Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ГерманиLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Bundesrepublik Deutschland
Германи |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Германи ялавӗ | Германи гербӗ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | нимӗҫ |
| Тĕп хула | Берлин |
| Чи пысăк хула | Берлин |
| Президент | Франк-Вальтер Штайнмайер |
| Канцлер | Фридрих Мерц |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе |  вырăнта 356 974 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе([[]])  - Йышлăхĕ |  вырăнта 82 175 684 236/км² |
| Валюта ячĕ | Евро (EUR) |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +1 пуçласа таран |
| Патшалăх гимнĕ | Einigkeit und Recht und Freiheit |
| Тетел доменĕ | .de |
| Тел. префиксĕ | 49 |

**Германи** (ним. *Bundesrepublik Deutschland*) — Вӑта Европӑри патшалӑх. Европа Пӗрлешӗвне, тата Шенген йышӑнӑвне кӗрет.

## Этимологи

Чăн чăвашла "Нимĕç Ен" тесе калаççĕ, юридически "Германи". Чăвашсен "Нимĕç" сăмахĕ "Немой" - Нямуй тенине пĕлтерет.

«Германи» латин сăмахĕ *Germanius*, кельтcен *gair* - «кӳршĕ» сăмахран пулма пултарат.

Хăйсен нимĕçле *Deutschland* (ĕлĕкхи керман. *Þeudiskaz*). *Deutsch* (ĕлĕкхи керман. *Þeodisk*) - «халăх патне кĕрекен» тенине пĕлтернĕ. *land* тени «çĕр, ял-ель, патшалăх» тенине пĕлтерет.

## Истори

1990 çулчен (Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи вĕçленнĕ хыççăн) икĕ патшалăх çине пайланнă пулнă: Федераллă Германи Республики (**Германи**), тата Германи Демократиллĕ Республики.

## Экономика

## Халăх йышĕ, патшалăх тытăмĕ

## Паллă çынсем

* Теодор Шторм — нимĕç çыравçи, новеллă ăсти.
* Рихард Вагнер — нимĕç композиторĕ.
* Герман Гессе — нимĕç çыравçи, лирик.
* Франц Беккенбауэр — нимĕç футболисчĕ.
* Борис Беккер — нимĕç теннисисчĕ.
* Отто Бисмăрк — нимĕç çарпуçĕ.

## Территори пайланавĕ

Германи 16 федераци **çĕр**ĕнчен (ним. *Bundesländer*) тытăнса тăрать. Вĕсен 3 - хуласем: Берлин, Гамбург, Бремен.

| Çĕр | Тĕп хула | Çĕрĕн нимĕçле ячĕ | Тĕп хулан нимĕçле ячĕ |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Баден-Вюртемберг | Штутгарт | Baden-Württemberg | Stuttgart |
| 2. Бавари ирĕклĕ патшалăхĕ | Мюнхен | Freistaat Bayern | München |
| 3. Берлин | Берлин | Berlin | Berlin |
| 4. Бранденбург | Потсдам | Brandenburg | Potsdam |
| 5. Бремен ирĕклĕ ханза хули | Бремен | Freie Hansestadt Bremen | Bremen |
| 6. Гамбург ирĕклĕ ганза хули | Гамбург | Freie und Hansestadt Hamburg | Hamburg |
| 7. Гессен | Висбаден | Hessen | Wiesbaden |
| 8. Мекленбург-Малти Померани | Шверин | Mecklenburg-Vorpommern | Schwerin |
| 9. Анатри Саксони | Ганновер | Niedersachsen | Hannover |
| 10. Çурçĕр Райн-Вестфали | Дюссельдорф | Nordrhein-Westfalen | Düsseldorf |
| 11. Райнланд-Пфальц | Майнц | Rheinland-Pfalz | Mainz |
| 12. Саар | Саарбрюккен | Saarland | Saarbrücken |
| 13. Саксони ирĕклĕ патшалăхĕ | Дрезден | Freistaat Sachsen | Dresden |
| 14. Саксони-Анхальт | Магдебург | Sachsen-Anhalt | Magdeburg |
| 15. Шлезвиг-Хольштайн | Киль | Schleswig-Holstein | Kiel |
| 16. Тюринги ирĕклĕ патшалăхĕ | Эрфурт | Freistaat Thüringen | Erfurt |

Çаплах Германи 438 тăрăх (ним. *Kreise*) çине пайланать.

## Çав. пекех

* Германи эрехĕсем

## Каçăсем

* Germany Map
# 1905Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1901 • 1902 • 1903 • 1904 —  **1905**  — 1906 • 1907 • 1908 • 1909
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1880-мĕшсем • 1890-мĕшсем — **1900-мĕшсем** — 1910-мĕшсем • 1920-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Кăрлач, 1 — Юнлă вырсарникун.
* Пуш, 30 — Крит утравĕнче грексем Турцирен ирĕке тухма пăлхав çĕклеççĕ.
* Авăн, 5 — Портсмут килĕшĕвне алă пусса çирĕплетнĕ хыççăн Раççейпе Япони хушшинчи вăрçă вĕçленнĕ.

## Çуралнă

* Караттай Иван Михайлович, сăвăç.
* Львов Андрей Степанович, филологи ăслăлăхĕсен тухтăрĕ.
* Ака, 7 — Аттай Марк Сергеевич, сăвăç.
* Çу, 24 — Шолохов Михаил Александрович, вырăс совет çыравçи.
* Çĕртме, 6 — Авраль Дмитрий Владимирович, прозаик, критик.
* Утă, 8 — Амальрик Леонид Алексеевич, мультипликаци фильмĕсен режиссёрĕ.
* Çурла, 30 — Мясников Александр Фёдорович, живописец, график, скульптор.
* Юпа, 1 — Романов Никита Романович, паллă чăваш этнографĕ, историкĕ.
* Юпа, 7 — Петтоки Андрей Трофимович, сăвăçă, куçаруçă.
* Раштав, 15 — Айзман Николай Спиридонович, драматург.
* Раштав, 16 — Павлов Николай Степанович, литературовед.

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# 1908

| Çулсем
 |
| --- |
|  1904 • 1905 • 1906 • 1907 —  **1908**  — 1909 • 1910 • 1911 • 1912
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1880-мĕшсем • 1890-мĕшсем — **1900-мĕшсем** — 1910-мĕшсем • 1920-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Утă, 6 — Кĕçĕн турккă пăлхавăрĕ пуçланать.
* Утă, 24 — Турцире II Абдул Хамид султан 1876 çулхи конституцине тавăрать.
* Юпа, 15 — Раççейре пĕрремĕш хут кинокартина кăтартнă. Вăл 7 минут тасăлнă, «Понизовая вольница» (*Айлăмри ирĕклĕх* ???) ятлă пулнă.
* Раштав, 17 — Осман империйĕнче пĕрремеш хут кĕçĕн турккă представителĕсем нумайтарах пуçтарăннă пухăвĕ иртнĕ.

## Çуралнă

* Меценатов Фёдор Сергеевич, литературовед.
* Митти Георгийĕ, чăваш сăвăçи.
* Кăрлач, 25 — Ухсай Мария Дмитриевна, чăваш çыравçи, драматургĕ.
* Нарăс, 2 — Ахтупай Валентин Степанович, сăвăç.
* Пуш, 5 — Митта Ваçлейĕ, чăваш сăвăçи.
* Раштав, 6 — Краснов-Кĕçĕнни Григорий Иванович, сăвăç, прозаик.
* Çурла, 31 — Вильям Сароян, Эрмени-Американ паллă çыравçи
* Авăн, 6 — Льюис Эссен, Британи физикĕ, кварц тата атомлă сехете шутласа кăлараканĕ.
* Юпа, 30 — Алатырцев Владимир Иванович, сăвăç, тăлмач.

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# ÇĕпĕрLatinitsopa vulani

…… Çĕпĕр федераци тăрăхĕ
……Ҫӗпӗр, Географи шухӑшӗпе
...... Раҫҫей Ази пайӗ
**Çĕпĕр** — Ҫурҫӗр Ази тарăхĕ. Анăç енчи чикки — Урал тăвĕсем, çурçĕр енчи — Çурçĕр Пăрлă океан, тухăç енчи — Лăпкă океан.

Хĕвеланăç Çĕпĕр, Хĕвелтухăç Çĕпĕр тата Инçет Хĕвелтухăç çине пайланать. Хăшпĕр чухне Кăнтăр Çĕпĕре те уйăраççĕ.

## Çĕпĕр тавралăхĕ

Çĕпĕрте çак пысăк юханшывсем юхаççĕ: Обь, Иртыш, Енисей, Лена, Амур.

## Хуласем

Çĕпĕрти пысăк хуласем:

* Çĕн Çĕпĕр;
* Омск;
* Красноярск;
* Барнаул;
* Новокузнецк;
* Владивосток;
* Хабаровск;
* Иркутск;
* Томск.

29 çĕпĕр хулинче 100 пин ытла çын пурăнать.

200 пин ытла çын пурăнан çĕпĕр хулисем

|  |  |
| --- | --- |
| Çĕн Çĕпĕр | 1 602 915  |
| Омск | 1 178 391 . |
| Красноярск | 1 083 865 |
| Тĕмен | 720 575  |
| Барнаул | 635 585 |
| Иркутск | 623 424 |
| Томск | 569 293 |
| Кемĕр | 553 076 |
| Новокузнецк | 551 253 |
| Улан-Удэ | 430 550 |
| Сургут | 348 643 |
| Чита | 343 511 |
| Якутск | 303 836 |
| Нижневартовск | 270 846 |
| Братск | 234 147 |
| Ангарск | 226 776 |
| Бийск | 203 826 |

Норильск тата Прокопьевск депопуляци пирки ку йышран тухнă.

### Çĕпĕрти тĕп халăхсем

Çĕпĕр халăхĕсем XVI-мĕш ĕмĕрте
Çĕпĕрте халăх нумай пурăнмасан та кунта тĕрлĕ челхе ушкăнĕнчи халăх пуранать. Хăшпĕр шутлавсемпе , XVI-мĕш ĕмĕр вĕçĕнче — XVII-мĕш ĕмĕр пуçламăшĕнче Çĕпĕртпе Аякри Тухăçра 200 пин яхан çн пураннăю

2010-меш çулхи Раççейри халах çыравĕпе Раççейри Çĕпĕр теп халăхĕсен шучĕ :

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Тĕрĕк халăхĕсем |  | Монгол халăхĕсем |  | Самоди халăхĕсем |  | Чукча-камчатка халăхĕсем |  | Енисей халăхĕсем |
| Якутсем | 478 100 | Бурятсем | 461 389 | Ненецсем | 44 640 | Чукчăсем | 15 908 | Кетсем | 1 492 |
| Тывасем | 263 934 | Тунгусо-маньчжур- халăхĕсем | Селькупсем | 4 249 | Коряксем | 8 743 |
| Хакассем | 72 959 | Эвенксем | 38 396 | Сойотсем | 3 579 | Ительменсем | 3 180 |
| Алтайсем | 70 800 | Эвенсем | 21 830 | Нганасансем | 834 | Чувансем | 1 087 |
| Шорсем | 12 888 | Нанайсем | 12 160 | Энцсем | 237 | Алюторсем | 40 |
| Долгансем | 7 885 | Ульчсем | 2 913 | Фин-угор халăхĕсем | Керексем | 4 |
| Çĕпĕр тутарĕсем | 6 779 | Удэгейсем | 1 657 | Хантсем | 30 943 | Эскимос-алеут- халăхĕсем |
| Телеутсем | 2 643 | Орочсем | 686 | Мансисем | 12 269 | Эскимоссем | 1 738 |
| Тофаларсем | 761 | Негидальцсем | 567 | Сино-тибет халăхĕсем | Алеутсем | 482 |
| Чулăмсем | 355 | Ороксем | 346 | Тазсем | 276 | Нивхсем | 5 162 |

## Çĕпĕр тĕпчевçисем

* Беринг Витус Ионассен
* Дежнёв Семён Иванович
* Милованов Игнатий Михайлович
* Спафарий Николай Гаврилович
* Чириков Алексей Ильич
# 1934

| Çулсем
 |
| --- |
|  1930 • 1931 • 1932 • 1933 —  **1934**  — 1935 • 1936 • 1937 • 1938
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1910-мĕшсем • 1920-мĕшсем — **1930-мĕшсем** — 1940-мĕшсем • 1950-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Çĕртме, 11 — чăваш çыравçисен пĕрремĕш съезчĕ уçăлнă (Çĕртме, 13-чен иртнĕ).
* Утă, 28 — Шупашкар ӳнер вĕрентĕшне никĕсленĕ.
* Çурла, 4 — Шупашкарта Чăваш вĕрентекенĕсен институчĕ уçăлнă.

## Çуралнă

* Ашкеров Валериан Антипович, сăвăç.
* Пуш, 1 — Васильева Елизавета Фёдоровна, чăваш чĕлхин тĕпчевçи.
* Пуш, 17 — Лукин Аркадий Васильевич, сăвăç, тăлмач.
* Ака, 2 — Золотов Виталий Арсентьевич, прозаик.
* Çĕртме, 3 — Ахрат Иван Васильевич, прозаик, сăвăç, журналист.
* Утă, 13 — Александров Михаил Александрович, паллă чăваш авиаконструктор.
* Çурла, 3 — Васильев Алексей Григорьевич, театр актерĕ.
* Çурла, 21 — Айхи Геннадий Николаевич, чăваш сăвăçи, куçаруçă.
* Авăн, 2 — Игнатьев Василий Герасимович, çыравçă.
* Чӳк, 7 — Волкова Мария Андреевна, сăвăç.
* Чӳк, 11 — Грезин Владимир Николаевич, прозаик.
* Раштав, 5 — Кадышев Михаил Семёнович, сăвăç.
* Раштав, 20 — Борлен Борис Леонтьевич, сăвăç, прозаик.

## Вилнĕ