Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1973

| Çулсем
 |
| --- |
|  1969 • 1970 • 1971 • 1972 —  **1973**  — 1974 • 1975 • 1976 • 1977
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1950-мĕшсем • 1960-мĕшсем — **1970-мĕшсем** — 1980-мĕшсем • 1990-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулнисем

* Авăн, 3 — Киев хулинче Леся Украникăн палăкне уçнă.

## Çуралнă

* Юпа, 10 — Николаев Владимир Викторович, политик.

## Вилнĕ

* Шлямин Борис Александрович, çыравçă, географи ăслăхĕсен тухтăрĕ.
* Нарăс, 20 — Мранька Никифор Фёдорович, чăваш çыравçи, драматургĕ.
* Ака, 18 — Урташ Валентин Андреевич, чăваш сăвăçи, çыравçи.
* Çу, 3 — Алексеев Борис Алексеевич, актёр.
* Çурла, 4 — Григорьев Пётр Григорьевич, истори ăслăлăхĕсен кандидачĕ.
* Авăн, 2 — Джон Рональд Руэл Толкин, акăлчан çыравçи, чĕлхе тĕпчевçи, филолог.
* Авăн, 21 — Русланова Лидия Андреевна, совет эстрада юрăçи.
* Раштав, 15 — Салампек Иван Яковлевич, чăваш çыравçи.
* Раштав, 17 — Иванов-Паймен Влас Захарович, прозăçи, сăвăç, тăлмач.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Ака, 4

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

The Beatles
* 1147 — çул çыравĕнче Мускав пирки пĕрремĕш асăннă, унта Юрий Долгорукий тата Святослав Ольгович тĕл пулнă.
* 1500 — Индие кайнă чухне Педру Кабрал португал Бразилие, утрав вырăнне хурса, уçать.
* 1581 — Лисавет I «Пеликан» патне, Фрэнсис Дрейк пирата рыцăрь ятне тивĕçтерме, пырать.
* 1753 — Лисавет Петровна императăр-хĕрарăм хутайĕпе Раççейре айăпшăн вĕлерме пăрахаççĕ.
* 1884 — иккĕмĕш лăпкă океан вăрçи вĕçленсен Боливи, тинĕс патне тухас вырăна çухатса çыран хĕрринчи Антофагаста провинцине Чилие парать.
* 1949 — Çурçĕр Атлантика килĕшĕвĕ хучĕ çине АПШ, Аслă Британи, Франци, Канада тата 8 патшалăх алă пусаççĕ.
* 1953 — тухтăрсен ĕçне фальсифициленĕ тесе чарнă; ăшăту тапранать.
* 1964 — «битломани»: The Beatles ушкăн (*капăрл.*) АПШри сутăну хит-парадĕнче малти пур пиллĕк вырăна йышăнать.

## Çуралнă

* 1882 — Васильев Иван Васильевич, пĕрремĕш чăваш профессионал юрăçи.
* 1943 — Аттил Алексей Васильевич, сăвăç.
* 1963 — Пăртта Александр Иванович, чăваш сăвăçи, драматургĕ.

## Вилнĕ
# МексикаLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Estados Unidos Mexicanos
Мексика Мексикăн пĕрлешӳллĕ штачĕсем |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Мексика ялавĕ | Мексика гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | Испан чĕлхи |
| Тĕп хула | Мехико |
| Чи пысăк хула | Мехико |
| Президент | Висенте Фокс Кесада |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 14 вырăнта 1 972 550 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2005)  - Йышлăхĕ | 11 вырăнта 106 202 903 53,8/км² |
| Валюта ячĕ | Мексика песи |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ -06 пуçласа -08 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Мексика патшалăхĕн гимнĕ |
| Тетел доменĕ | .mx |
| Тел. префиксĕ | +52 |

**Мексика**, — Çурçĕр Америкăри патшалăх. Çурçĕр енчи чикки АПШпа, кăнтăр-хĕвеланăç енчи Белизпа Гватемалăпа çуммăн иртет. Çурçĕр-хĕвеланăç енчи çыранĕсем Калифорни кӳлмекĕ тата Лăпкă океан хĕррине, хĕвелтухăç енчи çыранĕсем Мексика кӳлмекĕ тата Кариб тинĕсĕ хĕррине тухаççĕ. Испан чĕлхипе калаçакан çершывсен хушшинче чи нумай халăхлă патшалах шутланать.

## Патшалăх кун-çулĕ

* Малтан патшалăх вырăнĕнче ацтексемпе майăсен çĕршывĕсем пулнă.
* 1518 — Хуан Грихальва экспедицийĕ пĕрремĕш хут Мексика çĕрне çитет.
* 1519 — Эрнан Кортес конкистадорăн испансен ушкăнĕ Мексика çĕрĕ çине çитет, Веракрус хулине никĕслет. Вĕсем ацтексен Теночтитлан (Мехико) хулине çапăçусăр кĕрсе Монтесума пике тыткăна илеççĕ.
* 1520 — Ацтексем испансене хирĕç кĕрешме пуçлаççĕ.
* 1521 — Кортес ацтексене кăмăламан 10 пин индееца пухса ацтексен çĕршывне туртса илет.
* 1522 — Кортес Çĕнĕ Испанин пĕрремĕш гумернаторĕ тата генерал-капитанĕ пулса тăрать.Мексика картти
* 1524 — Çĕнĕ Испани шутне Гватемалăпа Гондурас кĕреççĕ.
* 1821 — Мексика Испанирен ирĕке тухать.
* 1824 — Никама пăхăнман Мексикăн пĕрремĕш конституцине йышăнаççĕ.
* 1845 — Техас уйрăлать.
* 1846-1848 — Америкăпа Мексика хушшинчи вăрçă. Мексика хăйĕн çур çĕрне çухатать, халĕ вĕсем АПШна кĕреççĕ.

## Администрациллĕ пайлану

Тĕп статья Мексикăн администрациллĕ пайланăвĕ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Пуплев пайĕ

**Пуплев пайĕсем**, — сăмахсен лексикăпа грамматика ушкăнĕсем. Пĕр ушкăна кĕрекен сăмахсен пĕлтерĕшĕ, морфологи паллисемпе грамматика категорийĕсем, улшăнаслăхĕ тата синтаксис функцийĕсем пĕр пек пулаççĕ.

Чăваш чĕлхинче 11 пуплев пайĕ: япала ячĕ, паллă ячĕ, хисеп ячĕ, ылмаш, глагол, ĕçхĕлтеш, евĕрлев сăмахĕ, хыçсăмах, союз, татăк тата чĕвĕ. Чăваш чĕлхинчи сăмахсем хăш пуплев пайне кĕресси, пĕтĕмĕшле илсен, контекстран килет теме пулать, çакна, тĕслĕхрен, *лайăх, тĕрлĕ, вăйлă* йышши сăмахсем аван çирĕплетсе параççĕ. Пуплерĕшри вырăнне шута илсе япала ятне ăнлантарнă чухне вĕсене — паллă ячĕ, глаголпа çыхăннă чухне ĕçхĕлтеш тесе калаççĕ. Çапах та кашни сăмаха харпăр пуплев пайĕпе çыхăнтарас йăла-йĕрке (традици) пур.

Пĕлтерĕшĕсене тата предложени тытăмĕнче хăйсене мĕнле тытнине шута илсе пуплев пайĕсене тулли тата пулăшу пĕлтерĕшлисем çине уйăраççĕ:

* тулли пĕлтерĕшлисем — япала ячĕ, паллă ячĕ, хисеп ячĕ, местоимени, глагол, наречи, евĕрлев сăмахĕ;
* пулăшу пĕлтерĕшлисем — хыçсăмах, союз, татăк.

Чĕвĕ ку йĕркене кĕмест, мĕншĕн тесен вăл тулли пĕлтерĕшлĕ пуплев пайĕ пек пуплерĕш пайташĕ пулмасть, пулăшу пĕлтерĕшлисем пек, сăмахсене пĕр-пĕринпе çыхăнтарма пулăшмасть, хăй те ыттисемпе çыхăнмасть.

Чĕлхери тулли пĕлтерĕшлĕ сăмахсем тулли мар пĕлтерĕшлисенчен уйрăлса тăраççĕ:

* вĕсен лексика пĕлтерĕшĕсĕр пуçне грамматика категорийĕсем пур;
* пĕрисем улшăнакан (вĕçленекен е сăпатланакан), теприсем улшăнман (вĕçленмен, сăпатланман) пуплев пайĕ шутланаççĕ;
* вĕсем хăйсем тĕллĕнех предложени тăваççĕ, пуплерĕшре тĕп членсем те, кĕçĕн членсем те пулма пултараççĕ.

Тулли мар пĕлтерĕшлĕ сăмахсене урăхла пулăшу сăмахĕсем теççĕ, вĕсем йышлах мар. Ку ушкăна кĕрекен сăмахсен уйрăмлăхĕсем:

* лексика пĕлтерĕшĕ палăрмасть е пачах çук;
* грамматика категорийĕсем те çук;
* улшăнмаççĕ (вĕçленмеççĕ, сăпатланмаççĕ), морфемăсем çине пайланмаççĕ;
* пуплерĕш пайташĕ пулмаççĕ, тулли пĕлтерĕшлĕ сăмахсене пĕр-пĕринпе çыхăнтарма çеç пулăшаççĕ;
* хăш-пĕр пулăшу сăмахĕсем сăмахсен е предложенисен пĕлтерĕшне мĕн енчен те пулин кăшт урăх сĕм параççĕ.

Пуплев пайĕн çак ик картлашкаллă классификацийĕ чăваш чĕлхи ăслăлăхĕнче 1950 çулсенче çирĕпленнĕ. Хăш-пĕр тĕпчевçĕсем çак классификацие модальлĕх сăмахĕсене хушаççĕ (М.Р.Федотов).

## Литература

* Павлов И.П. Хальхи чăваш литература чĕлхи. Морфологи. Ш., 1965;
* Андреев И.А. К вопросу о выделенни частей речи в тюркских языках в свете теории о первичной и вторичной синтаксических функциях // Учен. зап. ЧНИИ. Вып. 46. Филология. Ч., 1970.

## Çавăн пекех

* Пуплев этикечĕ
* Пуплев лару-тăрăвĕ

## Каçăсем

* Части речи // *Лингвистический энциклопедический словарь*. — М.: СЭ, 1990.
* Части речи 2008 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ.
* Общие вопросы теории частей речи 2012 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* Части речи 2009 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.
* Е. И. Литневская. Русский язык
# Вашингтон

|  |
| --- |
| Вашингтон |
|  |
| **Хула гербĕ**  |
| Патшалăх: | АПШ |
| Регион: | Колумби федеративлă округĕ |
| Никĕсленĕ: | 1790 |
| Хула, çултан: |  |
| Халăх йышĕ, пин çын: | 572 (2000) |
| Хула лаптăкĕ: | 117 км2 |
| Геогр. анлăхĕ: | 38° 54′ |
| Геогр. вăрăмлăхĕ: | 77° 0′ |

**Вашингтон** (акăлчанла *Washington, D.C.*), — Америкăри Пĕрлешӳллĕ Штатсен тĕп хули. 2000 çулта 572 пин çын пурăнать.

Шурӑ Ҫурт
# ПсихологиLatinitsopa vulani

**Психологи** (гр. ψυχή — ăш-вар, логос — ăслăлăх) — ăстăна тĕпчекен (ăс-тăнăн ĕç пулăмĕсемпе кăсăкланакан) ăслăлăх. Психологие пĕрмай тенĕ пекех психиатрипе пăтраштараççĕ, иккĕмĕшĕ психикăн ĕçĕ-хĕлĕн пăсăлнине тимлет.

Психологи мĕне тĕпчени пирки нумай шухăшсем тĕл пулаççĕ. Ытларах ĕнтĕ психологи чуна-вара тишкерекен тĕпчевлĕх пулать теççĕ, анчах та çакăнтан чун тĕпчевĕсене аяккалла кăларса хураççĕ. Психологи çын хăйне мĕншĕн çапла е урăхла тытнине ăнлантарса парать (чĕрчунсен хăтланăвне этологи тĕпчет). Чун вырăнне психикă терминпа усă кураççĕ.

Çапах та, тĕслĕхрен, бихевиорисчĕсем çыннăн хăтланăвне ăнлантарма пултаракан, анчах та сăнама май çук улшăнса тăракан пысăккăшсене йышăнмаççĕ, вĕсем хăтланăва хăйне тата çак хăтланăва тулаш енчен уçса-татса палăртса пыракан ĕç пулăмĕсене тĕпчеççĕ.

Социаллă психологи хăй тĕллĕ уйрăмлă тĕпчевлĕх шутланать.

## Психологсем

Психолог — психологи пӗлӗвӗ, ӑс-тӑн, психологи пулӑшӑвӗ тата прикладной тӗпчевӗсем енӗпе професси ӗҫӗ-хӗлне пурнӑҫлакан ҫын.

Раҫҫей Федерацийӗнчи психологсен ӗҫӗ — хӗлӗ лицензилем мар, "психолог" ят-саккунсемпе хӳтӗленнӗ ят пулнине палӑртмалла.

Хӑйсене психолог теме пӗр-пӗр право аяларах илсе панӑ формӑсемпе картлашкасем тӑрӑх профильлӗ пӗлӳ илекен ҫынсем пур.:

* специальт (5 ҫул вӗренни кӑнтӑр уйрӑмӗнче; 6 ҫул хӗвеланӑҫ е каҫхи уйрӑмра; 3,5 ҫул тепӗр аслӑ пӗлӳ илнӗ чухне (урӑхла каласан, иккӗмӗш аслӑ пӗлӳ илнӗ чухне) вӗренӳ ҫулӗ);
* бакалавриат (4 ҫул вӗренӳ уйрӑмӗнче; 5 ҫул каҫхи е хӗвеланӑҫ уйрӑмӗнче);
* магистратура (бакалавр квалификацийӗ е специалист пулсан, хушма хатӗрлени 2 ҫул);
* професси хатӗрлевӗ (тӑхӑр уйӑхлӑх курс).

## Социаллă психологин паллăрах злчисем

* Галина Андреева
* Эллиот Аронсон
* Соломон Аш
* Кеннет Герген
* Эрвинг Гоффман
* Валентин Емельянов
* Дерябин Викторин Сергеевич
* Роберт Зайонк
* Филипп Зимбардо
* Густав Ле Бон
* Курт Левин
* Дэвид Майерс
* Хендрик де Ман
* Уильям Марстон
* Джордж Герберт Мид
* Стэнли Милгрэм
* Серж Московичи
* Ричард Нисбетт
* Гордон Олпорт
* Борис Парыгин
* Ли Росс
* Габриэль Тард
* Леон Фестингер
* Людвиг Фейербах
* Зигмунд Фрейд
* Эрих Фромм
* Эрик Берн
* Фриц Хайдер
* Роберт Чалдини
* Музафер Шериф
* Стэнли Шехтер
* Тамотсу Шибутани
* Почебут Людмила

## Çавăн пекех пăхăр

* Скуминăн психотренингĕ
* Жан Пиаже

## Асăрхавсем
# Зиверт, РольфLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Зиверт (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Rolf Sievert 1896-1966
**Рольф Максимилиан Зиверт** (ним. *Rolf Maximilian Sievert*; 6, май, 1896-мĕш çул — 3, октябрь, 1966-мĕш çул) — швед радиофизикĕ

Рольф Зиверт ячĕпе СИ пĕрчисенчен пĕрне палăртаççĕ.

**Зи́верт** (палăртаççĕ: **Зв**, **Sv**) — СИ системинчи ионизацилекен шевлесенэффективлă тата эквивалент дозине виçмели виçе (1979 çултан усă кураççĕ).
СИ системăри ытти виçесем урлă çапла май шутлаççĕ:

1 Зв = 1 Гр = 1 Дж / кг = 1 м² / ç² ( пахалăх коэффициенчĕ 1,0 тан пулсан)
Виçе ятне швеци ăсчахне Зиверта (de:Rolf Sievert) асăнса панă.
Маларах **бэр** (рентгенăн биологи эквиваленчĕ), акӑл. *rem (roentgen equivalent man)* — ятлă виçене усă курнă. 100 бэр 1 Зивертпа пĕр тан.
{Хутла тата пайлă виçесем|зиверт|Зв|Sv}}

Çутçанталăкри фонран çын вăтамран çулталăкра 2,4 мЗв илет
Пĕтĕм кĕлетке радиаци айне лексен: 1 Зв юнра улшăнусем патне çитерет, 2 Зв çӳç тăкăнтарса лейкоз пулма пултарать, 3 Зв дозăпа пĕр уйăх хушшинче
50 % çын вилет.[*çăлкуç?*], 6 Зв доза хыççăн чĕрĕ юлма шанăç çук.

## Каçăсем

* Производные единицы СИ (Международное бюро мер и весов)(акӑлч.)

## Асăрхавсем
# Çуллахи Олимп вăййисемLatinitsopa vulani

Çуллахи Олимп вăййисем иртнĕ патшалăхĕсем
**Çуллахи Олимп вăййисем**- çуллахи кашни тăваттă çулта иртернĕ ăмăрту.
Çуллахи Олимп вăййисем 18 патшалăхра пулнă: тăваттă хут АПШ-ра (1904,1932,1984,1996), виççĕ хут Аслă Британире (1908,1948,2012).Иккĕ хут Çуллахи Олимп вăййисем Грецире (1896,2004),Францире (1900,1924),Германире (1936,1972) тата Австралире (1956,2000) пулнă.Чи нумай (виççĕ хут) Çуллахи Олимп вăййисем Лондон хулара иртернĕ: 1908,1948 тата 2012 çулсемче.

## Çуллахи Олимп вăййисене иртернĕ вырăнĕсем

| Вăййă шучĕ | Çул | Пуçламăш кунĕ | Вăйăсене хупнă кун | Хула | Патшалăх | Хутшăннă патшалăхсен шучĕ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| I | 1896] | ака, 6 | ака, 15 | Афины | Греци | 14 |
| II | 1900 | çу, 20 | юпа, 28 | Париж | Франци | 24 |
| III | 1904 | утă, 1 | чӳк, 23 | Сент-Луис | АПШ | 12 |
| IV | 1908 | ] ака, 27 | юпа, 31 | Лондон | Аслă Британи | 22 |
| V | 1912 | çу, 5 | утă, 22 | Стокгольм | Швеци | 28 |
| VI | иртермен | вăрçă | пулнă | Берлин | Германи | 0 |
| VII | 1920 | ак, 20 | авăн, 12 | Антверпен | Бельги | 29 |
| VIII | 1924 | çу, 4 | утă, 27 | Париж | Франци | 44 |
| IX | 1928 | çу, 17 | çурла, 12 | Амстердам | Нидерландсем | 46 |
| X | 1932 | утă, 30 | çурла, 14 | Лос-Анджелес | АПШ | 37 |
| XI | 1936 | утă, 1 | утă, 18 | Берлин | Германи | 49 |
| XII | иртермен | вăрçă | пулнă | Токио/Хельсинки | Япони/Финлянди | 0 |
| XIII | иртермен | вăрçă | пулнă | Лондон | Аслă Британи | 0 |
| XIV | 1948 | утă, 29 | çурла, 14 | Лондон | Аслă Британи | 59 |
| XV | 1952 | утă, 19 | çурла, 3 | Хельсинки | Финлянди | 69 |
| XVI | 1956 | чӳк, 22 | раштав, 8 | Мельбурн | Австрали | 72 |
| XVII | 1960 | çурла, 25 | авăн, 11 | Рим | Итали | 83 |
| XVIII | 1964 | юпа, 10 | юпа, 24 | Токио | Япони | 93 |
| XIX | 1968 | юпа, 12 | юпа, 27 | Мехико | Мексика | 112 |
| XX | 1972 | çурла, 26 | авăн, 11 | Мюнхен | Германи | 121 |
| XXI | 1976 | утă, 17 | 1 çурла, 1 | Монреаль | Канада | 92 |
| XXII | 1980 | утă, 19 | çурла, 3 | Мускав | СССР | 80 |
| XXIII | 1984 | утă, 28 | çурла, 12 | Лос-Анджелес | АПШ | 140 |
| XXIV | 1988 | авăн, 17 | юпа, 2 | Сеул | Кăнтăр Корея | 159 |
| XXV | 1992 | утă, 25 | çурла, 9 | Барселона | Испани | 169 |
| XXVI | 1996 | утă, 19 | çурла, 4 | Аталана | АПШ | 197 |
| XXVII | 2000 | авăн, 16 | юпа, 1 | Синдей | Австрали | 199 |
| XXVIII | 2004 | çурла, 13 | çурла, 29 | Афины | Греци | 202 |
| XXIX | 2008 | çурла, 8 | çурла, 24 | Пекин | Китай | 204 |
| XXX | 2012 | утă, 27 | çурла, 12 | Лондон | Аслă Британи | ? |
| XXXI | 2016 | çурла, 5 | çурла, 21 | Рио-де-Жанейро | Бразили | ? |

## Каçăсем
# Атмосфера пусăмĕLatinitsopa vulani

Отто фон Герике эксперименчĕ. XVII ĕмĕр
**Атмосфера пусăмĕ** — атмосферăра вырнаçнă мĕнпур япаласем çине, вăл шутра Çĕр çийĕ çине те, таврари сывлăшран тивекен пусăм.

## Литература

* Хргиан А. Х. Физика атмосферы. — 2 изд. — М., 1958.
* Бургесс Э. К границам пространства, пер. с англ.. — М.: Изд. иностранной литературы, 1957. — 223 с.

## Каçăсем

```
\*  Медиафайлы по теме **Atmospheric pressure** с Викисклада.
```

* Атмосферное давление // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* График изменения атмосферного давления при изменении высоты
# Мăшăр вăй

Force and couple
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Мăшăр пӑхӑр.
**Мăшăр вăй** — модулĕсемпе тан, хире-хирĕç енлĕ тата пĕр-пĕр абсолютлă хытă ĕскере тивекен икĕ вăй.

## Литература

* Пара сил // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* *[ Мăшăр вăй]* — Физического энциклопедического словаря (1983).
# ПайăркалавLatinitsopa vulani

Альфа-, бета-, гамма-пайăркалавсем. Вĕсен хытă япалалăх витĕр иртме пултараслăхĕ
**Пайăркалав** (çавăн пекех **радиаци**) — энерги хумсем е пĕрчĕсем евĕр уçлăх е йăмлăх витĕр куçни.

## Каçăсем

* Radiation on In Our Time at the BBC
* Health Physics Society Public Education Website
* Ionizing Radiation and Radon 2012 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ. from World Health Organization
* Q&A: Health effects of radiation exposure, *BBC News*, 21 July 2011.

## Асăрхавсем
# Футбол

Футбол матчĕ.
Футбол пӳски.
Кантăк футбол пӳски - çĕнтерӳ парни.
**Футбо́л** (акӑл. *football*, «ура пӳски») — ушкăнлă спорт тĕсĕ, вăйăн тĕллевĕ — хирĕç кĕрешекенсен хапхине пӳске нумай хут кĕртесси. Халĕ çак вăйă тĕнчере чи кăмăлланă тата анлă йышлă спорт тĕсĕ пулать.

Футбол клубӗ — спорт организацийӗ (спорт клубӗ, спорт пĕрлĕхĕ), футбол ӑмӑртӑвӗсене хутшӑнать. Футбол клубĕнче спортсменсемсӗр пуҫне тренер тата ӑна пулӑшакансем, клуб менеджерӗсем, тухтăрсем тата юсав ӗҫлевçисем пур. Командăн тĕп йышне ҫирӗм е ытларах вылявçă кĕрет.

Клуб темиçе командăпа тӗрлӗ дивизионри ăмăртусене хутшăнать. Унăн ҫамрӑксен команди, ачасен команди, спорт шкулӗ, стадион тата тренировка бази пулма пултарать.

## Пĕрлеъи хыпарсем

### Футбол кун-çулĕ

Паянкунхи футбол пек вăйăсене тĕрлĕ халăхсем ĕлĕк-ĕмĕрех вылянă пулсан та, йĕркелĕшсене 1848 çулта çеç çирĕплетнĕ. Футбол вăййи çуралнă çул — 1863, çакăн чухне пĕрремĕш футбол федерациине йĕркеленĕ тата хальхи тĕслĕ йĕркесене çырса çирĕплетнĕ.

### Вăйă йĕрки

### Вăйă ĕçлĕхĕ

Футбол уйрăм вăййине матч теççĕ, вăл кашни 45 минутлă икĕ таймран тăрать. Пĕрремĕшпе иккĕмĕш тайм хушшинчи тăхтав канăвĕ 15 минута пырать, ун хыççăн ушкăнсем хапхисемпе улшăнаççĕ.

### Футбол тĕнчере

Футбол умĕнче çул таять.
### Тактика

## Футбол тытăмлăхĕ

### Йĕркеленӳлĕхсем

### Клубсем

## Ăмăртусем

## Çав. пекех

* Футбол парнисем
* Футбол этеплĕхĕ
* Футбол трансферĕсем
* Футбол терминĕсем
* Тĕнчери футбол стадионĕсенчи инкексем

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* FIFA, Тĕнчери Футбол Ассоциацисен Федерацийĕ
* UEFA, Европăри Футбол Ассоциацисен Пĕрлĕхĕ
# Оман

|  |
| --- |
| معلومات أساسية
Оман |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Оман ялавĕ |  |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | Арап чĕлхи |
| Тĕп хула | Маскат |
| Чи пысăк хула | Маскат |
| Султан | Кабус бен Саид |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 83 вырăнта 309 500 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2005)  - Йышлăхĕ | 132 вырăнта 2,2 млн. 12,3/км² |
| Валюта ячĕ | Оман реалĕ |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +4 пуçласа +4 таран |
| Патшалăх гимнĕ | «Ya Rabbana Ehfid Lana Jalalat Al Sultan» |
| Тетел доменĕ | .om |
| Тел. префиксĕ | 968 |

**Оман** (арап. عُمَّانُ) — Азири патшалăх. Арави çурутравĕн кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă. Сауд Аравийĕпе, Пĕрлешнĕ Арап Эмирачĕсемпе тата Йеменпа чикĕленет. Тухăçпа кăнтăрти çĕрĕсем Арави тинĕсĕпе Оман кӳлмекĕ хĕррине тухаççĕ.

## Истори

*Тĕпленрех Оман историйĕ статьяна пăхăр*.
Оман çĕрĕнче пĕрремĕш пурăну вырăнĕсем пирĕн эрăчченхи 3-мĕш пинçулăхра йĕркеленнĕ. VIII ĕмĕрте Арап халифатне кĕнĕ. XVI-XVII ĕмĕрсенче кунта португалсем хуçаланнă. 1650 çулта çеç вĕсене кунтан хăваласа янă.

1938 çулта Саид бин Таймур влаç илнĕ. 1970 çулта унăн ывăлĕ ăна астул çинчен кăларса сирпĕтнĕ те хăй ларнă. Ку ĕç юн юхтармасăр пулса иртнĕ. Кабус тӳрех Оман экономикине аталантарма пикеннĕ. 1987 çулта Омана туристсем валли уçнă.

## Литература

* *Francis Owtram.* A Modern History of Oman: Formation of the State Since 1920. London, I. B. Tauris, 2004.
* *Густерин П. В.*  Города Арабского Востока. —  М.:  Восток—Запад, 2007. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4
* *Никонов В.А.*  Краткий топонимический словарь. —  М.:  Мысль, 1966. — 32 000 экз.
* *Д. Осипов.* Путеводитель по Оману. — (Серия «Иди за мной!») — М.: ИОИ, В. Секачёв, 2006.
* *Mandana E. Limbert.* In the Time of Oil: Piety, Memory, and Social Life in an Omani Town. Palo Alto, Stanford UP, 2010.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Оман DMOZ-ра
# Килĕшевлĕ ОманLatinitsopa vulani

**Килĕшевлĕ Оман** (акӑл. *Trucial Oman*, арап. معاهدة عمان) — Перси кӳлмекĕн кăнтăр çыранĕнче выранçнă тата Аслă Британин протекторачĕ пулнă патшалăх (шейхлăхсем), — XIX—XX ĕмĕрсенче, хальхи ОАЭ тĕлĕнче.

## Литература

* История Востока. В 6 тт. Т. IV. Восток в новое время (конец XVIII — начало XX вв.). Кн. 1 и 2. — М.: Восточная литература РАН, 2004—2005. — ISBN 5-02-018387-3

Шаблон:Территории Британской империи