Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Калимантан

Утравӑн геополитика пайланӑвӗ
**Калимантан** (индон. Kalimantan), тата Борне́о (малайск. Borneo) — пысӑкӑшӗпе тӗнчервиҫҫӗмӗш утрав; виҫӗ патшалӑх: Индонези, Малайзи тата Бруней хушшинче пайланӑ тинӗсри пӗртен пӗр утрав. Лаптӑкӗ — 743 330 км².

## Вуламалли

* Борнео // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Михаил Ругаль. Иллюстрированная наука (рус.) = Science Illustrated. — Bonnier Publications, 2011. — Вып. 5 (10). — С. 46. — ISSN 2079-7524.
* Губер А. А. Индонезия. — М. — Л., 1932.
* Люндквист Эрик. Люди в джунглях / Пер. со швед. Л. Л. Жданова. — М.: Наука, 1967. — 200 с. — (Путешествия по странам Востока).
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* Пфеффер Пьер. Бивуаки на Борнео / Сокр. пер. с франц. Д. Э. Куниной; Послесл. и примеч. проф. А. Г. Банникова; Художник Е. В. Викторов. — М.: Мысль, 1964. — 192, [20] с. — (Географическая серия: Путешествия и приключения). — 85 000 экз.

## Каҫӑсем

* Статья И. Корабельникова 2012 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ..
# 2001Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1997 • 1998 • 1999 • 2000 —  **2001**  — 2002 • 2003 • 2004 • 2005
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1980-мĕшсем • 1990-мĕшсем — **2000-мĕшсем** — 2010-мĕшсем • 2020-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XX ĕмĕр — **XXI ĕмĕр** — XXII ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Кăрлач, 15 - Википеди проекчĕ Джимми Уэйлс Ларри Сэнгерпа никĕсленĕ.
* Ака, 23 — Intel компани Pentium 4 çĕнĕ процессор кăтартнă.
* Ака, 28 — Космоса пĕрремĕш турист Деннис Тито вĕçсе кайнă.
* Çĕртме, 14 — Шупашкар гимне йышăннă.
* Авăн, 11 — АПШăн Нью Йорк хулинче террорист актсем.
* Чӳк, 14 — Афганистанри вăрçă: Çурçĕр альянсăн çăрĕсем Кабул тăрăх переççĕ.

## Çуралнă

## Вилнĕ

* Максимов Пётр Андреевич, сăвăç.
* Моис Иван Григорьевич, çыравçă.
* Оболенцев Никита Иванович, çыравçă, драматург.
* Пласкин Геннадий Александрович, чăваш драматургĕ, çыравçи.
* Пуш, 15 — Петровская Нелли Андреевна, чăваш çыравçи, сăвăçи.
* Пуш, 17 — Долгов Владимир Васильевич, прозаик, сăвăç, тăлмач.
* Пуш, 22 — Лукоянов Геральд Васильевич, чăваш чĕлхин тĕпчевçи.
* Юпа, 20 — Макаров Дмитрий Макарович, педагогика ăслăлăхĕсен кандидачĕ, доцент.
* Чӳк, 14 — Медведев Алексей Фомич, чăваш çыравçи.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# ТинĕсLatinitsopa vulani

Хура тинĕс
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тинĕс (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Тинĕс** — Тĕнче океанĕн типçĕрпе е шывайĕ рельефĕ хăпарнипе уйăрăлнă пайĕ.

## Этимологи

## Çыран хĕрри

Тинĕс çыранĕсен хĕрринче кӳлмек, лагунă, бухтă, юхса кĕрекен шывсен эстуарийĕ, çурутравсем, çивĕтсем, лимансем, пляжсем е клифсем тата рельефăн ытти формисем пур.

## Чи пысăк тинĕссем

## Чи тарăн тинĕссем

| No. | Тинĕс | Тарăнăш (м) |
| --- | --- | --- |
| 1 | Кариб тинĕсĕ | 7535 |
| 2 | Тухăç-Китай тинĕсĕ | 5015 |
| 3 | Вăтаçĕр тинĕсĕ | 4982 |
| 4 | Беринг тинĕсĕ | 4097 |
| 5 | Япон тинĕсĕ | 3742 |

## Çав. пекех

* Океан
* Шельф тинĕсĕ
* Океансене варалани
* Тинĕс шывĕ
* Талассотерапи (тинĕсре сипленни)

## Асăрхавсем

## Литература

* *А. Можетта.*  Большой атлас морей и океанов / Пер. с фр. Корнеева. Л. Ю.; Лемени-Македон П. П.. —  М.:  БММ АО, 2005. — ISBN 5-88353-234-9
# ИспаниLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем |  |
| Тĕп хула |  |
| Чи пысăк хула |  |
|  |  |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе |  вырăнта  км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе([[]])  - Йышлăхĕ |  вырăнта /км² |
| Валюта ячĕ |  |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ пуçласа таран |
| Патшалăх гимнĕ |  |
| Тетел доменĕ | [[]] |
| Тел. префиксĕ |  |

**Испа́ни** (исп. *España*, ТФА: [esˈpaɲa]), официаллă **Испани Короллĕхĕ** (исп. *Reino de España*, ТФА: [ˈreino ðe esˈpaɲa]) — Кăнтăр Европăри тата Африкăри (Канар утравĕсем, Сеута, Мелилья) территорипе трансконтиненталлă суверенлĕ патшалăх.

## Этимологи

## Истори

Рим театрĕ. Мерида
#### Рим тапхăрĕнчи Испани

#### Готсен Испанийĕ

#### Мăсăльмансен Испанийĕ тата Реконкиста

#### Испан империйĕ

Испанской империн колонисен картти

## Патшалăх тытăмлăхĕ

Испани провинцисем
**Испани** автономиллĕх енчен питĕ ирĕклĕ патшалăх шутланать. Унăн тĕрекне 17 автономиллĕ çĕр тата Африкăри 2 автономиллĕ хула (Сеута, Мелилья) тытса тăраççĕ.

Пысăк хуласен шутне Мадрид, Барселона тата Валенси кĕреççĕ.

## Çав. пекех

* Алмасан — муниципалитет.
* Испани эрехĕсем

## Литература

* *Водовозов В. В., Винклер П. П., Лучицкий И. В., Петрушевский Ф. Ф.*  Испани // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Испания. 1918—1972 гг. Исторический очерк. — М.: Наука, 1975. — 496 с.: указатели. — 3700 экз.
* *Gates, David*  The Spanish Ulcer: A History of the Peninsular War. —  Da Capo Press, 2001. — ISBN 978-0-306-81083-1

## Асăрхавсем

Комментарисем

Çăлкуçсем

## Каçăсем

* Испани DMOZ-ра
* Профиль Испании на BBC News(акӑлч.)
* Викиампар: Атлас: `Испани`
* Карта сельского хозяйства и растительности Испании (использование земель), 1974.
* Конец «вечного двигателя». Сильнейший финансовый кризис добрался до Испании

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |

Шаблон:Испани патшисем
# 1816Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1808 • 1809 • 1810 • 1811 —  **1812**  — 1813 • 1814 • 1815 • 1816
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1790-мĕшсем • 1800-мĕшсем — **1810-мĕшсем** — 1820-мĕшсем • 1830-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVIII ĕмĕр — **XIX ĕмĕр** — XX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Шупашкарта пĕрремĕш уес училищи уçăлнă.
* Аруба утравне голландсем хăйсен аллине каялла тавăрнă.

## Çуралнă

* Нарăс, 19 — Бутаков Алексей Иванович, Раççей контр-адмиралĕ, Арал тинĕсĕн пĕрремĕш тĕпчевçисенчен пĕри.

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# ЙĕлтĕрLatinitsopa vulani

**Йĕлтĕр** — юр тăрăх çӳремелли япала. Йĕлтĕр икĕ 150 — 200 сантиметр тăршшăллĕ йывăçран, е пластикран тунă, пуçĕсене шĕвĕрлетнĕ пластинка евĕр. Икĕ вăрăм (150 — 200 сантиметр), йывăçран е пластикран тунă пластинкасен, ĕсен пуçĕсен çивĕчленнĕ пулаçĕ. Урана йĕлтĕр çине çыхса çирĕплетеççĕ, хальхи вăхăтра çирĕплетме ятарлă пушмак усă кураççĕ. Йĕлтĕр юр тăрăх лайăх шунă пирки унпа юр тăрăх çӳреççĕ.

## Истори

Йелтĕрпе ярăнакан, Швеци. Пирĕн эрăччен 1050 çул. Авалхи чул çинче касса тунă ӳкерчĕк (Böksta Runestone)
Йĕлтĕрçĕ, Альтăри чул çинче касса тунă ӳкерчĕк, (аялта сылтăмра), пирĕн эрăччен 1000 çул
Камуспа (пăлан уринчен сӳнĕ тирĕпе çапнă) нанай сунарçă йĕлтĕрĕ. *Амурск хулин музейĕнчи экспонат*.
Мускав Руçĕн çарĕ харçăра, XVI ĕмĕр. Иванов С. В. ӳкерчĕкĕ, 1903
Йĕлтĕре çурçĕр халăхĕсем сивĕ çанталăклă вырăнсене куçнă хыççăн шутласа кăларнă. Вăл вырăнсенче пурăнмашкăн çынсен юр тăрăх çӳремелле пулнă, хăш-пĕр чух юрĕ питĕ тарăн пулнă. Чи малтан, йелтĕрсене щутласа кăларас умĕн, юр тăрăх утмалли хатĕре, шутласа кăларнă тесе шутлаççĕ. Вĕсен пусмалли лаптăкĕ самай сарлакарах пулнă, урана юр ăшне путма паман. Теприсем çавăн пекех йĕлтĕре çунаран тунă тесе шутлаççĕ.

XIX ĕмĕр вĕçĕнче — XX ĕмĕр пуçламăшĕнче йĕлтĕр спорчĕ аталанма пуçланă. Спорт йĕлтĕрĕн вăрăмĕшĕ 170-220 см., сарлакĕшĕ 5-8 см. Вал йĕлтĕрсене çарта усă курма пуçланă. Вăл вăхăтрах йĕлтĕр патаккисене шутласа кăларнă.

## Йĕлтĕр спорчĕ

Йĕлтĕр спортне икĕ пысăк ушкăн уйăрма пулать:

* йĕлтĕрпе ăмăртни
* сăртран йĕлтĕрпе анмалли спорт

## Чупмалли йĕлтĕр

Тĕнчери малта пыракан спорт инвентарьне тăвакан пиллĕк компанин чупмалли йĕлтĕрĕсен чи паха моделĕсем. Сулахайран сылтăмалла: Rossignol, Madshus, Salomon, Fischer, Atomic.

## Туçи йĕлтĕрĕсем

Скиборд (туçи йĕлтĕрĕсем)

Туçи йĕлтĕрĕ — ту сăртĕнчен тата туçи йĕлтĕр спортĕнчи йĕлтĕр тĕсĕ.

## Асăрхавсем

## Литература

* Лыжи // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Why is ice and snow slippery? The Tribo-physics of skiing, L. Karlöf, L. Torgersen Axell, D. Slotfeldt-Ellingsen
* Sliding Friction of Polyethylene on Snow and Ice, L. Bäaurle, Swiss Federal Institute of Technology, Zurich
* Friction characteristics between ski base and ice — fundamental lab scale tests and practical implications, P. Sturesson, Uppsala Universitet
* Performance Skiing: Training and Techniques to Make You a Better Alpine Skier, G. Thomas, ISBN 0-8117-3026-3
* Teflon® Paraffin Low Friction Wax for All Snow Conditions, DuPont Technology
* The complete quide to cross-country ski preparation, N. Brown, ISBN 0-89886-600-6

## Каçăсем
# Крис ЭвертLatinitsopa vulani

**Кристина Мария Эверт** (акӑл. *Christine Marie Evert*, 1954 раштав, 21 çуралнă) — америкăн теннисисчĕ. Хăйĕн спорт кун-çулĕнче вăл Мăн Çĕлем турнирĕсен пĕччен вылявĕнче 18 титул, кĕрешсе илнĕ, вĕсенчен 7-не Франци чемпионатĕнче çĕнтерсе илнĕ. Унăн çитĕнĕвĕсен шутĕнче Мăн Çĕлем турнирĕсен йĕкĕр выляв шайĕнче те пур.

## Спортри кун-çулĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Буран (космос карапĕ)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Буран (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
«Буран ОК-ГЛИ» (БТС 002) тĕслĕхне атмосферăра тĕрĕслени. МАКС авиа-космос салонĕ, 1999.
**«Буран»** — «Энергия — Буран» программипе тунă совет нумай хут вĕçекен транспорт космос карапĕ.

## Кун-çулĕ

Ле-Бурже авиасалонĕ, 1989 çул
Ан-225 тата «Буран»…

«Бурана» вăрçă системи евĕр шутласа тунă.

## Макетсем

Шпайерăн техника музейĕнче БТС-002 куçарни
Ӳкерчĕк:БТС 002 в техническом музее Шпайера 001.jpgБТС-002 Шпайерăн техника музейĕнче
## Çавăн пекех пăхăр

* Буря (ракета)
* Байкал-Ангара

## Асăрхавсем

## Вуламалли

* Б. Е. Черток. Ракеты и люди. Лунная гонка 2009 ҫулхи Ака уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ. М.: Машиностроение, 1999. Гл. 20

## Каçăсем

* «Буран» и другие многоразовые транспортные космические системы (история, документы, технические характеристики, интервью, редкие фотографии, книги)
* Английский сайт о корабле «Буран»
* О создании «Бурана» 2010 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ. Сайт Минавиапрома СССР (история, фотографии, воспоминания и документы)
* Взлёт «Бурана» 2006 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ. (видео)
* Карта парка Горького с хорошо видимым макетом ОК-ТВА
* «Буран 1.02» на площадке хранения на космодроме Байконур С весны 2007 года находится в 2 км юго-восточнее данного места, в музее истории Байконура
* ЧП на Байконуре 12 мая 2002
* Что же всё-таки случилось на Байконуре? 2011 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.
* Стихотворение о полёте «Бурана», наверное, единственное
* Буря вокруг «Бурана» 2007 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 8-мӗшӗнче архивланӑ.
* Кто породнил «Шаттл» и «Буран»?
* Последний «Буран» империи Телесюжет. Телестудия Роскосмоса
* Основные понятия и история развития орбитального комплекса «Буран» 2012 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ. Балтийский государственный технический университет «Военмех» имени Д. Ф. Устинова, отчёт по первой работе УНИРС
* Глеб Евгеньевич Лозино-Лозинский — возглавлял разработку
* В гости к «Бурану»(ĕçлемен каçă) Technik Museum Speyr, Германия
* Гагарин и прообраз «Бурана». Фотография 1966 года(ĕçлемен каçă)
* Пилоты Бурана 2010 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ. Сайт ветеранов 12 Главного управления Минавиапрома СССР-Пилоты «Бурана»
# 1900Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1896 • 1897 • 1898 • 1899 —  **1900**  — 1901 • 1902 • 1903 • 1904
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1880-мĕшсем • 1890-мĕшсем — **1900-мĕшсем** — 1910-мĕшсем • 1920-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVIII ĕмĕр — **XIX ĕмĕр** — XX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Дублинти «Двухнедельное обозрение» хаçатра Джеймс Джойсăн пĕрремĕш хайлавĕ — Ибсенăн пьеси «Хăçан эпир, вилнисем, вăранатпăр» çинчен эссе тухнă.
* Çу, 20 - юпа, 28 - Сент-Луис хулара III-мĕш Çуллахи Олимп вăййисем иртернĕ;
* Çу, 28 — Португалире, Испанире, Алжирта тата АПШ-ри хăш-пĕр штатсенче пурăнакансем хĕвеле вупăр çинине курнă.

## Çуралнă

* Кăрлач, 6 — Краснов-Асли Василий Иванович, прозаик.
* Кăрлач, 27 — Осипов Пётр Николаевич, чăваш драматургĕ, çыравçи.
* Нарăс, 27 — Веденин Андрей Яковлевич, çарпуçĕ, асалилӳсене çырнă çыравçă.
* Утă, 5 — Молостовкин Гаврил Александрович, чăваш тăлмачĕ.
* Юпа, 27 — Русланова Лидия Андреевна, совет эстрада юрăçи.
* Чӳк, 3 — Погодин Николай Фёдорович, вырăс совет драматургĕ.

## Вилнĕ

* Левитан Исаак Ильич, вырăс ӳнерçи, çутçанталăк "чун-кăмăлне" илемлĕ сăнарланă ăстаçă.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Утă, 13

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

* 1728 — Витус Берингăн пĕрремĕш Камчат экспедицийĕ
* 1772 — Джеймс Кук *HMS Resolution* карапĕпе (*капăрл.*) хĕвел анăçĕнчен тухăçалла историре пĕрремĕш тĕнче тавра шыв çӳревĕ пуçлать.
* 1837 — Виктория хĕрарăм патша килне Сент-Джеймс керменĕнчен Букингема куçарать
* 1870 — Бисмарк Эмс депешине янă
* 1897 — Гульельмо Маркони радио патентне харпăрлать
* 1923 — пĕрремĕш хут Холливуд паллине çирĕплетнĕ
* 1930 — пĕрремĕш тĕнчери футбол чемпионачĕ Уругвайра тапранать
* 1962 — Киров савучĕ пĕрремĕш кустăрмаллă К-700 «Кировец» трактора туса кăларать

## Çуралнă

* 1934 — Александров Михаил Александрович, авиаконструктор.

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |