Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Çĕртме, 30

## Уявсем

Демократи Республики Конго ирĕклĕх кунĕ (1960)

## Пулса иртнĕ

Шарль Блонден
* 1859 — франци акробачĕ Шарль Блонден (*капăрл.*) канат çийĕн Ниагара шыв сикки урлă каçнă
* 1908 — Тунгус метеоричĕ ӳкнĕ
* 1923 — Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвне туса хунă.
* 1934 — Виççĕмĕш райхри Вăрăм çĕçĕсен каçĕ
* 1964 — Уйăхăн пĕрремĕш фотографисене çывăхран туса илнĕ
* 1971 — Союз-11 космос карапĕн катастрофинче Георгий Добровольский, Владислав Волков тата Виктор Пацаев совет космонавчĕсем сарăмсăр вилнĕ
* 1972, 23:59:60 UTC — пĕрремĕш хут тĕкел çул çеккунтине кĕртнĕ
* 2005 — Испанире пĕр арлă мăшăрсене пĕрлешме ирĕк панă

## Çуралнă

* 1914 — Челомей Владимир Николаевич, механикăпа управлени ăслăхĕсен совет вăхăтĕнчи ăсчахĕ.

## Вилнĕ
# Тĕс (биологи)

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тĕс (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Тĕс (биологи)** - ӳсентăрансен е чĕрчунсен морфологипе физиологи тĕлĕшĕнчен пĕр пек ушкăн. Пĕр тĕсри, калăпăр, чĕрчунсем хăйсене пĕр пек тытаççĕ, ĕрчеве хутшăнаççĕ. Пурăнасса та вĕсем пĕр ареалта пурăнаççĕ.

## Каçăсем

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 2002 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ., Vienna Code, 2006(акӑлч.)2008 çулхи çурла уйăхĕн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000) 2006 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)2008 çулхи çурла уйăхĕн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)(акӑлч.)2008 çулхи çурла уйăхĕн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002) 2011 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)2008 çулхи çурла уйăхĕн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ
# Кахал (чĕрчун)

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Кахал (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Кахаллăх (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Кахал (чĕрчун) |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Folivora |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISКахал (чĕрчун)Биотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Кахал** (лат. Folivora) — сĕтпе ӳсекенсен тулли мар шăллисен (Pilosa) уртинчи айурта.
# Панама

**Панама** е **Панама Республики** — Тĕп Америкăра Кариб тинĕсĕпе Лăпкă океан хушшинче, Панама пымакĕнче вырнаçнă. Анăç енче Коста-Рикăпа, тухăçра Колумбипе чикĕленет; çĕр лаптăкĕ — 75 517 тв. çм; шĕкĕр хули — Панама Сити.

## Географи

Kунта тинĕсçум тропиклă климат; питĕ нӳрĕклĕ, пĕлĕтлĕ кунсем-каçсем тăраççĕ. Çу уйăхĕнчен кăрлача çити - çумăр тапхăрĕ, кăрлăчран çу уйăхĕ таран — типшек сезонĕ. Çĕр пичĕн чылайăшĕ пĕр пек тӳрĕ мар: тусемпе айлăмсем умлă-хыçлă. Чи çӳллĕ вырăнĕ - Де Чирики (Volcan de Chiriqui) вулканĕ (3,475 м). Çĕр айĕнче - пăхăр упранăвĕсем пур, вăрман-йывăç нумай, гидроэлектростанцисем туса лартма хăватлă юханшывсем пур, пулă тата креветка ĕрченĕ вырăнсем те чылай.

Панама çĕрĕсенче хăватлă урагансем тата вăрман çуннисем те пулса иртеççĕ. Юханшывсене ялхуçалăх ĕçĕсен мăшкăлтăк шывĕсене кĕртсе яраççĕ, çавсем пирки пулă ĕрчетес ĕçсене сиен кӳреççĕ. Ним шута илмесĕр тропик вăрманĕсене касни çĕр тухăçне-пуянлăхне начарлатать, тăприсем çумăр шывĕн юхăмĕпе Панама каналне çитсе тултараççĕ.

## Халăхĕ

Йышлăхĕ 3 232 пинĕ çын (2005). Çав шутра:

* Метиссем (Мestizo) — 70%,
* Анăç индеецсемпе карибсем — 14%,
* Европеецсем — 10%,
* Индеецсем — 6%

Çĕршывра тĕн енĕпе:

* Католиксем — 85%,
* Протестантсем — 15%

Панамăра икĕ чĕлхе сарăлнă:

* Испани чĕлхи (oфициаллă чĕлхе),
* Акăлчан чĕлхи (14% çын калаçать),
* Нумай çынсем темиçе чĕлхепе усă кураççĕ.

## Истори

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Наци ассамблейи
* Панама DMOZ-ра
* Панама в справочнике ЦРУ «The World Factbook» 2019 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)
* Фед.исследовательская работа конгресса США(акӑлч.)
* encyclopedia.com(акӑлч.)

Шаблон:Панама темăсенче
Шаблон:Панама президенчĕсем
# Тĕнчери çутçанталăка сыхлав пĕрлешĕвĕ

|  |
| --- |
| IUCN |
| Ӳкерчĕк:Logo-iucn.gif |
| Тĕс |
Тĕнчери йĕркелев |
| Йĕркеленĕ çул |
Юпа 1948, Фонтенбло, Франци |
| Вырнаçăвĕ |
Rue Mauverney 28, 1196 Гланд, Швейцари |
| Паллă çынсем |
Mr Valli Moosa Ms Julia Marton-Lefèvre |
| Ĕçлĕх сфери |
Çутçанталăк сыхлавĕ |
| Йыхрав |
Working for a just world that values and conserves nature |
| Веб-сайт | [ www.iucn.org/%20www.iucn.org]] |

**Тĕнчери çутçанталăка сыхлав пĕрлешĕвĕ** (фр. *Union internationale pour la conservation de la nature*, IUCN) — планета биотерлĕлĕхне сыхлав ĕç-пуçĕн йывăр ыйтăвĕсене, çĕнĕ хыпарсене пĕлтерекен, тĕрлĕ çĕр-шывсенче иртекен конгрессем, планетăн тĕрлĕ регионĕнчи питĕ сыхламалла тĕссем пирки каласа паракан тĕнчери коммерцилле мар йĕркеленӳ. Йĕркеленӳн ПНЙ Тĕп Ассамблейин сăнавçи статусĕ пур.

Штаб-хваттерĕ, Гланде хула, Швейцари
## Хăрушлав степенĕсем

## Пайташсем

## Комиссисем

## Çавăн пекех

* Экологи йĕркелĕвĕсен ят-йышĕ

## Каçăсем

* Йĕркелĕнӳн официаллă сайчĕ
* ТÇСП Хĕрлĕ ят-йышĕ
* Международные конвенции по атмосфере и климату и интересы России
* Категории и критерии Красного списка МСОП 2007 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ.
# 1988Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1984 • 1985 • 1986 • 1987 —  **1988**  — 1989 • 1990 • 1991 • 1992
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1960-мĕшсем • 1970-мĕшсем — **1980-мĕшсем** — 1990-мĕшсем • 2000-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Утă, 3 — Иранăн A-300 Airbus самолётне Перс кӳлмекĕ урлă вĕçнĕ вăхăтра «Венсеннес» америкăн çар карапĕ персе антарнă. Карап çинче самолёта истребитель тесе шутланă. 290 çын вилнĕ.
* Çурла, 28 — Рамштайт авиабазăра авиашоу иртернĕ чухне инкек сиксе тухнă.
* Чӳк, 15 — «Энерги» ятлă пур енлĕ ракетăллă космос транспорт системи космоса хăпарса каять. Ку «Буранăн» пĕрремĕш та юлашки вĕçевĕ пулать.
* Чӳк, 16 — Эстони ССРĕн Аслă Канашĕ хăйĕн ирĕклĕхĕ пирки пĕлтерет, анчах пăхăнманлăх çинчен калаçмасть.

## Çуралнă

## Вилнĕ

* Кăрлач, 17 — Алагер Василий Осипович, прозаик, драматург, тăлмач, литература критикĕ.
* Çу, 15 — Парамонов Тимофей Парамонович, вĕрентекен, юрăсене пухаканĕ.
* Çу, 29 — Турхан Кузьма Сергеевич, чăваш çыравçи.
* Утă, 27 — Ефимова Серафима Мироновна (Миронова), Чăваш Радиовĕн чи пĕрремĕш дикторĕсен пĕри.
* Чӳк, 19 — Кăлкан Александр Дмитриевич, сăвăç, драматург, тăлмач.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Кăрлач, 23

## Уявсем

## Пулăмсем

Олесунн XIX ĕмĕрĕн вĕçĕнче
* 1368 — Чжу Юаньчжан Мин китай ăрăвне никĕслет
* 1656 — Блез Паскаль «Провинциал патне çырнисене» пичетлеме тытăнать
* 1719 — Карл VI Габсбург император Лихтенштейн кнеçлĕхĕн суверенитетне йышăнать
* 1775 — Мускав патшалăх университетне уçнă.
* 1881 — Мăн театрта «Евгений Онегин» оперăн премьери иртнĕ
* 1904 — Норвегире Олесунн хула (*капăрл.*) тĕплĕнех çунса кайнă
* 1913 — Турцире Назим пашана вĕлерсе ун астулне туртса илеççĕ. Шевкет паша çĕнĕ министрсен кабинетне йĕркелет.
* 1943 — «Касабланка» фильм пысăк экрана тухнă
* 1950 — Иерусалим Израилĕн тĕп хули пулса тăрать
* 2001 — Тяньаньмэнь лапамĕнчи хăйсене ушкăнпа вута яни
* 2006 — Черногори Республикинче Биело Полерен тухнă пуйăс çул çинчен тухса кайса 100 метр тарăнăш ту хушăкне персе аннă, 44 çын пĕтнĕ, 198-шĕ аманнă.

## Çуралнă

* 1907 — Еллиев Ефрем Васильевич, прозаик, драматург.
* 1939 — Кара-Мурза Сергей Георгиевич, историк, ăслăлăх теоретикĕ

## Вилнĕ

* 1931 — Кели Григорий Иванович, сăвăç, критик.
* 1931 — Павлова Анна Павловна, XX ĕмĕрти чаплă вырăс балерини.
* 1938 — Зайцев Александр Данилович, журналист, профессор.
# 1960Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1956 • 1957 • 1958 • 1959 —  **1960**  — 1961 • 1962 • 1963 • 1964
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1940-мĕшсем • 1950-мĕшсем — **1960-мĕшсем** — 1970-мĕшсем • 1980-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Çĕртме, 23 — Шупашкарта В.И. Чапаев палăкне уçнă.

## Çуралнă

* Çĕртме, 13 — Алексеева Зоя Леонидовна, сăвăç.
* Çурла, 1 — Андреев Василий Алексеевич, чăваш чĕлхи тĕпчевçи.
* Çурла, 1 — Чиндыков Борис Борисович, драматург, прозаик, сăвăç.
* Çурла, 3 — Улатимĕр Владимир Михайлович, сăвăç, прозаик, тăлмач.
* Çурла, 31 — Хассан Насралла, Хезболла юхăмĕн ертӳçи

## Вилнĕ

* Пуш, 7 — Романов Никита Романович, паллă чăваш этнографĕ, историкĕ.
* Утă, 28 — Войнич Этель Лилиан, акăлчан çыравçи, кĕвĕçи.
* Авăн, 22 — Архип Абагинский, совет якут сăвăçи.
* Юпа, 21 — Башири Зариф, прозаик, сăвăç, публицист.
* Чӳк, 16 — Кларк Гейбл, американ киноактёрĕ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Çĕртме, 24Latinitsopa vulani

## Уявсем

* Чăваш Республикин кунĕ, Йонинес — Литван официаллă уявĕ, Çу варрин кунĕ (Ирланди, Уэльс)

## Пулса иртнĕ

* 1314 — Баннокберн патĕнчи çапăçура Роберт Брюс анкăл патшин II Эдуардăн çарне аркатать, Шотландин ирĕклĕхне тавăрать
* 1497 — Джон Кабот Ньюфаундленд утравне уçать
* 1793 — франци Конвенчĕ пĕрремĕш демократиллĕ конституцине йышăнать
* 1812 — Тăван Çĕршывăн вăрçи: Аслă çар, Неман шывне каçса Раççее кĕрсе каять
* 1920 — Чăваш автономи облаçне (ЧАО) туса хунă.
* 1945 — Хĕрлĕ лапамри Çĕнтерӳ парачĕ (*капăрл.*)
* 1948 — совет влаçĕсем Берлинри хăйсем тĕрĕслесе тăракан секторне анăç тамăрĕсене кĕме чарнă
* 1963 — Лондонри Би-би-си студинче пĕрремĕш хутчен килти видеомагнитофона кăтартнă
* 1995 — Чăваш патшалăх кунне йышăннă, ăна пĕрремĕш хут уявланă.

## Çуралнă

* 1881 — Котовский Григорий Иванович, — совет вăхăтĕнчи çар пуçĕ.
* 1895 - Кутузов Никифор Иванович, генерал-майор
* 1892 — Ырсем Ольга Ивановна, чăваш халăх артисчĕ.
* 1952 — Асамат Светлана Васильевна, сăвăç, кĕвĕçĕ.

## Вилнĕ

* 1978 — Келдыш Мстислав Всеволодович, паллă тĕпчевçĕ, математик, механик.
# Çĕр чĕтрениLatinitsopa vulani

**Çĕр чĕтренĕвĕ**, — тăсăлнă е хĕсĕннĕ çĕр тĕприне пухăннă энерги пĕр харăс тухнă пулăм. Океан тĕпĕнче пулнă çĕр чĕтренĕвĕсенчен цунами тухма пултарать.

Кашни çул Çĕр çинче миллион ытла çĕр чĕтренĕве пулса иртет. Вĕсенчен нумайăшĕн вăйĕ питĕ пĕчĕк, çавăнпа та çынсем вĕсене асăрхамаççĕ те. Вĕсенчен вăйлисем вăтамран икĕ эрнере пĕрре пулаççĕ. Ытларах пайĕ вĕсенчен океан тĕпĕнче пулса иртнипе нумай сиен çынсене кӳмеççĕ.

Çĕр чĕтренĕвĕ хыççăн пысăк лаптăксем пушалса юлма пултараççĕ. Ку пулăм çынсене хăратать-те.

## Чи пысăк çĕр чĕтренĕвĕсем

* 1556 — Ганьсу и Шеньси, Китай — 800 000 çын вилнĕ
* 1976 — Китайăн Çурçĕр-хĕвелтухăç енĕ — более 600 000 çын вилнĕ
* 1737 — Калькутта, Инди — 300 000 çын вилнĕ
* 1923 — Токио тата Йокогама, Япони — 140 000 çын вилнĕ, миллион патнелле çуртсăр тăрса юлнă.
* 1948 — Ашхабад, Туркмени — 110 000 çын вилнĕ

## Каçăсем
# ВенесуэлаLatinitsopa vulani

Ӗлемӗ
**Боливар Республики Венесуэла** (исп. *República Bolivariana de Venezuela*, «пĕчĕк Венеци») — Кăнтăр Америка çурçĕрĕнчи патшалăхĕ. Кариб тинĕсĕн тата Атлантика океанĕн шывĕпе çурçĕр енче çăвăнать, Гайанăа тухăçра, Бразилипе кăнтăрта тата Колумбипе анăçра чикĕ тытать.

Тӗп хули - Каракас.

## Кун-çулĕ

## Хĕçпăшаллă вăйсем

Венесуэла наци хĕçпăшаллă вăйĕсенче хĕсметре 129 пин çар çынни, вĕсем çак пайсенчен тытăнса тăраççĕ:

* Типçĕр çарĕсем — 63 пин çын;
* Тинĕс-çар вăйĕсем — 18 пин (Тинĕс пехоти — 8 пин);
* Сывлăш-çар вăйĕсем — 12 пин;
* Наци гвардийĕ — 36 пин

## Халăхĕ

Венесуэлăра 26,4 млн (утă, 2008 хаклавĕпе) çын пурăнать.

* Çулри ӳсĕм — 1,5 %;
* Çуралăвĕ — 21 пепке 1000 çын çине (фертиллĕх — пĕр хĕрарăм шутне 2,5 ача килет, вилĕмлĕх — 22 çын 1000 çине);
* Вилĕмлĕх — 5,1 çын 1000 çине;
* Çĕршывран тухса кайăмĕ (эмиграци) — 0,84 çын 1000 çине;
* Вăтам пурнăç тăсăлăвĕ — 70 çул арçынсен, 77 çул хĕрарăмсен;
* Çырулăха пĕлĕвĕ — 93 % (2001 çулхи халăх çыравĕпе).

## Этеплĕх

## Каçăсем

* *Борис Кагарлицкий* Венесуэла: кто выиграл, кто проиграл?
* Статья в журнале «Вокруг света» 2005 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ.
* У. Чавес политики пирки статья
* Gobierno en Línea 2001 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ. — Ертӳлĕхĕн официаллă сайчĕ (исп.)
* Presidencia de la República de Venezuela 2009 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ. — Президентăн официаллă сайчĕ (исп.)
* Asamblea Nacional — Наци Ассамблейин официаллă сайчĕ (исп.)
* ABN - Agencia Bolivariana de Noticias — Çĕнĕ хыпар официаллă агентстви
* ABN - ENGLISH VERSION 2009 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ. – Çавах, акăлчанла верси.
* - teleSURtv Телеканал "Телесур" (Латтин Америкин темиçе çĕршывне ярать).
* Radio Nacional de Venezuela 2012 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ. – Венесуэла халăх радио.

* Венесуэла уявĕсем

Шаблон:ОАГ
Шаблон:CSN
Шаблон:Меркосур
# Çĕртме, 23Latinitsopa vulani

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

Гариетта тимĕр шапа
* 1611 — пăлхавçă моряксем Гудзон капитана тата унăн ывăлне авăсла киммĕне лартса кӳлмекре хăварнă
* 1757 — Плесси патĕнчи çапăçупа британсем Индие ярса илме пуçлаççĕ
* 1846 — Адольф Сакс саксофона патентланă
* 1894 — Парисра Пьер де Кубертен хистенипе Тĕнчери олимп комитетне (МОК) йĕркеленĕ
* 1924 — Ганноверта çынна вĕлерекен Фриц Харман маньяка ярса тытнă
* 1941 — СССР Хĕçпăшаллă Вайĕсен Тĕп Çарпуçлăхĕн Ставкине туса хунă
* 1957 — Петропавловск карманĕнче кăнтăрла тупăран перес йăлана малалла тăснă
* 1960 — Шупашкарта В.И. Чапаев палăкне уçнă.
* 1993 — Хуан Антонио Самаранч Лозаннăра Олимп музейне уçать

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Боливи

Uyuni

**Боливи** (исп. Bolivia), официаллă ячĕ **Боливи Республики** (исп. Republica de Bolivia, кечуа чĕлхипе Bulibiya, аймара чĕлхипе Wuliwya), — Кăнтăр Америка варринче вырнаçнă патшалăх.

## Географи

Боливин çурçĕр тата çурçĕр-тухăçĕнче Бразили, кăнтăр-тухăçĕнче — Парагвай, кăнтăрта — Аргентина, кăнтăрта тата кăнтăр-анăçра — Чилипе Перу патшалăхĕсем вырнаçнă.

## Халăх йышĕ

## Истори

* 1532—1538 — хальхи Боливи çĕрĕсене Испани конкистадорĕсем хăйсен аллине ярса илнĕ.
* 1542—1776 — Испанин Перу вице-патшалăхне Туçа Перу ятпа кĕнĕ. Боливи çĕрĕсенче Испани çĕрулпучĕсем хуçăланма тытăннă. Тĕп халăхсене энкомьендсем шутĕнче тытса тăма тытăннă.
* 1776—1810 — Испанин Рио-де-Ла-Плата вице-патшалăхĕ шутĕнче.
* 1825 — Туçа Перу ирĕклĕхе тухнă. Симон Боливара хисеплесе çĕршыва Боливи ятне панă.
* 1879—1883 — Лăпкă океан вăрçи: Чилипе хирĕçнĕ, çĕнтереймен, Лăпкă океан хĕррине тухакан çĕрсене, Атакама пушхирти селитра вырăнĕсене çухатнă.
* 1932—1935 — Чак вăрçинче Парагвая çĕнтереймен: Чакпа Бореаль çĕрĕсенчи нефть çухатнă.
* 1952 — Боливи революцийĕ пуçланать, олово тупса кăларакан промыçлăна ционализациленĕ.
* 1964 — Альфредо Овандо Кандиа генерал Боливири влаçа вăйпа туртса илнĕ.
* 1967 — Эрнесто Че Гевара партизансен ушкăнĕ революци пуçланă. Юпа уйăхĕнче АПШан ЦРУ пулăшнипе Боливи çарĕсем Че Гевара ушкăнне çĕмĕрсе тăкнă.
* 2003 — халăх пăлхавĕ пуçланнă.
# Çĕртме, 20

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

Монмут херцăк
* 451 — Каталаун уйăсенчи çапăçу: Атăл ертсе пынă хунсем Европăн анăçнелле кайма чарăннă
* 1685 — Монмут херцăк (*капăрл.*) Англие анать те хăйне патша тесе пĕлтерет
* 1704 — Нарва килĕшĕвĕпе Речь Посполитая Çурçĕр вăрçине Раççей майлă пулса кĕрет
* 1791 — Людовик XVI тата Мария-Антуанетта Парисран Вареннăна ăнăçсăр тарни
* 1837 — Вильгельм IV вилнĕ, вара Виктория Аслă Британи патши пулса тăнă.
* 1880 — Фёдор Достоевский Пушкин пирки 45-минутлă чаплă калаçать
* 1917 — Чĕмпĕрте тĕнчери мĕнпур чăвашăн пĕрремĕш съезчĕ пуçланать (çĕртмен 28-мĕшĕччен пырать).
* 1933 — Сталин ячĕллĕ Беломор-Балти каналне хута янă
* 1949 — роман паппи Чехословакин коммонист ертӳçĕсем çине анафема ярать
* 1990 — ФРГ парламенчĕ тĕп хулана Боннран Берлина куçарма йышăнать.

## Çуралнă

* 1927 — Котёночкин Вячеслав Михайлович, вырăс режиссёр, ӳнерçĕ, аниматор.

## Вилнĕ

* 1918 — Фролов Андрей Игнатьевич, Вăтам Азире Совет влаçĕшĕн кĕрешекенĕ.
# АлбаниLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Албани (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

|  |
| --- |
| Republika e Shqipërisë
Албани республики |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Албани ялавĕ | Албани гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | албан |
| Тĕп хула | Тирана |
| Чи пысăк хула | Тирана |
| Президент | Илир Мета |
| Премьер-министр | Эди Рама |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 143 вырăнта 28 748 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2016)  - Йышлăхĕ | 136 вырăнта 2 886 026 98/км² |
| Валюта ячĕ | Лек |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +1 пуçласа таран |
| Патшалăх гимнĕ | Hymni i Flamurit |
| Тетел доменĕ | .al |
| Тел. префиксĕ | 355 |

**Албани** (алб. Republika e Shqipërisë) — кăнтăр хĕвелтухăç Европăри Балкан çурутравĕнче вырнаçнă патшалăх. Патшалăх чикки Сербипе, Черногорипе, Греципе тата Македонипе юнашар иртет. Çыранĕсем Адриатикăпа Ион тинĕсĕсем хĕррине тухаççĕ. Отранто пырĕ урлă Италипе çыхăннă.

## Албани ертӳҫисем

* Исмаил Кемали — 1912–1214 ҫулсенче Албанин вӑхӑтлӑх правительствине ертсе пынӑ.
* II Скандерберг — Албани кнеҫлӗхӗн президенчӗ.
* Ахмет Зогу (1895–1961) — 1925–1928 президент пулнӑ; 1928–1939 — Албани патши.
* Виктор Эммануил
* Омер Нишани
* Хаджи Леши
* Рамиз Алия
* Сали Бериша
* Реджеп Мейдани
* Альфред Мойсиу
* Бамир Топи
* Буяр Нишани
* Илир Мета

## Çавăн пекех пăхăр

* Албани хулисем
# Трамп Дональд

Трамп хушаматлӑ урӑх ҫынсем ҫинчен Википедире статьясем пур.
Дональд Трамп (2025)
**До́нальд Джон Трамп** (акӑл. *Donald John Trump*; çĕртме, 14, 1946, Куинс, Нью-Йорк штачĕ, АПШ) — америка усламçи тата политика ĕçченĕ, Республика партийӗн пайташĕ, медиамагнат, Trump Organization çурт-йĕр тăвакан конгломерат президенчĕ, выляв тата хăна çурчĕ бизнесĕнче ĕçлекен Trump Entertainment Resorts компанине никĕслекенĕ. Трамп çаплах «Кандидат» реалити-шоу ĕç тăвакан продюсерĕ тата ертӳçи.

Дональд Трамп — 2017 çулхи кăрлач уйăхăн 20-мĕшĕнчен АПШ официаллă 45-мĕш тата 47-мĕш президенчĕ.

## Биографи

## Библиографи

* «Выживание на вершине» (1990)
* «Искусство выживания» (1991)
* «Искусство возвращения» (1997)
* «Америка, которую мы заслуживаем» (2000) (совместно с Дейвом Шифлеттом, ISBN 1-58063-131-2)
* Как стать богатым (2004) — ISBN 978-5-9614-5887-9
* «Путь наверх» (2004)
* «Думай как миллиардер. Всё, что следует знать об успехе, недвижимости и жизни вообще» — ISBN 978-5-9614-5886-2 (2004)
* «Мой лучший совет по игре в гольф» (2005)
* «Почему мы хотим, чтобы вы были богаты» (2006) (в соавторстве с Робертом Кийосаки)
* «Мысли по-крупному и не тормози!» (2007) (в соавторстве с Билли Занкером, ISBN 978-0-06-154783-6)
* «Мой лучший совет по недвижимости: 100 лучших экспертов делятся своими стратегиями» (2007)
* «Формула успеха» (2007)
* «Трамп никогда не сдаётся. Как я превратил мои самые большие проблемы в успех» (2008)
* *Дональд Трамп, Тони Шварц*  Искусство заключать сделки. —  М.:  Юнайтед Пресс, 2010. — (Библиотека Pio Global). — ISBN 978-5-904522-66-7
* «Дар Мидаса» (2012) (Роберт Кийосакипе пĕрле)
* «Изувеченная Америка: Как сделать Америку снова великой» (2015)

## Асăрхавсем

## Литература

* Blair Gwenda, The Trumps, Simon & Schuster, 2000, isbn=0-684-80849-8.

## Каçăсем

* АПШ президенчĕсен ят-йышĕ
* *Trump2016.ru* 2020 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ., юлашки çĕнĕ хыпарсем
* *Donald-Trump.ru* 2016 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ., биографи
* Биография Трампа в выпуске программы «Брендятина» (аудиоподкаст) 2016 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ.
* The Trump Blog 2017 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ.
* The Trump Organization
* Trump Entertainment Resorts 2017 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ.
* Interviewer asks Trump about his Wikipedia Entry 2011 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ., The New York Observer
* What’s He Really Worth?, The New York Times
* #488 Donald Trump
* История Успеха Дональда Трампа. Документлă фильм
* Дональд Трамп: правдивая голливудская история. Документлă фильм

Шаблон:АПШ президенчĕ кандидатсем (2016)
# 2026

| Çулсем
 |
| --- |
|  2022 • 2023 • 2024 • 2025 —  **2026**  — 2027 • 2028 • 2029 • 2030
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 2000-мĕшсем • 2010-мĕшсем — **2020-мĕшсем** — 2030-мĕшсем • 2040-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XX ĕмĕр — **XXI ĕмĕр** — XXII ĕмĕр
 |

**2026 (икӗ пин те ҫирӗм улттӑмӗш)** ҫул, кӗркури календарӗпе — тӗкел мар, кӗҫнерни кунпа пуҫланакан ҫул. Ку пирӗн эрӑри 2026 ҫул, 3‑мӗш пин ҫуллӑхӑн XXI ӗмӗрти 3-мӗш вун ҫуллӑхри 6-мӗш ҫул, 2020‑мӗш ҫулсен 7-мӗш ҫулӗ. Кӑҫалхи ҫул.

## Пулнисем

### Нарӑс

* Нарӑс, 28 — АПШ-ӑн тата Израилӗн Иранпа вӑрҫи: АПШ-па Израиль Иранӑн территорийӗ ҫинчи ҫар тата политикӑллӑ тӗлсене атакӑланӑ. Иранӑн ҫӳлти аятоллине Али Хаменеине ликвидаци, операци вӑхӑтӗнче Иранӑн хӗҫ-пӑшаллӑ вӑйӗсен пуҫлӑхӗсем, ИРХК пуҫлӑхӗсем тата Басидж командӑлӑхне нумайрахӑш вӗлернӗ.

### Ака

«Артемида-2» мисси вӗҫтерсе яни, 1972 ҫултан инҫет космоса пӗрремӗш тытса пыракан вӗҫев, 2026 ҫулхи акан 1
Петер Мадьярӑн Тиса партийӗ Венгрири парламент суйлавӗнче ҫӗнтернӗ, Виктор Орбанӑн 16 ҫуллӑ Фидес — ХДХП-ӑн коалицийӗн ерсте пырӑвӗн тапхӑрӗ вӗҫленчӗ, 2026 ҫулхи акан 12
* Ака, 1 — НАСА-н (тата Канада космос агентлӗхӗн) Уйӑх тавра ҫаврӑнакан Артемида-2 миссийӗн ӑнӑҫлӑ вӗҫтерсе яни: 1972 ҫулхи раштав уйӑхӗ вӑхӑтӗнчен, 53 ҫултан этемлӗх пӗрремӗш хут Ҫӗр умӗнчи орбитӑран тухнӑ.
* Ака, 7 — АПШ-ӑн президенчӗн Дональд Трампӑн ультиматумӗпе Иран вӑрҫинчи икӗ эрнеллӗ ҫутӑ чарни тунӑ.
* Ака, 10 — Артемида-2 мисси ӑнӑҫлӑ Лӑпкӑ океанти шыва ларнӑ.
* Ака, 12 — Венгрири парламент суйлавӗнчи Фидес партийӗн выляса янӑран Виктор Орбанӑн 16 ҫуллӑ премьерлӗхӗ вӗҫленет. Суйлавра Тиса партийӗ ҫӗнтернӗ, Венгрин ҫӗнӗ премьер-министрӗ Петер Мадьяр пулать.

## Вилнисем

*Ҫак категорин тӗп статьи ҫук — **2026 ҫулта вилнисен ят-йышӗ**. Ӑна ҫырса Эсир проекта пулӑшма пултаратӑр*.
## Асӑрхавсем
# Эволюци

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Эволюци (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
PhylogeneticTree
**Эволюци**, **биологи́лле эволю́ци** (лат. *evolutio* — «сарăлни») — чĕрĕ çутçанталăк аталанăвĕн популяцисен генетикăллă тытăмĕ улшăннипе, адаптацисемпе, тĕссем çуралнипе е вилнипе, экотытăм тата биосфера пĕтĕмĕшле трансформациленнипе палăрса тăракан юрилле мар процесĕ.

## Каçăсем

* «Проблемы эволюции» — сайт российских учёных. çăлкуçран архивланă 23 Нарӑс уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Новости проекта «Элементы.ру» по теме «Эволюция». çăлкуçран архивланă 17 Пуш уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Новости раздела «Эволюция» проекта «Вся Биология». çăлкуçран архивланă 17 Пуш уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Проект «Антропогенез.ру». çăлкуçран архивланă 7 Пуш уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Сайт «Теория эволюции как она есть». çăлкуçран архивланă 18 Кӑрлач уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Статьи по теме «Эволюция» проекта «New scientist» (акӑлч.). çăлкуçран архивланă 12 Нарӑс уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Добиологическая эволюция // Лекция Александра Маркова (в проекте ПостНаука) (01.04.2013)
* Эволюция как сопротивление энтропии // Виктор Прохорович Щербаков, доктор биологических наук, зав. лабораторией молекулярной генетики Института проблем химической физики РАН, статья в двух номерах Журнала общей биологии (избранное сайта «Элементы.ру»)
# 1893Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1885 • 1886 • 1887 • 1888 —  **1889**  — 1890 • 1891 • 1892 • 1893
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1860-мĕшсем • 1870-мĕшсем — **1880-мĕшсем** — 1890-мĕшсем • 1900-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVIII ĕмĕр — **XIX ĕмĕр** — XX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Пуш, 5 — Хамад ибн Туваини Занзибарăн сутланĕ пулса тăнă.

## Çуралнă

* Падияров Пётр Александрович, чăваш сăвăçи.
* Кăрлач, 6 — Ваççа Анисси, сăвăç.
* Çу, 5 — Лакоба Нестор Аполлонович, совет вăхăтĕнчи патшалăхпа парти ĕçченĕ.
* Çĕртме, 18 — Евдокимов Николай Евдокимович, юптаруçă, прозаик.
* Çурла, 1 — Матен Емельян Захарович, литературовед.
* Çурла, 13 — Михайлов Максим Дормидонтович, опера юрăçи.
* Авăн, 14 — Максимов-Кошкинский Иоаким Степанович, драматург.
* Чӳк, 16 — Казис Бинкис, Литва сăвăçи.

## Вилнĕ

* Юпа, 1 — Потанина Александра Викторовна, çулçӳревçĕ, этнограф.
* Чӳк, 6 — Чайковский Пётр Ильич, паллă та пултаруллă кĕвĕçĕ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |