального закона от 18 мая 2005 г. N 51-ФЗ «О выборах депутатов Государственной Думы Федерального Собрания Российской Федерации»
* Проект «Как стать депутатом?»
* PARLINE database on national parliaments. Results for all parliamentary elections since 1966
* "Psephos," archive of recent electoral data from 182 countries
* ElectionGuide.org — Worldwide Coverage of National-level Elections
* parties-and-elections.de: Database for all European elections since 1945
* ACE Electoral Knowledge Network — electoral encyclopedia and related resources from a consortium of electoral agencies and organizations.
* Angus Reid Global Monitor: Election Tracker
* IDEA's Table of Electoral Systems Worldwide
* European Election Law Association (Eurela)
* List of Local Elected Offices in the United States 2016 ҫулхи Ака уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
* Caltech/ MIT Voting Technology Project
# The Washington Post

|  |
| --- |
| The Washington Post |
| Тĕс | Кашни кунхи хаçат |
| Формат | A2 |
| Редактор | Маркус Брокли |
| Никĕсленĕ | 1877 |
|

---

 |
| Веб-сайт | www.washingtonpost.com |

**«Вашингто́н по́ст»** (акӑл. *The Washington Post)* — американ хаçачĕ. Вашингтон хулинче пичетленет. Америкăн Пĕрлешӳллĕ Штачĕсен шĕкĕр хулин пысăк хаçачĕ, çаплах чи ваттисен шутне кĕрет.

## Кун-çулĕ

Хаçата 1877 çулта Стилсон Хатчинс (Stilson Hutchins) йĕркеленĕ. 1880 çулта вырсарникун кăларăмне хушать, çак енпе эрнере 7 кун тухакан хаçат пулса тăрать. Тăхăр çул иртсен, хаçата çырăнтарас ĕçе аталантарас кампанире, харпăрçăсем Marine Band ушкăнĕн ертӳçне Джон Филип Сузе (John Philip Sousa) композитора марш çырма хушать. «Washington Post маршĕ» Сузе пултарулăхĕн паллă ĕçĕ шутланать.

1899 çулта, Испан-Американ вăрçи хĕрсе пынă чухне, хаçат Клиффорд Беррименăн (Clifford K. Berryman) «Remember the Maine» капăрлатăвне пичетлет.

2005 çулхи юпа уйăхĕ тĕлне, хаçата вулакансен шучĕ 715 181 çын (ĕç кунĕсенче), 983 243 (шăматкун) çитет. Çапла, вулавçăсен йышĕпе хаçат АПШ-ра 5-мĕш вырăнта шутланать. Вашингтонри çывăх конкуренчĕ — Вашингтон таймс.

2006 çулта 22 Пулитцер парнине, Ниманăн 18 стипендине тата Шурă çуртăн фотографĕсен ассоциацин парнине 368 Post журналисчĕ тивĕçнĕ.

## Çав. пекех

* АПШ пресси

## Каçăсем

* Сайт газеты(акӑлч.)
* Сайт газеты, посвящённый бизнес-тематике(акӑлч.)
* История Washington Post 2008 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 11-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)
# Налукри уйăрнăлăх

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Уйăрнăлăх пӑхӑр.
**Налукри уйăрнăлăх**, ку налук базине тата налук хурассин базине, саккунпа палартнă тĕслĕхсенче, пĕчĕлетнине пĕлтерет. Мĕн чухлĕ пĕчĕклетеççĕ, çавна «налукри уйăрнăлăх» теççĕ.

## Çăлкуçсем

* «Налоговый кодекс Российской Федерации (часть первая)»: 31.07.1998 № 146-ФЗ
* «Налоговый кодекс Российской Федерации (часть вторая)»: 05.08.2000 № 117-ФЗ

## Каçăсем

* СЛОВАРЬ ФИНАНСОВЫХ ТЕРМИНОВ
# The New York Times

|  |
| --- |
|  |
|  |
|

---

 |
| Тĕс | кашни кун тухакан хаçат |
| Формат | Анлă форматлă |
| Кăларакан | Артур Окс Сульцбергер кĕç. |
| Редактор | Билл Келлер (с 2003) |
| Никĕсленĕ | 1851 |
|

---

 |
| Тĕп офис | Çĕнĕ Йорк, АПШ |
| Тираж | 876 638 кунсерен 1 352 358 вырсарникун |
| Хакĕ | USD 1.00 тунтикун-шăматкун USD 3.50 вырсарникун USD 3.50/5.00 ятарлă кăларăмсем |
| ISSN | 0362-4331 |
| Веб-сайт | www.nytimes.com |

The New York Times (выр. *Нью-Йорк таймс*) — АПШ сарăлăвĕпе виççĕмĕш (*The Wall Street Journal* тата *USA Today* хыççăн) хаçачĕ. Ытларахăш американ хаçачĕсем пекех, *The New York Times* регион кăларăмĕ шутланать. Çапах та, регионăн МИХ концепципе аталаннă пулин те вăл тĕнчери чи сĕмлĕ хаçатсенчен пĕрри пулса тăрать.

## Кун-çулĕ

New York Times Building — хаçатăн Манхэттенри çĕнĕ штаб-хваттерĕ (2007 çул, архитектор Ренцо Пьяно)
1851 çулхи авăнăн 18-мĕшĕнче Генри Джарвис Рэймонд журналист тата политик, Республика Наци Комитечĕн иккĕмĕш председателĕ, тата малтан банкир пулнă Джордж Джонсо йĕркеленĕ; ун чухне кăларăма *«New-York Daily Times»* тенĕ. Код ISSN: 0362-4331. Тираж (2005 çулта) 1 млн 131 пин экземпляр ахаль кунсенче тата 1 млн 681 пин экземпляр — вырсарни кунсенче. Пĕтĕм тĕнчере сарăлать.

## Харпăрçă

1896 çултанпа *The New York Times* харпăрçи Сульцбергер çемьи пулать. Сульцбергерсен аллинче Б класлă акцисен 88 %.

## Çавăн пекех пăхăр

* АПШ пресси

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Официаллă сайт(акӑлч.)
* **New York Times in Moscow** — русскоязычное жж-сообщество, созданное журналистами газеты The New York Times с целью сбора мнений пользователей LiveJournal.
# Викивулавăш

|  |
| --- |
| Викивулавăш Wikisource |
|  |
|  |
| URL: |  |
| Коммерци: |
Çук |
| Сайт тĕсĕ: |
электронлă вулавăш |
| Регистраци: |
Кирлех мар |
| Чĕлхе(сем): | несколько языков[d] |
| Сервер вырнаçнă: |
Майами |
| Харпăрçă: | Фонд Викимедиа |
| Автор: | Джимми Уэйлс |
|  **Викивулавăш**  Викиампарта |

**Викивулавăш** (акӑл. *Wikisource*) — Викимедиа фонд проекчĕсенчен пĕри. Унăн тĕллевĕ — ирĕклĕ саракан текстен вулавăшне тăвасси. Ун шутне маларах кăларнă ĕç хучĕсем, кĕнекесем, сайта кĕрекенсем çырнă усă паракан коллективлăхсем кĕреççĕ. Сайта кĕртнĕ текстсене тӳрлетме (йăнăш янă тӳрлетнисене тата …… шута илмесĕр) май çук.

## Викивулавăша мĕн вырнаçтарма пулать

Викивулавăша çак хыпарсене упрама хатĕрленĕ:

1. Малтанах автор пичетленĕ текстсене.
2. Пĕрмĕш тĕп экземплярăн куçарăвĕсене. Вĕсен шутĕнче Викивулавăшра хутшăнакансен ĕçĕсене.
3. Наци тата пĕтĕм халăх шутĕнчи истории докуменчĕсене.
4. Тексем патне çырнă ăлантарусене, çавăн пекех Викивулавăшра хутшăнакансем çырнисене.
5. Викивулавăшра упранакан авторсен ĕçĕсен ят-шучĕсене.

Викивулавăшра çаксене упрама пулмасть:

1. Пĕр çĕрте те пичетленмен Викивулавăшра хутшăнакансем çырнă текстсене.
2. Малтан пичетленмен математика хыпарĕсене, формулăсемпе таблицисене.
3. Программăсен пуçламăш вăрттăн пĕлтермелли ятарлă паллисене.
4. Хисеп енчен палăртнă хыпарсене(тĕслĕхрен, суйлав пĕтмĕшĕ).

## Автор ирĕкĕ

Сыхлав вăхăчĕ пĕтнине пула Викивулавăш тексчĕсем халăх еткерлĕхне куçнă е малтанах ирĕклĕ валеçĕве чарман.

Тĕрлĕ патшалăхсенче саккун пуххи пĕр пек мар. Хăш чухне АПШ-ра (ăçта «Викимедиа» фонд серверĕсем вырнаçнă) ĕçсем автор прависемпе хӳтĕленмеççĕ, анчах Раççейре сыхланаççĕ. Çакăн йышши пулăмсенче Чăваш Викивулавăшĕ Раççей саккунсене чухлать, мĕншĕн тесен ку Раççейре Викивулавăшри пĕтĕм шалашĕпе ирĕклĕ усă курма май парать.

## Каçăсем

* Викивулавăш
# Çĕртме, 28

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

Косово уйĕнчи çапăçу
* 1389 — Косово уйĕнчи çапăçу (*капăрл.*);
* 1569 — Люблина унийĕ çине алă пуснă
* 1651 — Берестечка патĕнчи çапăçу пуçланнă
* 1762 — Ангальт-Цербст кнеçĕн хĕрĕ, София Августа Фредерикка, кермен пăтăрмахĕ хыççăн, хăйĕн халăх юратман упăшкине, III Петĕре престол çинчен сирпĕтсе антарса влаçа хăй аллине тытса илсе Пĕтĕм Раççей патши пулса тăрать.
* 1838 — Виктория Аслă Британи астулне йышăнать.
* 1841 — Парисри Гранд-Опера театрта Адольф Адан çырнă «Жизель» балетăн премьери иртнĕ.
* 1914 — Сараевăри вĕлерӳ, Пĕрремĕш Тĕнче вăрçин сăлтавĕ пулса тăнăскер;
* 1919 — Пĕрремĕш Тĕнче вăрçине вĕçлекен Версаль лăпкăлăх килĕшĕвĕ
* 1967 — Израиль Хевел тухăç Иерусалима аннексиленĕ
* 1996 — Аслă Рада Украина Конституцине йышăннă

## Çуралнă

* 1956 — Тарасов Арсений Алексеевич, чăваш çыравçи, драматургĕ.

## Вилнĕ

* 1869 — Бутаков Алексей Иванович, Раççей контр-адмиралĕ, Арал тинĕсĕн пĕрремĕш тĕпчевçисенчен пĕри.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Социаллă тивĕçтерӳ

Idn.duke.edu Soviet propaganda poster 1920s - Achievements of Russia under Communism Что дала крестьянству диктатура пролетариата No known copyright
**Социаллă тивĕçтерӳ** (*абр.* **собе́с**) — патшалăх палăртнă çынсем тĕлĕшпе йĕркеленĕ пулăшу.

## Каçăсем

* Право социального обеспечения, пенсионное законодательство РФ (подборка документов)
* Глоссарий социального обеспечения
* Система социального обеспечения в Америке
* Концепция социального государства Российской Федерации
* Развитие законодательства о социальном обеспечении: новые подходы
* Министерство здравоохранения и социального развития РФ. Официальный сайт
* Социальное обеспечение в Тайване(ĕçлемен каçă)
* Пенсионные системы Франции, Италии, Великобритании, США, Китая, Японии, Индии
* Пенсионный фонд Российской Федерации
* Федеральный Закон «О государственной социальной помощи» от 17 июля 1999 г. № 178-ФЗ
# Пĕрлĕх организацийĕ

**Пĕрлĕх организацийĕ** — граждансен пĕрлехи интерессен тата тĕллевсен никĕсĕпе пуçтарăннă пĕрлешĕнĕвĕ. Хăш чухне, публикăри тата харпăр секторсенчен уйăрса, «виççĕмĕш сектор» (пĕрлĕх) тесе палăртаççĕ.

Çаплах, «правительствăн мар организаци» (ПМО) термин — харпăр çынсем е правительствăпа çыхăнман организацисем йĕркеленĕ организаци. ПМО коммерцире ĕçлемеççĕ, çавăнпа та хăйсен ĕçне тумашкăн спонсорсем пулăшаççĕ. Тĕслĕхрен, Мускаври Хельсинки группине асăнма пулать.

## Раççейри пĕрлĕх организацийĕ

Терминăн юридицири шухăшĕ пур — 1995 çулхи çăвăн 19-мĕшĕнче çирĕплетнĕ «Пĕрлĕх пĕрлешĕнĕвĕсем пирки» 82-ФС №-лĕ Федералллă саккунăн 8-мĕш статьинче çапла каланă:

«Пĕрлĕх организацийĕ — пĕрлĕх пĕрлешĕнĕвĕн пайташлăхĕ çинче никĕсленнĕ, пĕрлешĕннĕ граждансен интерессене хӳтĕлемешкĕн тата уставри тĕллевĕсене пурнăçа кĕртмешкĕн пĕрле ĕçлемелли» организаци.

## Çав. пекех

* Пĕрлĕх организацисем
* Пĕрлĕх пĕрлешĕнĕвĕсем
* Политикăри клуб
* Волонтёрсен клубĕ
* Коммерцири мар организаци (КМО)

## Литература

* *Гуляихин В. Н., Галкин А. П., Васильева Е. Н.* Молодёжные и детские объединения как субъекты вторичной социализации: опыт регионального исследования // *Социологи тĕпчевĕсем*. — 2012. — № 6.
* *Дейкзёл Д., Моке М.* Стратегия информационной деятельности международных гуманитарных организаций // *Хĕрлĕ Хĕресĕн тĕнчери журналĕ*. — 2005. — Т. 87. — № 860.
* *Ильина И. Н.*  Общественные организации России в 1920-е годы. —  М.:  Ин-т рос. истории РАН, 2000. Архиври копи, 1 Пуш уйӑхӗн 2021 Wayback Machine çинче
* *Тишков В. А.* Антропология НПО // *Неприкосновенный запас*. — 2005. — № № 1 (39).
* *Феррис Э./Elizabeth G. Ferris* Религиозные и светские гуманитарные организации // *Хĕрлĕ Хĕресĕн тĕнчери журналĕ*. — 2005. — Т. 87. — № 858.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Некоммерческие общественные организации России. Справочник2008 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* Общероссийский классификатор организационно-правовых форм ОК 028-99 (в ред. изм. N 1/99)
# АмсленLatinitsopa vulani

| Амслен |
| --- |
| Тӑван ячӗ:
  |  |
| Патшалӑхсем: | АПШ, Канада       Территории, где амслен или его диалект является доминирующим жестовым языком     Территории, где амслен использует значимое количество населения |
| Классификаци |
| Категори: |  |
| Семья французского жестового языка |
| Ҫырулӑх:
  | SignFont, SignWriting, Стоуки нотацийĕ |
| Чӗлхе кочӗсем |
| ISO 639-1: |  |
| ISO 639-2: |  |
| ISO 639-3: | ase |
| *Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика* |

Американ пӳрнеллӗ алфавичӗ

**Амслен** (акăлч. American Sign Language, акăлч. ASL) — хӑлха илтмен ҫынсем алӑсемпе, пӳрнесемпе хускатса калаҫнин тӗп чӗлхи АПШри тата Канадăри акӑлчанла калаҫакан пайӗсенчи хӑлха илтмен пӗрлӗхсен чӗлхи. Унсӑр пуҫне, амслен диалекчӗсемпе е унӑн креол чӗлхисемпе тӗнчери нумай ҫӗршывӗнче калаҫаҫҫӗ, тӗслӗхрен, Хӗвеланӑҫ Африкăри нумай ҫӗршывӗнче тата Кӑнтӑр-Хӗвелтухӑҫ Азири ҫӗршыв пайӗсенче. Амслен франс хӑлха илтмен ҫынсен чӗлхинчен пулса тухнӑ, унăн 43 % ку чӗлхесенче пӗр пек хусканусем, анчах ӑна вӑйлӑ креолизаци сӗм панӑ. Ăна пӑхмасӑр, Австралире те, Аслӑ Британире те, Ҫӗнӗ Зеландипе АПШ-ра ҫав чӗлхепех — акӑлчан чӗлхипе пуплеҫҫӗ, ал хускатса калаҫни пӗрремӗш виҫӗ ҫӗршывра британ хускатса калаҫнин йышне кӗрет, амсленрен уйӑрӑлса тӑрать, ӑна пур аса илнӗ чӗлхесене акӑлчан чӗлхи сӗм янине пӑхмасӑрах ӑнланмаҫҫӗ.

## Классификаци

## Тӗрлӗ тӗссем

* «About» сăмах варианчĕсем канадăри амсленре
* Канадăри пĕрлехи амслен
* Атлантика варианчĕ
* Онтарио варианчĕ

## Ҫырнин системисем

## Вуламалли

* Armstrong, David & Karchmer, Michael (2002), William C. Stokoe and the Study of Signed Languages, in Armstrong, David; Karchmer, Michael & Van Cleve, John, The Study of Signed Languages, Gallaudet University, с. xi–xix, ISBN 978-1-56368-123-3.
* Bailey, Carol; Dolby, Kathy. The Canadian dictionary of ASL (неопр.). — Edmonton, AB: The University of Alberta Press (англ.)русск., 2002. — ISBN 0888643004.
* Nyst, Victoria (2010), Sign languages in West Africa, in Brentari, Diane, Sign Languages, Cambridge University Press, с. 405–432, ISBN 978-0-521-88370-2

## Асăрхавсем

## Каҫӑсем

* Проект по исследованию амслена
* Видеословарь амслена
# Сан-Диего

| Сан-Диего |
| --- |
| **хула** |
| Skyline of Сан-Диего |

**Сан-Диего** (акӑл. *San Diego*) — Калифорни штачӗн хули, АПШ.
Халӑх шучӗ — 1,3 млн ҫын (2005).

## Кун-ҫулӗ

## Паллӑ ҫынсем

## Тӑванлӑ хуласем

## Вуламалли

## Каҫӑсем

*
# Патшалăх

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Патшалăх (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
«Левиафан, или Материя, форма и власть государства церковного и гражданского», 1651
**Патшалăх**, – уйрăм управлени системиллĕ, тулашпа вырăнти пăхăнманлăхлă пĕр лаптăка тытса тăракан обществăллă политика системи. Сăмаха уйрăмах политика тата право шайĕнче усă кураçĕ. Хальхи вăхăтра тĕнчере 200 ытла патшалăх вырнаçнă.

## Патшалăха палартасси

Хальхи вăхăтра ăслăлахра та тĕнче хушшинчи правăра та ку термина пурте йышăнакан ăнлав çук.

Тĕнче шайенчи чи пысăк ПНО организаци те ку терминăн тĕнче хушшинчи ăнлава палартма пултараймасть. ПНО хăйĕн вырăнне ку ыйту тăрăх ак çапла палăртать: «*Çĕнĕ патшалăха е правительствăна палăртасси — ку ĕçе килĕшсе е килешмесĕр патшалăхсемпе правительствăсем кăна тума пултараççĕ. Ытларах чухне ку çав патшалахпа хутшăнусем тытса тăма хатĕррине палăртать. Пĕрлешнĕ Нацисен Организацийĕ — патшалăх та, правительствă та мар, çавăнпа та вăл ку ĕçе тума пултараймасть.*»

Патшалăх ăнлава палăртма пултаракан хутсен шучĕ сахал. Вĕсенчен пĕри шутне Монтевидео конвенцийĕ кĕрет, ăна 1933 çулта Америкăри темиçе патшалах алă пусса çирĕплетнĕ. Раççей те, СССР та вăл хута пусса çирĕплетмен.

## Çĕршыв е патшалăх?

Ку икĕ сăмах пĕлтерĕшĕ пĕрех пулсан та официаллă хутсенче патшалăх сăмаха усă курмалла. Кăна çирĕплетме ятарлă хушу та кăларнă.

## Патшалăхсем никĕсленни

Патшалăх йĕркелĕвĕн тĕп сăлтавĕсене халĕ те тĕплесе кăтартман. Темиçе теори пур пулсан та вĕсенчен нихăшĕ те чи тĕрĕсси шутне кĕреймест. Чи авалхи патшалăхсем Çывăх Хĕвелтухăçра (хальхи Ирак, Египет вырăнĕсенче) вырнаçнă пулнă.

## Патшалăх йĕркисем

* Демократи
* Тоталитаризм
* Авторитаризм
* Теократи
* Аристократи
* Монархи
* Плутократи
* Олигархи
* Анархи
* Деспотизм
* Фашизм
* Нацизм

## Çав. пекех

* Силэнд - виртуаллӑ патшалăх.
* Çĕршыв
# ФранциLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| République française
Франци республики |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Франци ялавĕ | Франци гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | Франци чĕлхи |
| Тĕп хула | Парис |
| Чи пысăк хула | Парис |
| Президент | Эммануэль Макрон |
| премьер-министр | Франсуа Байру |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 47 вырăнта 547 030 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе([[]])  - Йышлăхĕ | 20 вырăнта 60 180 529 110/км² |
| Валюта ячĕ | Евро (EUR) |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +1 пуçласа таран |
| Патшалăх гимнĕ | Марсельеза |
| Тетел доменĕ | .fr |
| Тел. префиксĕ | 33 |

**Франци** (фр. *France, République française*) — хĕвеланăç Европăри патшалăх. Тĕп хули — Париж. Çĕршыв йыхравĕ — «Ирĕклĕх. Пĕртанлăх. Пĕртăванлăх». Патшалăх Атлантика океанĕ хĕрринче вырнăçнă. Саккун тăвакан органĕ - икĕ палатăлă парламент (Сенат тата Халăх пухăвĕ). Ялавĕ YDbDr тĕсĕ пек.

## Пайланни

*Francia*, 1703
Франци департаментсем çине пайланать.

## Этеплĕхĕ

### Тĕн йăлисем

Ӗненекенсен ытларах пайĕ католиксем (76%). Халăх йышĕ 60,2 миллион, ытларахăшĕ французсем (Францире çуралнă кашни çын, религипе расине пăхмасăр француз шутланать).

## Çутĕç

* Сорбонна

## Франци уявĕсем

* Кăрлач, 1 — Çĕнĕ çул. Раççейпе танлаштарсан вăл тĕп уяв шучĕнче тăмасть, Раштава анлăрах уявлаççĕ.
* Çу, 1 — Ӗç çыннисен пĕр шухăшлăх кунĕ.
* Çу, 8 — Çĕнтерӳ кунĕ. Вăхăт уйрăмлăхĕ пирки капитуляцине Францире çу уйăхĕн 8 пуснă. Ку вăхăтра Мускавра çу уйăхĕн 9 пулнă.
* Утă, 14 — Бастилине илнĕ кун. Çĕршыв тăрăх феерверксем тата парад иртереççĕ.
* Çурла, 15 — Успени. Тур амăшĕ вилсе чĕрĕлнĕ кунĕ.
* Чӳк, 1 — Пĕтĕм çвяттуйсен кунĕ. Ку кунра вилнĕ тăвансене асăнаççĕ.
* Чӳк, 11 — Пĕрремĕш тĕнче вăрçи пĕтнĕ кун.
* Раштав, 26 — Раштав.
* Раштав, 27 — Saint Étienne.

## Франци çыравçисем

* Морис Дрюон
* Марсель Пруст
* Мишель де Монтень

## Франци композиторĕсем

* ‎Гектор Берлиоз

## Франци ÿнерçисем

* Эжен Делакруа
* Анри Матисс

## Çавăн пекех пăхар

* Франци хулисем
* Франци чăкăчĕсем
* Франци эрехĕсем

## Каçăсем
# ДаксемLatinitsopa vulani

Палеобалкан чӗлхисемпе калаҫнӑ халӑхсен ҫитти, п. жрч. V—I ӗмӗрсем.
Даксен символӗсем
Буребиста вӑхӑтӗнчи даксен патшалӑхӗ, 82 п. эрч.
**Даксем** (лат. Daci) — фраки йӑхӑсен ушкӑнӗ. Даксем Дунай юханшывӗн анатри юххинчен ҫурҫӗрелле (хальхи Румынипе Молдави ҫӗрӗсем ҫинче) вырнаҫса пурӑннӑ. Даксене авалхи грексем п. эрч. V ӗмӗртен пӗлнӗ, тата вӗсем ҫинчен вӗсемпе рим ҫыннисем хушшинчи вӑрҫӑсем тӑрӑх лайӑх паллӑ.

## Кун-ҫулӗ

## Вуламалли

* Даки / Маяк И. Л. // Григорьев — Динамика. — М. : Большая российская энциклопедия, 2007. — С. 246. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* Nandris, John. The Dacian Iron Age – A Comment in a European Context (англ.) // Festschrift für Richard Pittioni zum siebzigsten Geburtstag : journal / Friesinger, Herwig; Kerchler, Helga; Pittioni, Richard; Mitscha-Märheim, Herbert. — Vienna: Deuticke, 1976. — Vol. 13, no. 13—14. — ISBN 978-3700544203. — ISSN 0003-8008.
* Husovská, Ludmilá. Slovakia: walking through centuries of cities and towns (англ.). — Príroda, 1998. — ISBN 978-8007010413.

## Каҫӑсем

* Dacian reenactor with falx
* Dacian Enciclopedia