Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Çĕртме, 29

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

Мухаммед Ахмед
* 1561 — Хĕрлĕ лапамра Пукрав соборне туса пĕтернĕ.
* 1881 — судан ӳкĕтлевçи Мухаммед Ахмед (*капăрл.*) хăйне махди тенĕ те Африкăри пĕрремĕш ăнăçлă европа колонизаторĕсене хирĕçле хĕçпăшаллă пăлхава çĕкленĕ.
* 1911 — шыва пĕрремĕш вырăс дредноутне — «Севастополь» линкора — антарнă.
* 1922 — Фёдор Шаляпин гастроле чикĕ леш енне каять те каялла таврăнмасть.
* 1956 — Мэрилин Монро Артур Миллер американ çыравçине качча тухать.
* 1958 — Бразили пĕрремĕш хут тĕнчер футбол чемпионĕ пулса тăрать.

## Çуралнă

* 1959 — Залогин Олег Владимирович, чăваш барчĕ, журналист, филолог.

## Вилнĕ
# Утă, 1Latinitsopa vulani

## Уявсем

Канадăн кунĕ

## Пулса иртнĕ

Большой театр Петербургра.Большой театр Петербургра.
* 1783 — Петербургра Пысăк Чуллă театра уçнă (*капăрл.*)
* 1877 — пĕрремĕш Уимблдонри теннис турнирĕ пуçланать.
* 1917 — Раççейре пĕрремĕш хут çуллахи вăхăта куçнă.
* 1942 — Севастополĕн хӳтĕлевĕ вĕçленет, нимĕçсем 100 пин çынна тыткăна илни пирки пĕлтереççĕ.
* 1966 — Франци ÇАПУран тухать.
* 1991 — Эрмени патшалăхĕн гимнне йышăннă.
* 1994 — Узбекистанра сум валютăна усă курма пуçланă.
* 1997 — Гонконг Китай Халăх Республики йышне кĕрет.
* 1998 — Раççейре Андрей Первозванный орденне тепĕр хут йышăннă.
* 1999 — 300 çул хушшинче пĕрремĕш хут Шотланди парламенчĕ ĕçлеме тытăнать.

## Çуралнă

* 1943 — Васильев Владимир Васильевич, сăвăç, кĕвĕç.
* 1956 — Зотова Галина Вячеславовна, çыравçă.
* 1961 — Диана, Уэльс принцесси.

## Вилнĕ
# Серб чĕлхиLatinitsopa vulani

| Серб чĕлхи |
| --- |
| Тӑван ячӗ:
  | српски језик, srpski jezik |
| Патшалӑхсем: | Серби, Черногори, Босни тата Герцеговина, Хорвати |
| Официаллӑ статус:
  | Серби, Черногори, Босни тата Герцеговина |
| Йӗркелекен:
  | Серб челхин стандартизаци канашĕ |
| Рейтинг:
  | 75 |
| Классификаци |
| Категори: | Еврази чĕлхисем |
| Инди-европа çемьи
Славян турачĕ
Кăнтăр славян ушкăнĕ
Анăç ушкăн пайĕ |
| Чӗлхе кочӗсем |
| ISO 639-1: | sr |
| ISO 639-2: | scc (B); srp (T) |
| ISO 639-3: | srp |
| *Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика* |

**Серб чĕлхи** — славян чĕлхисенчен пĕри. Полхар, македон, словен, хорват тата босни чĕлхисемпе кăнтăр славян ушкăн пайне кĕрет.

## Социолингвистика хыпарĕсем

Сербла Сербире тата Черногорире (2006 ç. вĕсен пĕрлĕ конфедераци патшалăхĕ пулнă), Хорватин тухăç районĕсенче, çаплах Серб Республикин босни регионĕнче пуплеççĕ. Калаçакан йышĕ — 11 млн. яхăн çын. Чылайрахăшĕ — православи тĕнне тытса пыракан сербсем.

## Çырулăхĕ

### Серб алфавичĕ (сасă паллисене кириллица варианчепе никĕсленĕ)

## Морфологи

### Ят ячĕ

## Каçăсем

Wikipedia
Википедин Главна страна уйрăмĕ.

* Акăлчан-Серб сăмахсарĕ 2009 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ.
* Вокабулар. Српски речник. 2021 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 11-мӗшӗнче архивланӑ.
* Мастерская сербского языка и культуры 2011 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
* Сербский язык для начинающих(ĕçлемен каçă) выр.

Шаблон:Серб-хорват чĕлхисем
# Никола Тесла

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тесла пӑхӑр.

|  |
| --- |
| Никола Тесла |
| серб *Никола Тесла* |
|  |
| Çуралнă вăхăт: |
1856, утă, 10 |
| Çуралнă вырăн: |
Смилян ялĕ, Госпич, Австри империйĕ (халĕ Хорвати) |
| Вилнĕ вăхăт: |
1943, кăрлач, 7 |
| Вилнĕ вырăн: |
Нью-Йорк, АПШ |
| Патшалăх: |  Австро-Венгри / / |
| Ăслăх сфери: |
Физик, инженер-механик, инженер-электрик |
| Ĕç вырăнĕ: |
Европа, АПШ |
| Альма-матер: |
Карл университечĕ |
| Паллă вĕренекенсем: |
Бернард Дж. Истлунд |
| Паллă: |
Ăслай, тĕпчевçĕ Улшăнуллă юхăм, асинхронлă машина, магнит уйĕ, радиоçыхăну |
| Чыславсемпе парнесем |

|  |
| --- |
|  |

Э. Крессиан, Дж. Скотта Т. Эдисон медалĕсем. |

Тесла палăкĕ, Ниагара Фоллс, АПШ
**Никола Те́сла** (серб *Ни́кола Те́сла*, акӑл. *Nikola Tesla*; утăн 10-мĕшĕ, 1856, Смилян, Австри империйĕ, халĕ Хорватире — кăрлачăн 7-мĕшĕ, 1943, Нью-Йорк, АПШ) — электротехникăпа радиотехника облаçĕсенчи серб кăкĕнчен тухнă ăслайçă, ăсчах, XIX, XX ĕмĕрсенчи американ инженерĕ, физик. Австри империнче çуралнăскер Австро-Венгринче ӳссе çитĕннĕ, малашнехи çулсенче ытларах Францире тата АПШ-ра вăй хунă. 1891 çулта АПШ гражданĕ пулса тăнă.

Улшăнуллă юхăмпа ĕçлекен хатĕрсене, нумайфазăллă системăсене, синхронлă генератора тата асинхронлă электродвигателе туса паллăха тухнă. Çак çитĕнӳсене пула промăçлăх революциниккĕмĕш этапĕ вĕçленнĕ.

Çаплах вăл çутçанталăкра эфир пур тенипе паллă пулнă — эфир материн уйрăмла форми шутланать тесе, ăна техникăра усă курма юрать тесе нумай эксперимент лартнă.

Ăслайçă ятне магнит юхăмĕ тачăлăхĕн виçине (магнит индукцине) панă.

Радио ĕçленине кăтартсан тата «Электроюхăмсен вăрçинче» çĕнтерсен Теслăна питĕ чаплă ăслайçă, инженер-электротехник тесе хисеплеме тытăннă. Тесла малтанхи ĕçĕсенче хальхи электротехника çулне уçса панă, вĕсене инновациленĕ. АПШ историнче Тесла пек ăслайçă пулман темелле, вăл массăллă культурăра тарăн йĕр хăварнă.

## Кун-çулĕпе ĕçĕ-хĕлĕ

### Çамрăклăхĕ

Милутин Тесла,Никола ашшĕ
Тесла çуралнă килĕ. Халĕ музей
Австро-Венгри картти. Синим отмечены упоминаемые в статье населённые пункты
### Вуламалли

*  2010 ҫулхи Ака уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ.

## Çавăн пекех

* Радио

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Tesla's Wardenclyffe Science Center Plaque
* NikolaTesla.fr 2011 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ. - More than 1,000 documents on Tesla

## Gallery

* Telegram from Vladka Mačeka to Nikola Tesla
* Telegram from Nikola Teslea to Vlatku Mačeku
* Passport of Nikola Tesla, page 1, 1883
# Албан чĕлхиLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Албан чĕлхи (падонксем) пӑхӑр.

| Албан чĕлхи |
| --- |
| Тӑван ячӗ:
  | Shqip /ʃcip/ |
| Патшалӑхсем: | — |
| Официаллӑ статус:
  | Албани, Косово, Черногори тата Македони регионсем |
| Калаҫакансен пур йышӗ:
  | 6 169 000 |
| Классификаци |
| Категори: | Еврази чĕлхисем |
| Инди-европа çемьи
«Палеобалкан чĕлхисем» |
| Ҫырулӑх:
  | латиница (албан çырулăхĕ) |
| Чӗлхе кочӗсем |
| ISO 639-1: | sq |
| ISO 639-2: | alb (B); sqi (T) |
| ISO 639-3: | sqi, aln, aae, aat, als |
| *Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика* |

Албан чĕлхин ареалĕ
**Албан чĕлхи** (алб. Shqip) — албан, Албанин вырăнти халăхĕн тата Греци, Македони, Косова, Черногори, Анат Итали тата Сицили регионĕсенчи çынсен чĕлхи. Калаçакансен йышĕ— 6 млн яхăн çын.

Чĕлхен тăван ячĕ — «шкип» — вырăнти пуплеври «шипе» е «шкипе» сăмахран пулса тухать, «чуллă тăпра» е «чулла сăрт» пĕлтерет. Чĕлхен тăван ячĕ «ту чĕлхи» евĕр илтĕнет.

## Диалектсем

## Албан чĕлхин кун-çулĕ

## Фонетика

## Лексика

## Çырулăх

Албан чĕлхин çырăвĕнче 1908 çултанпа латин алфавичĕн диакритика паллисемлĕ варианчĕпе усă кураççĕ. Малтанах, XIX ĕмĕрте, тăван çырупа уса курас хăтлану пулнă («эльбасан алфавичĕ» тата «Бютакукье алфавичĕ»).

*Хальхи албан алфавичĕ*

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | B b | C c | Ç ç | D d | Dh dh | E e | Ë ë |
| F f | G g | Gj gj | H h | I i | J j | K k | L l |
| Ll ll | M m | N n | Nj nj | O o | P p | Q q | R r |
| Rr rr | S s | Sh sh | T t | Th th | U u | V v | X x |
| Xh xh | Y y | Z z | Zh zh |

## Каçăсем

Wikipedia
Википедин Faqja Kryesore уйрăмĕ.

* Кĕске вырăс-албан пуплев кĕнеки

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Çурçĕр Македони РеспубликиLatinitsopa vulani

**Ҫурҫӗр Македони Республики** (макед. Република Северна Македонија) — Европăри ирĕклĕхлĕ патшалăх. Унчен Югослави (СФРЮ) шутĕнчи республика.

## Географи

Балкан çурутравĕнче, Европăн кăнтăр-анăçĕнче вырнаçнă. Часах ăна Ҫурҫӗр Македони теççĕ, анчах та ăна Авалхи Македонипе тата Грецин историллĕ Македони облаçĕпе хутăштармалла мар. Ҫурҫӗр Македони Республики историллĕ Македонин 38% çĕрĕн лаптăкне йышăнать, унăн 44% халăхĕ республикăра пурăнать.

Ҫурҫӗр Македони Республики çĕрĕсем малтан Югославин чи кăнтăр пайĕ пулнă. Паянкунхи чикĕсене II Тĕнче вăрçи хыççăн СФРЮ шутĕнче Социализмлă Республика Македони ятпа çирĕплетнĕ. Çапла македонецсене Югославире хăй тĕллĕ халăх тесе палăртнă. 1991 çулта Югослави уйрăм патшалăхсене пайлансан, Македони çĕрĕсене çав чикĕсенчех хăварнă. Çапах та çак патшалăх тата халăх ячĕ Греципе вĕçĕ-хĕррисĕр тавлашусене хĕртсе янă — чылай хушă официаллă хутсенче патшалăха «**Малтан Югославире пулнă Македони республики**» тесе çырнă.

## Кун-çулĕ

## Асăрхавсем

## Каçăсем
# Серби

**Серби** (серб *Србиjа*), официаллă ячĕ **Серби Республики** (серб *Република Србија*) — кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ Европӑри патшалӑх, Балкан çурутравĕн вӑтаҫӗр пайӗнче тата Хӑш-пӗр Паннон айлӑмӗнчи - тинӗсе тухмалли вырӑн ҫук. Тĕп хули — Белград. ПНО членӗ 2000 ҫултан пуҫласа, 2012 ҫулхи пуш уйӑхӗн 1-мӗшӗнче Европа пӗрлешӗвӗ членӗсен кандидат статусне официаллӑ майпа туяннӑ.

Серб конституцийӗпе килӗшӳллӗн, унӑн йышӗнче икӗ автономи ҫӗршывӗ пур: Воеводинӑпа Косово тата Метохи. 1999 ҫултанпа, 1244 ППО резолюцийӗ тӑрӑх, ВӐЛ протекторат айӗнче серби влаҫӗсене тӗрӗслесе тӑмаҫҫӗ. Вӑхӑтлӑх вырӑнти хӑй тытӑмлӑх институчӗсем, албанецсем ытларахӑшӗ шутланаканскерсем, пӗр енлӗн 2008 ҫулхи нарӑсӑн 17 — мӗшӗнче никама пӑхӑнманни ҫинчен пӗлтернӗ, ӑна 97 патшалӑх-ПНО хутшӑнаканӗсем йышӑнаҫҫӗ.

Серби ҫурҫӗр Енче Венгрипе, ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ Енче — Румынипе, хӗвелтухӑҫ енче — Болгарипе, кӑнтӑр — Хӗвеланӑҫ Енче — Ҫурҫӗр Македонийӗпе, кӑнтӑр — хӗвеланӑҫ енче — Албанипе (де-юра, де-факто Косовопа чикӗленет), хӗвеланӑҫ Енче — Хорватипе, Боснипе Герцеговинӑпа.

Пӗрремӗш тӗнче вӑрҫи вӗҫленсен Серби Сербсен, Хорватсен тата Словецсен патшалӑхӗн никӗслевҫи пулнӑ, каярахпа Югослави патшалӑхӗн пайӗ пулса тӑнӑ. Иккӗмӗш тӗнче вӑрҫи хыҫҫӑн Серби Федерацин Социализмлӑ Республикинчи Югослави составӗнче патшалӑх пулнӑ. 1992 ҫултанпа Сербипе Черногори федераци йышӗнче патшалӑх никӗслевҫисем тата патшалӑхсем пулнӑ: Чӑваш Республикин Союзӗн Югославий тата Сербипе Черногори Патшалӑх Союзӗн Союзӗ. 2006 ҫулта Сербипе Черногори Патшалӑх Союзӗ арканчӗ, Сербипе Черногори тулли праваллӑ патшалӑхсем пулса тӑчӗҫ.

## Географи

Македони Республикипе кăнтăр енче, Болгарипе, Румынипе тухăçра, Венгримпе çурçĕрте, Хорватипе, Боснипе Герцеговинăпа анăçра, Черногорипе тата Албанипе кăнтăр-анăçра чикĕсем тытать.

## Пайланăвĕ

Виçĕ облаçсенчен пухăнать:

* Серби
* автономлă край Воеводина — (2 млн. çын)
* Косово тата Метохи — (1,95 млн. çын).

## Истори

2006 çулхи çĕртме уйăхĕччен Серби тата Черногори конфедеративлă Патшалăх Ушкăнĕнче пулнă (ăнах Пĕчĕк Югослави теççĕ).
# 1965Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1961 • 1962 • 1963 • 1964 —  **1965**  — 1966 • 1967 • 1968 • 1969
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1940-мĕшсем • 1950-мĕшсем — **1960-мĕшсем** — 1970-мĕшсем • 1980-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Чӳк, 16 — СССР «Венера-3» космос аппаратне космоса хăпартса янă. Вăл Венера планети çине кайран ăнăçлăн ларнă.

## Çуралнă

* Кăрлач, 14 — Басаев Шамиль Салманович, чечен террорисчĕ, исламисчĕ.
* Кăрлач, 20 — Слипенчук Михаил Викторович, Раççей усламçи.
* Пуш, 23 — Кун Радомир, сăвăç.
* Пуш, 27 — Петĕр Петти, чăваш çыравçи, сăвăçи.
* Ака, 2 — Мадуров Дмитрий Федорович, культурăна тĕпчекен.
* Ака, 10 — Виниченко Николай Александрович, прокуратура ĕçченĕ.
* Авăн, 3 — Чарли Шин, американ актёрĕ.
* Авăн, 14 — Медведев Дмитрий Анатольевич, Раççейĕн виççĕмĕш президенчĕ.

## Вилнĕ

* Авăн, 11 — Чернова Вера Иосифовна, чăваш спортсменĕ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Çурла, 10Latinitsopa vulani

## Уявсем

Эквадорăн ирĕклĕх кунĕ (1809 çул)

## Пулăмсем

«Ваза» карап
* 1500 — Диогу Диаш португал Мадагаскар утравне уçнă
* 1519 — Магеллан историри пĕрремĕш çĕр тавра çӳрев тухнă
* 1628 — пĕрремĕш хут шыв çине тухсанах шведсен флочĕн флагманĕ «Ваза» карапĕ (*капăрл.*) тӳнсе кайнипе шыва путнă
* 1675 — Карл II Стюарт Гринвич обсерваторин пĕрремĕш никĕс чулне хурать
* 1792 — Франци революцийĕ: Тюильри керменне штурмланă, XVI Людовика влаçран хăтарнă, аресленĕ
* 1985 — Чажма бухтинчи радиаци аварийĕ
* 2003 — Юрий Маленченко раççей космонавчĕн «космосри туйĕ»

## Çуралнă

* 1937 — Кипеч Анатолий Ильич, прозаик, сăвăç, драматург.

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Раштав, 31Latinitsopa vulani

Çулăн юлашки кунĕ.

Микита Тилли

## Пулса иртнĕ

* 1980 — Шупашкар ГЭСĕн пĕрремĕш гидроагрегатне хута янă.
* 1999 — Ельцин Борис Николаевич Раççей президент вырăнĕнне пушатнă, президент ĕçĕсене вăхăтлăха Путин Владимир Владимирович ертсе пыма пуçланă.

## Çуралнă

* 1869 — Анри Матисс, франци ӳнерçи тата скульпторĕ, фовизм юхăмĕн ертӳçи.
* 1898 — Ахах Иван Евграфович, сăвăç, прозаик, критик.
* 1978 — Барсукова Юлия Владимировна, Раççей спортсменки.

## Вилнĕ

* 1995 — Дедушкин Николай Степанович, критик, литературовед.
# Вăтам ĕмĕрсемLatinitsopa vulani

**Вăтам ĕмĕрсем** (вăтамĕмĕрлĕх) — этемлĕхĕн историнчи V — XV ĕмĕрсенчи, антиклăх пăчланнă хыççăнхи тапхăрĕ. Европăра Вăтам ĕмĕрсенче феодаллă хуçалăх тата политика йĕркипе христиансен тĕнĕллĕ тĕнче курăмĕ хуçаланнă. XIV — XV ĕмĕрсенче ăна Çĕнĕ Самана тапхăрĕ тăсать. Хăш çĕрсенче çак ĕмĕрсен элеменчĕсем тата каярах вăхăта та сыхланса юлнă.

**Вăтам ĕмĕрсем** (вăтам ĕмĕрлĕх) — этемлĕх историйĕн V — XV ĕмĕрсенчи пайĕ. Европăра Вăтам ĕмĕрсенче феодаллă хуçалăхпа политика тытăмĕпе христианлăх тĕнĕллĕ тĕнче курăмĕпе палăрса тăнă. 14-15 ĕмĕрсенче вăтамĕмĕрлĕхе Çĕнĕ самана улăштарать. Хăш çĕрсенче çак тапхăр элеменчĕсем каярахпа та чылай хушă сыхланса пынă.

## Вăтам ĕмĕрлĕх тапхăрĕсем

Вăтам ĕмĕрлĕхе виçĕ пая уйăраççĕ: Малти Вăтам ĕмĕрлĕх (V—X ĕмĕрсем), Çӳллĕ Вăтамĕмĕрлĕх (XI—XIII ĕмĕрсем), Кайри Вăтам ĕмĕрлĕх (XIV—XV ĕмĕрсем).

«Сан Мишель» керменĕ.
Вăтам ĕмĕрсен пуçламăшне Анăç Рим Империйĕ арканнă (476) çултан шутлаççĕ. Анчах та тепĕр историксем вăтам ĕмĕрсене Милан эдикчĕ (313) çырнăранпа (ун чух хресченсене Рим империйĕнче хĕсĕрлеме чарнă) шутлама сĕнеççĕ. Христос тĕнĕ Рим Импери тухăç енĕн —Висантин тĕп этеплĕхĕ пулса тăрать, темиçе çĕрçуллăхран Анăç Рим Импери аркансан çуралнă патшалăхсемпе варвар йăхĕсен чун-чĕмлĕхĕнче те сумлă вырăн йышăнать.

Вăтамĕмĕрлĕхĕн вĕçĕ пирки историксен пĕрлĕ шухăш çук. Константинопăль сӳннине (1453), Америкăна тĕпчесе уçни (1492), Çĕнетӳ (1517) пуçланăвне, Анкăл революцийĕ (1640) пуçламăшне е Францин Аслă революцийĕ (1789) пуçламăшне шутлама сĕннĕ пулнă.

Вăтам ĕмĕрсене антик тапхăрĕпе танлаштарса кая чакнă самана теççĕ. Тĕрĕссипе, çак вăхăтра ӳнерлĕх сĕмĕ çеç пăчланса кайнă. Техникăра вара чылай ӳсĕм тунă: лаша кӳлмелли лайăхрах хатĕр тата тĕнĕллĕ лав, юлан утсен ĕсенкисем, çил арманĕсем, карапсем çинче шарнир рулĕ, домнă кăмакисене тата чукун, тарлă хĕçпăшал, кĕнеке пичетлесси. Вăтам ĕмĕрсенче профессие вĕрентессине анлă йĕркеленĕ, университетсене пуçарса янă тата парламент калапăшлĕ суйлав-элчеллĕ тытăмĕсем (генераллă штатсем, кортессем, …) туса лартнă.

## Вуламалли

* Словарь средневековой культуры. Отв. ред. А. Я. Гуревич. М.: РОССПЭН, 2003 (ISBN 5-8243-0410-6).
* «Истоки средневекового рыцарства» Ф. Кардини
* «Цивилизация средневекового запада…» Ж. Ле Гофф Екатеринбург, У-фактория
* Гринин Л. Е. 2006. Периодизация истории: теоретико-математический анализ // История и Математика: проблемы периодизации исторических макропроцессов. С. 53–79. М.: КомКнига.

## Каçăсем

* Жак Ле Гофф. Тăсăлăвлă Вăтамĕмĕрлĕх майли 2008 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.
# ГеральдикаLatinitsopa vulani

**Геральдика** — (лат. heraldus — глашатай), гербсене тĕпчекен, историн пулăшлă уйрăмĕ.

Геральдика патшалăх гербĕ, ăру гербĕ тата урăх гербсем çине мĕнле паллăсене ӳкермеллине тĕплĕн палăртать, тĕрлĕтĕслĕ символсем мĕне пĕлтернине ăнлантарса парать. Геральдика ĕçĕсем вăтам ĕмĕрсенче, ун чухне çын пирки пĕлмелли техника меслечĕсем çуккипе пуçланса кайнă. Çапла ĕнтĕ геральдика символĕсем ансат вулавлă, ансат ӳкерчĕксемлĕ, пысăк та тĕрлĕтĕслĕ сăрлă пулнă. Çак гербсене анлăн блазон тенĕ (фр. блазон - щит).

## Истори

Раççее геральдика Анăçран XVII ĕмĕрĕн иккĕмĕш пайĕнче çитнĕ. Пĕрремĕш ун çинчен çырни гербсен пуххи («Титулярник», 1672). Император Пётр I хушнипе 1722 çулта Герольди туса хунă, 1726 çулта Петербург Тĕпчевсен Академинче геральдика кафедрине уçнă. 1797 çулта 20 томлă «Общий гербовник дворянских родов Всероссийской империи» пухса пичетленĕ. Пĕтĕмпе унта 5 пине яхăн герб. Геральдика йăлисене, паллисене XIX ĕмĕрĕн варриинчен пуçласа йĕркелесе пынă.

## Вуламалли

* Арсеньев Ю. В. Геральдика. Лекции, читанные в Московском Археологическом институте в 1907—1908 году. — М.: ТЕРРА — Книжный клуб, 2001. — 384 с. — ISBN 5-275-00257-2. [1]
* Гербы личные, семейные и родовые (к вопросу о практике применения в современной России): В 3 частях / Составители: Д. В. Рушнин, М. Н. Затинин. — М., 2017. Часть 1: А-И. — 123 с.: ил.
* Левандовский А. П. В мире геральдики. — М.: Вече, 2008. — 218 c. — ISBN 978-5-9533-2817-3.
* Лукомский В. К., Типольт Н. А. Русская геральдика. — П., 1913.
* Медведев М. Ю. Геральдика или истинная наука о гербах. — М.: Гербы и флаги, 2008. — 144 с. — ISBN 978-5-7034-0222-1.
* Пастуро М. Геральдика / пер. с фр. А. Кавтаскина. — М.: Астрель: АСТ, 2003. — 144 с. — ISBN 5-17-019779-9.
* Пастуро М. Символическая история европейского средневековья. — СПб.: Alexandria, 2012. — 448 с. — ISBN 978-5-903445-21-9.
* Слейтер С. Геральдика. Иллюстрированная энциклопедия / пер. с англ. И. Жилинской. — 2-е изд. — М.: ЭКСМО, 2005. — 264 c. — ISBN 5-699-13484-0.
* Фрайер С., Фергюсон Д. Геральдика. Гербы — Символы — Фигуры / пер. с англ. М. Б. Борисова. М.: АСТ: Астрель, — 2009. — 208 с. — ISBN 978-5-17-061418-9.
* Щелоков А. А. Увлекательная геральдика. — М.: ЭКСМО, 2006. — 352 c. — ISBN 5-699-18634-4.
# Çĕртме, 22

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

* 1917 — «Знамя труда» (халĕ «Улатăр хыпарĕ») хаçатăн пĕрремĕш кăларăмĕ тухнă.

## Çуралнă

* 1938 — Айташ Юрий Григорьевич, сăвăç, прозаик, куçаруçă.

## Вилнĕ
# Стармер Кир

|  |
| --- |
| Кир Стармер |
| (акӑл. *Keir Starmer*) |
|
Кир Стармер 2024 ҫулта |
| Ҫуралнӑ чухнехи ят: |
Кир Родни Стармер |
| Ҫуралнӑ вӑхӑт: |
1962 ҫ. авӑнӑн 2 |
| Ҫуралнӑ вырӑн |
Пӗрлешнӗ Корольлӗх, Лондон |
| Элтешлӗх: | Аслӑ Британи Аслӑ Британи |
| Парти: |
Лейборист партийӗ (2014 ҫулччен) |
| Ӗҫлев тӗсӗ: |
политика, Аслӑ Британи премьер-министрӗ |

**Сэр Кир Родни Стармер** (акӑл. *Keir Rodney Starmer*; 1962 ҫ. авӑнӑн 2, Аслӑ Британи, Лондон ҫур.) — британ политикӗ тата ӗлӗкхи юрисчӗ, 2024 ҫултан Аслӑ Бристани премьер-министрӗ, 2020 ҫултан Лейборист партийӗн лидерӗ. 2020 ҫултан 2024 ҫулччен вӑл оппозици лидерӗччӗ. 2015 ҫултан вӑл Холборн тата Сент-Панкрас округӗнчен парламенте кӗнӗ. 2008-2013 ҫ. Англин тата Уэльсӗн патшалӑх прокуратурин директорӗ пулнӑ.

Кир Стармер Лондонӑн Саутуаркра ҫуралнӑ тата Суррейре ӳснӗ. Ҫамрӑк ҫулсенче вӑл политикӑпа питӗ кӑсӑкланнӑ. 1985 ҫулта Лидс университетӗнче вӑл тивӗҫ-ирӗк бакалаврӗн степенӗ, 1986 ҫулта вара Оксфордӑн Сент-Эдмунд-Холлта элтеш ирӗкӗ бакалаврӗн степенӗ илнӗ. Ваккат лицензийӗ илнӗрен Стармер уголовлӑ хӳтӗленӳри этем ирӗкӗпе ӗҫленӗ. Вӑл Ҫурҫӗр Ирландин полици канашӗнче этем ирӗкӗн канашҫӑ ӗҫӗнче пулнӑ, 2002 ҫулта вӑл король ваккачӗ пулса тӑнӑ. 2014 ҫулта ӑна Мунча орденӗн рыцарь-коммандорӗ пек чысланӑ.

2015 ҫулхи пӗтӗмӗшле суйлавра вӑл Пӗрлӗх палатине суйланнӑ. 2016 ҫулхи Европа Пӗрлешӗвӗнчен тухни референдумӗнче вӑл ЕП-ре юласшӑнччӗ тата Brexit-ӗн иккӗмӗш референдумне тума чӗннӗ. 2020 ҫулта Кир Стармер Лейборист партийӗн лидерӗ пулса тӑнӑ. Парти лидерӗ пулса вӑл центризме пынӑ тата лейбористсем хушшинчи антисемитизме хирӗҫ ӗҫленӗ. 2023 тата 2024 ҫ. вырӑнти суйлаври лайӑх пӗтӗмлетӳ кӑтартнӑ.

2024 ҫулхи пӗтӗмӗшле суйлавра Стармере пула Лейборист партийӗ питӗ ҫӗнтерсе 14 ҫуллӑ консерватор ертсе пынине вӗҫленӗ. Пӗрлешнӗ Корольлӗхӗн шалти политикинче Стармер иллегаллӑ миграцие хирӗҫ тата социаллӑ лайӑхлату валли ӗҫленӗ. Тулашри политикӑра Кир Стармер Украинӑна пулӑшма курс малалла пынӑ, Газа вӑрҫинчи ҫутӑ чарни тата тыкӑнти ҫынсем ирӗклетме чӗнсе каланӑ, унтан вара Палестинӑна йышӑннӑ. Кир Стармер ертсе пырӑвӗ Индипе, Европа Пӗрлешӗвӗпе тата Пӗрлешнӗ Штатсемпе ирӗклӗ суту-илӳ килӗшӗвӗсем ҫырнӑ тата Китайпа ҫыхӑнусем лайӑхлатма ӗҫленӗ.

Аслӑ Британи пӗрлӗхӗ хушшинче Стармерӗн шалти политикин рейтингӗ питӗ ӳкнӗ. 2025 тата 2026 ҫ. вырӑнти суйлаври Лейборист партийӗ питӗ вылясӑ янӑран 2026 ҫулхи ҫу уйӑхӗнче Стармер тавра политикӑллӑ кризис пуҫланнӑ.

## Ҫавӑн пек пӑхӑр

* Туск Дональд
* Радев Румен
* Мадьяр Петер
* Фицо Роберт
* Стубб Александр

## Асӑрхавсем

## Каҫӑсем
# Çĕртме, 21Latinitsopa vulani

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

1909 çулхи «Руссо-Балт»
* Çуллахи хĕвел тăни (çурçĕр çур чăмăрĕнче, хĕллехи хĕвел тăни (кăнтăр çур чăмăрĕнче)

* 1208 — Бамбергре çемьери харкашура пфальцграф Баварин VIII Оттонĕ Шваб Хĕлипĕ патшана вĕлерет
* 1582 — Хоннодзи çине тапăнни: Акэти Мицухидэ Ода Нобунагăна сэппуку тутарать
* 1813 — Витори патĕнчи çапăçу — Пиреней çурутравĕнчи вăрçăн юлашки çăпăçăвĕсенчен пĕри
* 1901 — Петербургра мăнаçлă Суворов музейне уçнă
* 1909 — Ригăра пĕрремĕш сериллĕ вырăс автомобильне — «Руссо-Балт» (*капăрл.*) пуçтарнă.
* 1938 — «Колхоз çулĕпе» хаçата «Сталинец» (халĕ «Çĕрпӳ хыпарçи») ята панă.
* 1948 — фон Нейман архитектурипе ĕçлекен компьютер историнче пĕрремĕш Манчестерти пĕчĕк экспериментлă машинăпа пĕрремĕш компьютер программине хута янă
* 2004 — космослăха тĕнчере пĕрремĕш харпăр суборбиталлă космос карапĕ «SpaceShipOne» хăпарать.

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# БелградLatinitsopa vulani

**Белград** (серб *Београд, Beograd*) — Серби тĕп хули. Халăхĕ 1 670 000 çын (2002). Хуларан 7 çм анăçалла Белградăн аэропорчĕ пур. Хулана 1999 ÇАПУ çулхи бомбардировкисем вăхăтĕнче питĕ аркатнă.

## Истори

Хулан историйĕ кельтсен тапхăрĕнчен пуçланать, вĕсем Савăпа Танай пĕрлешнĕ çĕрте Сингидунум пурăну вырăнне никĕсленĕ. Белграда 40 çар çĕнтерсе илнĕ, 38 хут ăна кĕл çинче çĕнĕрен хăпартнă. Хулан авалхи хӳтлĕхĕсем кельтсен, римсен, готсен, франксен, славянсен тата турккăсен тапăнăвне те тӳснĕ.

## Культура, çутĕç

Белград сербсен культурин, çутĕçĕпе ăслăхĕн сăпки пулать. Хулара нацин ăслăхпа ӳнерлĕхĕн чылай кил-çуртне никĕс хунă. Кунта Серби ăслăхпа ӳнер академийĕ (1886 çулта никĕсленĕ), Серби патшалăх академийĕ; Серби наци библиотеки (1832); Наци музейĕ (1841); Наци театрĕ (1869). Хулара Белград университечĕ (1808), Ӳнер университечĕ ĕçлеççĕ.

## Хуçалăхĕ

Белград паллă чукун çул çыххи пулать, хула урлă Европăн тĕп автомагистралĕсем иртсе каяççĕ. Хулара тĕнчери юханшыв порчĕ, аэропорт тата телекоммуникаци тĕпĕ пур. Белградра паллă экономика тата ялхуçалăх хăватлăхĕсем, уйрăмах металлурги, машинă тăвакан тата электрон промăçлахĕ, сутă-илӳпе банк ĕçлĕхĕ аталаннă.

## Паллă куравĕсем

Белградра Сăваплă Савва храмĕ (Балканра чи пысăк чиркӳ), Калемегдан Белград карманĕпе пĕрле, этеплĕх палăкĕсем тата урăх илем курăмĕсем, нумай шутлă археологи тупсăмĕсем, материаллă культура тĕслĕхĕсем. Çак паллăсем ĕлĕк Белград таврашĕнче мăн аталаннă цивилизаципе этеплĕх пулнине пелтереççĕ.

## Климат

Климачĕ — вăтам континентлă. Вăтам температурăсем: кăрлăчра — −3 пуçласа +9 °C тариччен, утăра — от +18 — +25 °C.

## Чыслани

* Хисеплĕ легион орденĕ (Франци, 1920)
* Вăрçă хĕресĕ (Чехословаки, 1925)
* Хура Георги хĕçсемпе Çăлтăр орденĕ (1939)
* СФРЮ Халăх паттăр орденĕ (1974)

## Каçăсем

* Официаллă сайт 2010 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ.
* Хыпарсем 2006 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
# НупедиLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Нупеди |
|  |
|  |
| Сайт тĕсĕ: |
онлайн энциклопедийĕ |
| Чĕлхе(сем): | акăлчан, нимĕç, испан, франци, итал |
| Харпăрçă: | Bomis |
| Автор: | Ларри Сэнгер, Джимми Уэйлс |
| Ĕçе пуçланă: |
пуш, 2000 |
| Ĕçе вĕçленĕ: |
авăн, 2003 |
| Хальхи статус: |
хупнă, Википеди çине куçнă |
|  **Нупеди**  Викиампарта |

20002003

**Нупе́ди** (акӑл. *Nupedia*) — акăлчанла энциклопеди проекчĕ, статьясене экспертсем çырнă тата Тетелре ирĕклĕ сарнă. Ăна Ларри Сэнгерпа — проектăн тĕп редакторĕ тата йĕркелӳçи, Джимми Уэйлс — ун чухне проекта финансăлакан Bomis компанин ĕç тăвакан директорĕ, никĕсленĕ. Нупеди 2000 çулхи пуш уйăхĕнчен пуçласа 2003 çулхи авăн уйăхĕччен ĕçленĕ, вăл Википедие çуратаканĕ.

Нупеди вики-сайчĕ шутланман.

2008 çулхи çĕртме уйăхĕнче CNET Networks Нупедие историри халĕ ĕçлемен сайтсенчен мăнаçли тесе пĕлтернĕ.

## Асăрхавсем

*  2019 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:Website-stub