Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Çĕнĕ Зеланди

Ҫӗнӗ Зеланди ялавӗ
Çĕнĕ Зеланди, администрациллӗ пайланӑвӗн картти
**Çĕнĕ Зеланди** (акӑл. *New Zealand*, Шаблон:Lang-mi) — Лăпкă океанăн кăнтăр-анăçĕнче вырнаçнă патшалăх. Унăн шутне икĕ пысăк утрав (Çурçĕр тата Кăнтăр утравĕсем) тата вĕсен çумĕнчи нумай пĕчĕк (61 майлă, тĕрлĕ шутланипе) утравсем кĕреççĕ (Çĕнĕ Зеланди утравĕсен шучĕсем). Çĕршывăн тĕп хули — Веллингтон.

## Тавралăхĕ

Çĕнĕ Зеланди, космосран пăхсан.
Шурă утрав — çĕршыври чылай чĕрĕ вулканĕсенчен пĕри.
### Климачĕ

### Тăприсем

Таранаки тăвĕн тăрри.
### Çутçанталăк управ-перекечĕсем

#### Çутçанталакăн çĕр айĕнчи пуянлăхĕсем

#### Тинĕс пуянлăхĕсем

## Тата пăхăр

* Çĕнĕ Зеланди эрехĕсем

## Вуламалли

* Австралия и Океания. Антарктида. Из серии «Страны и народы». Москва, изд-во «Мысль», 1981 (стр.231-266 и др.).
* Беликов В.И. Маорийские синкретические религии в прошлом и настоящем. В сборнике статей: Прошлое и настоящее Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1979, стр.215-228.
* Богомолов В.А. Развитие сельского хозяйства Новой Зеландии в 70-х годах XX в. В сборнике статей: Прошлое и настоящее Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1979, стр.109-121.
* Ковлер И.В. К истории формирования Либеральной партии Новой Зеландии в конце XIX в. В сборнике статей: Актуальные проблемы развития Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1984, стр.88-96.
* Малаховский К.В. Британия Южных морей. Москва, изд-во «Наука», 1973, 168 с. 2008 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.
* Малаховский К.В. История Новой Зеландии. Москва, изд-во «Наука», 1981, 238 с.
* Олтаржевский В.П. Об изучении Новой Зеландии в советской историографии. В сборнике статей: Прошлое и настоящее Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1979, стр.3-8.
* Рубцов Б.Б. Новая Зеландия. Москва, изд-во «Наука», 1987, 128 с.
* Савельева Л.П. Ранний этап английского проникновения в Новую Зеландию (по «Историческим документам Нового Южного Уэльса»). В сборнике статей: Прошлое и настоящее Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1979, стр.9-21.
* Стефанчук Л.Г. Рабочий класс Новой Зеландии (численность, структура, состав). В сборнике статей: Пути развития Австралии и Океании: история, экономика, этнография. Москва, изд-во «Наука», 1981, стр.5-30.
* Стефанчук Л.Г. Экономическая политика правительства Новой Зеландии. В сборнике статей: Актуальные проблемы развития Австралии и Океании. Москва, изд-во «Наука», 1984, стр.146-158.
* Hunt, E., Carillet, J.-B., Galbraith, K., Jones, R., Keller, N., Lyon, J., McKinnon, R., O′Byrne, D., Pinheiro, L., Wheeler, T. South Pacific: Polynesia, Melanesia & Micronesia. Lonely Planet Publications Pty Ltd. Melbourne. Oakland. London. Paris. 1st edition. 2000 (p.122).
* Reeves William Pember, The Long White Cloud. The Echo Library, 2007. ISBN 978-1-4068-3832-9

## Каçăсем

* Çĕнĕ Зеланди Ертӳçĕлĕхĕ
* Te Ara - Çĕнĕ Зеланди энциклопедийĕ
* Культурăпа истори кăнарлăхĕн министерстви
* Яндекс.Каталог — Çĕнĕ Зеландири вырăсла сайтсем
* Раççей Федерацинчи Çĕнĕ Зеланди Элчĕлĕхĕ 2007 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
* Çĕнĕ Зеландири Раççей Федерацийĕн Элчĕлĕхĕ 2007 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.
# Бейсбол

Тапăнакан ушкăнăн çапаканĕ.
**Бейсбо́л** (акӑл. *baseball*, *base* — база, тĕпĕ тата *ball* — пӳске) — пӳскепе битăпа вылямалли ушкăнлă спорт вăййи.

Ăмăртура икĕ команда (кашнинче тăххăр, хăш чухне вуннă вылявçă) тупăшаççĕ.

## Кун-çулĕ

Бейсбол вăййи АПШра XIX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче çуралнă. Вăл акăлчансен «раундерс» вăййинчен пулса тухнă темелле. Пĕрремĕш официаллă матч 1820 çулта Çĕнĕ Йоркра иртнĕ. 1845 ç. пĕрремĕш профессиллĕ клуба туса хунă. Вăйă АПШра, Канадăра, Мексикăра, Латин Америкинче, Карибсенче, Австралире, Японире, Корейре тата урăх патшалăхсенче анлă сарăлнă. Хальхи саманта бейсбол вăййине тĕнчери 120 патшалăхра кăмăллаççĕ. Тĕнчери бейсбол чемпионатне 1938 çултанпа (арçынсем хушшинче) тата 2004 çултанпа хĕрарăмсем хушшинче.
Бейсбол ытларах АПШра, Кубăра, Японире, Китайра тата Корей Республикинче кăмăллаççĕ.

АПШра, Японире, Чехире тата урăх патшалăхсенче çаплах софтбол — бейсболăн çăмăл варианчĕ — сарăлнă, ăна пӳлĕмре тата пысăках мар уйра ирттерме пулать.

Бейсбола тăван спорт тĕсĕсем шутне крикет, песаполо (Финлянди), ойна (Румыни) тата лапта (Раççей) вăййисем кĕреççĕ.

ТОКăн Сингапурта 2005 çулхи утăн 8-мĕшĕнче иртнĕ 117-мĕш сессинче бейсбола, софтбола пекех, олимп спорт тĕсĕсен шутĕнчен кăларса пăрахнă.

## Çавăн пекех пăхăр

* Тĕнче серийĕ

## Каçăсем

* Бейсбол тренĕрĕ 2008 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.
* Раççей Бейсбол Федерацийĕ
* Санкт-Петербурга бейсбол федерацийĕ 2008 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
* Мускав бейсбол федерацийĕ 2008 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ.
* Бейсбол клубĕ «Çурçĕр Çăлтăрĕсем» (Санкт-Петербург)
* Бейсбол каçăвĕсем 2008 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
* Бейсбол Молдовăра. Бейсбол клубĕ Абатор (Кишинёв). 2008 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ. - Бейсбол техникипе методики. Видео методика, бейсбол литератури.
* Бейсбол. 2008 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ. Глоссари.

```
*
```
# Каялла пуласлăха (фильм)Latinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Каялла пуласлăха |
| Back to the Future |
| Жанр |
камит |
| Режиссёр |
Роберт Земекис |
| Продюсер |
Боб Гейл Нил Кэнтон |
| Сценари авторĕ |
Роберт Земекис Боб Гейл |
| Тĕп рольсенче |
Майкл Джей Фокс Кристофер Ллойд Криспин Гловер Лиа Томпсон |
| Кинокомпани |
Universal Pictures |
| Патшалăх |  АПШ |
| Çул | 1985 |
| IMDb |
ID  0088763 |
| «Каялла пуласлăха» фильм тухни (тăван ячĕ — Back to the Future) |

**Каялла пуласлăха** (акӑл. *Back to the Future*) — Universal Pictures киностудире Робет Земекис режиссёр 1985 çулта ӳкернĕ американ мусăк илемлĕ камичĕ.

## Сюжет

## Рольсенче

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* «Назад в будущее»(акӑлч.) Internet Movie Database сайтĕнче
# Радиокăмрăкамăшлӑ вӑхӑтлав

Атмосферари 14C кадиокăмрăкамăш концентрацийӗн улшӑнӑвӗ, етре бомби сирпӗтнӗ хыҫҫӑн. Кӑвак тӗспе ҫутҫанталӑкри концентрацине палӑртнӑ.

**Радиокăмрăкамăшлӑ датӑласси** — радиоизотоплӑ дата лартас мелӗн тӗсӗ, ӑна органиллӗ юлашкисен ҫулне пӗлме вӗсенче юлнӑ радиохастарлӑ изотоп 14C тӑнӑҫ кăмрăк изотопĕсемпе танлаштарсан мӗн чухлӗ юлни тӑрӑх пӗлеҫҫӗ. Ку радиокăмрăкамăшлӑ меслете Уиллард Либби в 1946 ҫулта сӗннӗ, уншӑн вӑл 1960 ҫӳлта химипе Нобель парни илме тивӗҫнӗ.

## Кун-ҫулӗ

Ку меслет тахҫанах ӑслӑх практики пулса тӑнӑ пулин те, ӑна «ӑслӑх креационизмӗ», «Ҫӗнӗ хронологи» тата ытти суяӑслӑх концепцийӗ майлисем сивлеҫҫӗ.

## Вуламалли

* Godwin, H. Half-life of radiocarbon (англ.) // Nature. — 1962. — Vol. 195, no. 4845. — P. 984.

## Каҫӑсем

* Я. В. Новая калибровочная шкала радиоуглеродных дат IntCal20 и ее возможности 2022 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ.
* Е. Н. Черных, Н. Б. Черных. Дендрохронология и радиоуглеродное датирование в археологии
* Методика отбора проб для радиоуглеродного и дендрохронологического анализа. Учебное пособие 2020 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
* В.Левченко. Радиоуглерод и абсолютная хронология: записки на тему.
* В. А. Дергачев. Радиоуглеродный хронометр 2023 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ. зеркало.
* Новый метод радиоуглеродного датирования артефактов не уничтожает
* Программа для калибровки радиоуглеродного возраста OxCal 2011 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ.
* Б. Ф. Хасанов. О радиоуглеродном методе датирования
# СуданLatinitsopa vulani

**Суда́н** (арап. السودان, акӑл. *Sudan*; тулли ячĕ — **Судан республики**, арап. جمهورية السودان (Джумхуриййат ас-Судан), акӑл. *Republic of Sudan*) — Çурçĕр-Тухăç Африкăри патшалăх.

## Истори

9 утă 2011 çулта Судан Республикинчен Кăнтăр Судан уйрăлса çĕнĕ патшалăх никĕсленĕ.

## Административлӑ пайланӑвӗ

Судан 18 провинци (вилаят) ҫине пайланать.

* Шурӑ Нил
* Тухӑҫри Дарфур
* Гедареф
* Кӑвак Нил
* Анӑҫри Дарфур
* Анӑҫри Кордофан (2013 ҫулта ҫӗнӗрен йӗркеленӗ)
* Кассала
* Хӗрлӗ тинӗс
* Нил
* Ҫурҫӗрти провинци
* Ҫурҫӗрти Дарфур
* Ҫурҫӗрти Кордофан
* Сеннар
* Тӗп Дарфур
* Хартум
* Эль-Гезира («Утравсем»)
* Кӑнтӑр Дарфур
* Кӑнтӑр Кордофан

## Халăхĕ

## Хуçалăхĕ

Шаблон:Африка патшалăхĕсем
# Маурьясен империйӗLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Маурьясен империйӗ |
| मौर्यसाम्राज्यम् (санскрит) मौर्यसाम्राज्य (хинди) |
| Импери |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ← border|30px|link=Махаджанападсем
 | п. эрч. 322 — п. эрч. 187 |  →    →    → |

 |
|  |
| Тĕп хула | Паталипутра хал. вăхăт Патна |
| Чĕлхе(сем) | индоари чĕлхисем магадхи, пракрит, санскрит |
| Тĕн | индуизм, буддизм, джайнизм, адживика |
| Лаптăк | 5 000 000 км² |
| Пурăнан\_халăх | * 40 000 000 чел.
 |
| Тытăмлăх\_форми | абсолютлă монархи Артхашастра хыпарланипе |
| **Император** |
|  - п. эрч. 322—298 | Чандрагупта Маурья |
|  - п. эрч. 298—272 | Биндусара |
|  - п. эрч. 268—232 | Ашока |
|  - п. эрч. 232—224 | Дашаратха |
|  - п. эрч. 224—215 | Сампрати |
|  - п. эрч. 215—202 | Салишука |
|  - {{{тытăмçăсен\_çулĕ7}}} | Деваварман |
|  - {{{тытăмçă\_ çулĕ}}} | Сатадханван |
|  - п. эрч. 187—185 | Брихадратха |
|  |

**Маурьясен империйӗ** — авалхи Индири, тимӗр тапхӑрӗнче пулнӑ (п. эрч. 322—187 ҫҫ.), пысӑк патшалӑх, ӑна Чандрагупта Маурья никӗсленӗ, Паталипутра унӑн тӗп хули (хальхи Патна) пулнӑ. Импери Инди ҫурутравӗнчи чи пысӑк политикаллӑ чӑмӑртану пулса Ашока вӑхӑтӗнче 5 миллион тӑваткал километр йышӑннӑ.

## Вуламалли

* Империя Маурьев — История Индии (Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г.)
* Лелюхин Д. Н. Структура державы Маурьев по сведениям эдиктов Ашоки // Вестник древней истории. 1998, № 2.
* История Древнего Востока (М. Д. Бухарин, И. А. Ладынин, Б. С. Ляпустин, А. А. Немировский) 2020 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 11-мӗшӗнче архивланӑ.

## Каҫӑсем

* Буддизм и держава Маурьев 2015 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
* Империя Маурьев: от образования до гибели империи
* Государственный строй в эпоху Маурьев
* Распад империи Маурьев
* *Даниэлу Ален*. «A Brief History of India»

|  |
| --- |
| **Авалхи Индири патшалăхсем (вăтам тапхăр)** |
| Тапхăр: | Çурçĕр | Кăнтăр | Пиллĕкшыв |
| **п. эрч. VI ĕмĕрп. эрч. V ĕмĕрп. эрч. IV ĕмĕрп. эрч. III ĕмĕрп. эрч. II ĕмĕрп. эрч. I ĕмĕрI ĕмĕрII ĕмĕрIII ĕмĕрIV ĕмĕрV ĕмĕрVI ĕмĕрVII ĕмĕрVIII ĕмĕрIX ĕмĕрX ĕмĕрXI ĕмĕр** | * Магадха
* Нанда
* Маурьясем
* Сатавахана
* Шунга
* Кунинда
* Гуптсем
* Пратихара
* Пала
* Соланки
 | * Пандья
* Калинга
* Чера
* Чола
* Паллава
* Чалукья
* Раштракутсем
 |

(Ахеменидсен империйĕ)
(Македон империйĕ)

* Инди-грек патшалăхĕ
* Инди-скиф патшалăхĕ
* Кушан империйĕ
* Анăç Кшатрапсем

(Ислам пĕрремĕш çĕнсе илни)
* Индие ислам çĕнсе илни
 |
# Эмел

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Имçам (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Medikamente
**Эмел** (çавăн пекех **имçам**, **медикамент**) — сыватмалли япалалăх

## Вуламалли

* Лекарства // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Каçăсем

* Государственный реестр лекарственных средств // Официальный сайт МЗ РФ
* Забракованные лекарства
# Çул-йĕр çинчи куçăмLatinitsopa vulani

**Çул çинчи куçăм** — транспорт хатĕрĕсен пулăшăвĕпе е унсăрах çулсем тăрăх çынсене тата тиенĕ япаласене куçарнă чухне пулса тухакан пĕрлĕхри хутшăнусен мĕнпурлăхĕ.

Çул çинче çул çинчи куçăм йĕркелĕхне пăхăнса çӳреççĕ. Йĕркелĕх шутне саккунсен пухăмĕ те, вăхăт шуçнă çем шутаса кăларнă хăйне май йĕркеленисем те кĕреççĕ.

Транспорт хатӗрӗсем тӗрлӗ категориллӗ объектсене: ездовой выльӑх-чӗрлӗхсенчен пуҫласа гусеница техникине ҫитиччен. Ҫавӑн пекех ҫул-йӗр юхӑмне ҫуран ҫынсем хутшӑнаҫҫӗ. Ҫуран ҫынсем валли ― тротуар е ҫул айккипе-халӑх пурӑнакан пункт тулашӗнче-куҫса ҫӳремелли вырӑн.

Ҫул-йӗр юхӑмне палӑртнӑ полосӑсем, хӗреслӗ урамсем, вӗҫевсем, светофорсем, ҫул паллисем пулӑшнипе йӗркеленӗ. Хӑш-пӗр юрисдикцисенче ҫул-йӗр правилисем питӗ тӗплӗ те кӑткӑс пулма пултараҫҫӗ, ҫав вӑхӑтрах ыттисем водительсен сывлӑхлӑ пӗлтерӗшне тата вӗсем пӗр-пӗринпе килӗштерме хатӗррине ытларах шанаҫҫӗ.

Ҫул ― йӗр юхӑмне йӗркелесси-хутшӑнакансен хӑрушсӑрлӑхӗ тата автомобиль транспорчӗпе усӑ курассин тухӑҫлӑхне ӳстересси. Ҫавна тума тӗрлӗ ҫӗршывсенче ҫул-йӗр Правилисене тата ҫул-йӗр службисен прависемпе тивӗҫӗсене йӗркелекен норма тытӑмне, ҫул-йӗр строительствинче материалсем тата правилӑсене пӑснӑшӑн яваплӑх паракан материалсене саккунласа йышӑнаҫҫӗ. Сӑмахран, Раҫҫей Федерацийӗнче ҫул-йӗр правилисем, РФ административлӑ право пӑсӑвӗсем ҫинчен Калакан Кодекс тата ПАТШАЛӐХ стандартизацийӗн патшалӑх системи палӑракансем шутланаҫҫӗ.

Ҫул — йӗр хӑрушсӑрлӑхӗ-ҫул ҫинчи транспорт инкекӗсенчен хӑтӑласси, вӗсен сиенӗн йывӑрӑшне чакарасси.

Раҫҫейри ҫул — йӗр хӑрушсӑрлӑхне палӑртас енӗпе-ҫак процесӑн тытӑмӗ ҫул ҫинчи транспорт инкекӗсенчен тата вӗсен сиенӗсенчен унӑн хутшӑнакансен хӳтӗлӗхӗн шайне палӑртать.

## Çав. пекех

* Çул-йĕр çинчи куçăм йĕркевĕсем
* ГИБДД ПÇКХИ ?
* Мускаври çул-йĕр çинчи куçăм

## Асăрхавсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку автомобильсем пирки вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* |
# Массăллă информаци хатĕрĕLatinitsopa vulani

**Массăллă информаци хатĕрĕсем** — мĕнпур халăха, çынсене информацие уççăн пĕлтрсе тăмалли хатĕрсем. Информацие пĕлтерес умĕн ăна пухас тата хатĕрлес пулать. Уйрăм çынсене çеç ятарлă каналсемпе пĕлтермелли хатĕрсем ку шута кĕмеççĕ. Кĕскен ку ăнлава вырăс чĕлхинче **СМИ** аббревиатурăпа палăртаççĕ. Çавна кура чăваш чĕлхинче те çаплах палăртма май пур. Чăвашла сăмахсене кĕскетсе **МИХ** теме те пулать. Çавăн пекех синоним вырăнне **массмедиа** терминпа та (пĕрле сырăнать) усă кураççĕ.

Массăллă информаци хатĕрĕсен шутне мĕнсем кĕнине Раççейре ятарла саккунсемпе кăтартнă.

## Çавăн пекех

* Массăллă культура
* Тăваттăмĕш влаç
* Массăллă информаци ирĕклĕхĕ
* Журналистика
	+ Сарăх пресса
	+ Паха пресса
* Кинематограф
* Медиалингвистика
* Медиастилистика

## Вуламалли

* Данилова А. А. Манипулирование словом в средствах массовой информации. — М.: Добросвет, КДУ, 2009. — 234 с. — 1000 экз. — ISBN 9785982276131.
* Средства массовой информации // Большая энциклопедия в 62 томах. Т. 47. — М.: Терра. — 2006. — С. 453. ISBN 5-273-00432-2

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* C. Wright Mills. The Mass Society Chapter in The Power Elite, 1956
# ĔçлекенLatinitsopa vulani

**Ĕçлекен** - ӗҫ правин (тивĕç-ирĕкĕн) субъекчӗ, ӗҫ договорӗпе тĕрмешекен ҫын тата ҫакӑншӑн ӗҫ укҫи (шалу) илекен. Ĕçлев тивĕç-ирĕкĕн терминĕ.

Ӗҫченӗн право положенийӗсене ӗҫ саккунӗсемпе, ӗҫ тата коллективлӑ договорсемпе, организацин нормативлӑ право акчӗсемпе палӑртаҫҫӗ. Работник ҫӗршывӑн ӗҫ саккунӗсемпе палӑртнӑ тивӗҫсене пурнӑҫлать тата пурнӑҫлать. Хӗрарӑмпа калаҫнӑ чухне Те Тарҫӑ сӑмахӗпе усӑ курнӑ.

## Ӗҫчен прави

* йывӑр саккунсемпе палӑртнӑ йӗркепе тата условисенче ӗҫ договорне улӑштарасси тата аркатасси;
* ӗҫ договорӗпе палӑртнӑ ӗҫсене пар;
* патшалӑх стандарчӗсемпе тата ӗҫ хӑрушсӑрлӑхӗпе пӑхса хӑварнӑ условисемпе палӑртнӑ ӗҫ вырӑнӗ;
* хӑйӗн квалификацийӗпе, ӗҫ кӑткӑслӑхӗпе, шучӗпе тата ӗҫ пахалӑхӗпе килӗшӳллӗн ӗҫ укҫи тӳлемелли тулли калӑпӑшпа вӑхӑтра тата тулли ӗҫ укҫи тӳленине;
* ӗҫ вӑхӑтӗн нормативлӑ тӑсӑмне, уйрӑм профессисем тата категорисем валли ӗҫ вӑхӑтне кӗскетессине, кашни эрнере канмалли кунсене, ӗҫ кунӗсене, ҫулленхи отпусксене тӳлекен ӗҫ кунӗсене уйӑрса парассине тивӗҫтерекен кану;
* ӗҫ вырӑнӗнче ӗҫ условийӗсем тата ӗҫ сыхламалли требованисем ҫинчен тӗрӗс информаци;
* професси хатӗрлесси, хатӗрленесси тата хӑйӗн квалификацине федераци саккунӗсемпе палӑртнӑ йӗркепе ӳстересси;
* пӗрлешӳ, ҫав шутра професси союзӗсем тума тата хӑйсен ӗҫ прависене, ирӗклӗхӗсемпе саккунлӑ интересӗсене хӳтӗлеме вӗсен хутне кӗме право та пур.;
* организацие саккунсемпе пӑхса хӑварнӑ управление хутшӑнни;
* коллективлӑ калаҫусене тата коллективлӑ договорсемпе килӗшӳсене хӑйсен представителӗсем урлӑ, ҫавӑн пекех коллективлӑ договора, килӗшӳсене пурнӑҫласси ҫинчен калакан информацие тытса пыни;
* саккун хушман пур майпа та хӑйсен ӗҫ прависене, ирӗклӗхӗсене тата саккунлӑ интересӗсене хӳтӗлесси;
* уйрӑм тата коллективлӑ ӗҫ спорчӗсене тума ирӗк панине, ҫав шутра саккунсемпе палӑртнӑ йӗркепе забастовка тума правӑна та кӗртмелле.;
* ӗҫченӗн ӗҫ тивӗҫӗсене пурнӑҫланӑ май тунӑ сиене саплаштарни тата мораль тӗлӗшӗнчен сиенлӗ компенсацилесси саккунпа палӑртнӑ йӗркепе;
* федераци саккунӗсемпе пӑхса хӑварнӑ тӗслӗхсенче социаллӑ страховани.

## Çав. пекех

* Кĕрĕшевçĕ (тара кĕрсе, кĕрĕшсе ĕçлекен)

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Статья 21 Трудового кодекса Российской Федерации. Тĕрĕсленĕ 22 Ҫурла уйӑхӗн 2013.
# Технологи

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Технологи (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Техноло́ги** (ав.гр. τέχνη «ӳнер, ăсталăх, ăстайлăх» + λόγος «сăмах; шухăш, тупсăм, ăнлав») — пĕр-пĕр результат патне çитмелли меслетсен тата хатĕрсен йышĕ; анлăрах пĕлтерĕшпе — ăслав пĕлĕвне ĕçлевлĕхре усă курни. Технологи шутне ĕç меслечĕ, ĕç режимĕ, тăвăмсен умлăн-хыçлăнлăхĕ (алгоритм) кĕреççĕ.

## Каçăсем

* Величайшие инженерные достижения XX века 2020 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)
* Технологии. Предложения.2008 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ.
* Биржа технологий и патентов

## Асăрхавсем
# Космос аппарачĕLatinitsopa vulani

**Космос аппарачĕ** (**КА**) — Космос уçлăхĕнче, çаплах тӳпери ĕскерсен çийĕнче тĕпчев тата ытти тĕрлĕрен ĕçсем тумашкăн усă курмалли техника хатĕрлĕхĕсен пĕрлехи ячĕ.

## Космос аппарачĕсен классификацийĕ

* **Вĕçевçĕ тытса пыракан космос аппарачĕ**, Союз космос карапĕ, борт çинче ТКС экипажĕ
* Çĕр тавра орбитăри «Хаббл» автоматика обсерваторийĕ
* **Автоматический космический аппарат** «Кассини-Гюйгенс», исследующий планету Сатурн, кольца и его спутники
* «Дискавери» шаттлĕ, Тĕнче космос станцинчен ӳкерсе илнĕ.

## Космос аппарачĕсен йывăрăш пахалăхĕсем

| КА | Масса
  |
| --- | --- |
| фемто— | до 100 г
 |
| пико— | до 1 кг
 |
| нано— | 1—10 кг
  |
| микро— | 10—100 кг
  |
| мини— | 100—500 кг
  |
| пĕчĕк | 500—1000 кг
  |
| пысăкки | более 1000 кг
  |

## Борт системисем

## Космос карапĕсем фантастика литературинче

## Çав. пекех

* Çĕрĕн искусствăллă спутникĕ
* Планетăсем хушшинчи автоматикăллă станци
	+ Орбитăри станци
* Вĕçев аппарачĕ

## Каçăсем

* Космос аппарачĕсем ПСЭ çул кĕнекинче 2006 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ.
* Космос аппарачĕсен оптик-электронлă приборĕсем (1972)
* Виççĕмĕш пинçуллăхĕн космос двигателĕсем
* Ютçĕр космос аппарачĕсем 2013 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:Тӳпери механика
# ПрограммăлавLatinitsopa vulani

Ada Lovelace - History's first Computer Programmer.
Авгу́ста А́да Кинг (çуралнă чухнехи хушамат Ба́йрон), Ла́влейс графиня (акăлч. Augusta Ada King Byron, Countess of Lovelace; ытларах Ада Лавлейс пек паллă; 10, декабрь, 1815, Лондон, Англи, Британи империйĕ — 27, ноябрь, 1852, Марилебон, Лондон, Англи, Британи империйĕ) — акăлчан математикĕ, чи малтанхи прогрпммăлавçă теме пулать, Чарльз Бэббидж машшынне çырса кăтартнă
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Программăлав (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Программăлав** (акӑл. *computer programming*, çавăн пекех **ко́динг** (акӑл. *coding* «программăлла кода çырассин процесĕ»; ан арпаштарăр код пĕлĕвĕпе) — компьютер программисене майлаштарассин тата модификацилессин процесĕ.

## Асăрхавсем

## Литература

* Дейкстра Э. Дисциплина программирования = A discipline of programming. — 1-е изд. — М.: Мир, 1978. — 275 с.

Роберт У. Себеста. Основные концепции языков программирования / Пер. с англ. — 5-е изд. — М.: Вильямс, 2001. — 672 с. — ISBN 5-8459-0192-8 (рус.) ISBN 0-201-75295-6 (англ.).

* Дональд Кнут. Искусство программирования. В четырёх томах / Пер. с англ. — М.: Вильямс, 2001 − 2013.

## Каçăсем

* Программирование DMOZ-ра
# Килĕшев

Contract for the participation in a television programme, 1975
Ан пӑтраштарӑр Килĕшӳпе.
**Килĕшев** (нум. х. — *килĕшевсем*) — икĕ е темиçе ен (субъект) пĕр-пĕринпе мĕнле те пулин ыйтупа тивĕç-ирĕкле хутшăнусене палăртас, улăштарас е чарса лартас тĕллевпе калаçса татăлса çирĕплетни (фиксацмлени).

## Çавăн пекех

* Килĕшнĕлĕх
* Килĕшӳ
* Килĕшевкке
* Кавар
* Каварлашу
* Контракт

## Асăрхавсем

## Литература

* *Брагинский М. И., Витрянский В. В.* Договорное право. М., 2001. Кн. 1: Общие положения.
* Гражданское право: В 4 т. / Под ред. Е. А. Суханова. 3-е изд. М., 2006.
# АкăлчансемLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Акăлчансем |
| Тӑван ячӗ |
Englishmen |
| Хальхи вырнаҫӑвӗ тата йышӗ |
|
Пурӗ: 90 млн Англи Англи 45,265,093
  АПШ 27,516,394
  Канада 6,570,015
 Австрали Австрали 6,358,880
 Çĕнĕ Зеланди Çĕнĕ Зеланди 44,202 - 281,895 |
| Чӗлхе |
акăлчан чĕлхи |
| Тӗн |
англиканлăх, католици |
| Расӑ тӗсӗ |
европеоидсем |
| Тӑван халӑхсем |
нимĕçсем, дансем, валлисем, шотландсем, ирландсем |
| Пулса кайни |
анкăлсем, саксем, ютсем, бриттсем |

**Акăлчансем** (акӑл. *Englishmen, English people*) — Аслă Британин тĕп халăхĕ. Вăтам ĕмĕрсенче Аслă Британи утравĕнче анкăл, сакс, фриз тата ют герман тата утраври кельт йăхĕсенчен йĕркеленнĕ халăх.

Акăлчан этносĕнчен пулса тухнă çын, АПШ, Канада, Австрали тата КАР гражданĕсене шута илсен, паянкуна пĕтĕмĕшле тĕнчере 110 мильона яхăн пулать.

Аслă Британири акăлчансен шучĕ 44,7 млн çын. Ыттисем çаплах Канада, АПШ, Австрали, Çĕнĕ Зеланди, КАР, Ĕнчĕ т. ыт. патшалăхсенче пурăнаççĕ. Вĕсем акăлчан чĕлхин британ варианчепе калаçаççĕ; диалекчĕсем: тухăç, çурçĕр, кăнтăр, анăç, кент. Çырулăхĕ латиница никĕсĕпе. Аваллăхра рунă çырăвĕпе усă курнă. Тĕне тытакансем — ытлрахăшĕ протестант-англикансем, çаплах католиксем те.

## Кулленхи пурнăç

90 % акăлчан хулара пурăнать. Нуклеарлă çемьесем; ачасăр мăшăрсем чылай. Халăх çиччĕ çав тери пысăк конурбацинче пурăнать, чи пысăкки — Мăн Лондон (7 млн яхăн çын). Хула варринче лапам тата собор (тăтăшах готика тĕслĕ).

Тухăç енче ялсем, анăç енче хуторсем е фермăсем. Çӳллĕ çуртсем, икĕ енлĕ чăнкă тăрăсем, черепицăпа е шиферпа витнĕ. Каркаслă çуртсене чулран, вĕт чултан, акшар плитинчен тунă, çĕнĕреххисене — кирпĕчрен.

Çӳллĕ мар çуртсем, иккĕ этажра вырнаçнă хваттерсем.

Акăлчан архитектурине XVII—XVIII ĕмĕрсенче голландсем чылай сĕм янă. Кунчен, хытă кăмăллă акăлчансем чылай хушă готика тĕсне тытса пынă.

### Тумтирĕ

Акăлчансен тум-тирĕн йăли XIX ĕмĕрте пулса çирĕпленнĕ. Ахаль те çирĕп тĕслĕ йĕрсем, çемçе те тăнăç тонсем. Халĕ спорт тум-тирне тăхăнма юратаççĕ. Вăтам ĕмĕрти тум-тирĕн элеменчĕсене тӳресен, гвардейсен, студентсен, парламентарисен тумĕнче курма пулать.

### Апат-çимĕç

Ытларах аш (ростбиф, бифштекс, бекон), пулă çиеççĕ. Çаплах пудинга (вĕсене тĕрлĕ çимĕçрен хатĕрлеççĕ) тата сĕлĕ пăттине кăмăллаççĕ. Франци кухнине танлаштарсан акăлчансен чи тутлă марри шутланать.

## Асăрхавсем

## Каçăсем
# ГрециLatinitsopa vulani

**Греци** (грек Ελλάδα), официаллă ячĕ **Грек Республики** (грек Ελληνική Δημοκρατία) — Европăн кăнтăрĕнче, Балкан çурутравĕ çинче вырнаçнă патшалăх.

## Географи

Çурçĕрте Албанипе, Македонипе тата Болгарипе, çурçĕр-анăçра — Турципе чикĕленет.
Тĕп хули — Афин.

## Халăхĕ

Çĕршывра грексем йышлăхĕ —92 %. Мăсăльмансем Фракире тата Додекан утравĕсенче пурăнаççĕ. Вĕсен шутĕнче:

* турккăсем — 0,8 % ,
* помаксем (болгар чĕлхиллĕ мăсăльмансем — 0,3 %)
* чикансем-(мăсăльмансем) — 0,1 %.

Ытти наци сахал ушкăнĕсене чĕлхе пирки çеç уйăрăлса тăнипе официаллă Греци шута илмест. Çавсем хушшинче:

* албанецсем (арванитсем те) — 1 %
* «грек-славянофонсем» е македони славянĕсем — 1,6 %,
* аромунсем (мегленитсем те) — 1,1 %,
* чикансем — татах 1,8 %,
* сербсем — 0,3 %,
* арапсем — 0,3 %,
* эрменсем —0,3 %,
* еврейсем — 0,05 %
* тата ыттисем те.

## Кун-çулĕ

|  |
| --- |
|
**Греци кун-çулĕ** |
| **Историчченхи Греци** (пирĕн эрăччен XXX ĕмĕр) |
| **Эгей тĕнчи** (пирĕн эрăччен XXX—XII ĕмĕрсем) |
| Анăç Анатоли тĕнчи |
| Миной тĕнчи |
| Киклад тĕнчи |
| Эллада тĕнчи |
| Микен тĕнчи |
| **Авалхи Греци** (пирĕн эрăччен XI ĕмĕр — 146) |
| Тĕттĕм ĕмĕрсем (XI—IX) |
| Архаика тапхăрĕ (VIII—VI) |
| Классика тапхăрĕ (V—IV) |
| Эллин тапхăрĕ (IV — 146) |
| **Греци Рим империнче** |
| Рим Грецийĕ (пирĕн эрăччен 146 — пирĕн эрăн 330) |
| **Вăтам ĕмĕрлĕх тата Çĕнĕ самана** (330—1832) |
| Висанти империйĕ (330—1453) |
| Афин херцăклăхĕ (1204—1458) |
| Осман Грецийĕ (1458—1832) |
| **Хальхи Греци** (1821 хыççăн) |
| Ирĕклĕх вăрçи (1821—1832) |
| Монархи (1832—1924) |
| Республика (1924—1935) |
| Монархи (1935—1973) |
| И. Метаксас диктатури (1936—1941) |
| Оккупаци (1941—1944) |
| Граждан вăрçи (1944—1949) |
| Хунта (1967—1974) |
| Республика (1974 хыççăн) |
| **Тема статьисем** |
| Вăрçă кун-çулĕ |
| Грек ячĕсем |
| Грек чĕлхи |
| Грек литератури

---

 * пăх
* сӳтсе яв
* тӳрлет
 |

## Ялхуçалăх

* Грек эрехĕсем

## Асăрхавсем

## Вуламалли

## Тата пăхăр

* Олимп вăййисем

## Каçăсем