Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Миокард инфаркчĕ

Blausen 0463 HeartAttack
**Миока́рд инфаркчĕ** (*чĕре амакĕ*), чĕрене тăрантакан артерипе пĕтĕмпех е пайăмлăн юн пыма пăрахнипе пулаканскер.

## Каçăсем

* Онлайн-калькулятор 2019 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ. для оценки риска развития сердечно-сосудистых заболеваний
# Чӳк, 24

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

* 1632 — Бенедикт Спиноза, XVII ĕмĕрти нидерланди философĕ.

## Вилнĕ

* 1978 — Лазарева Александа Назарова, прозаик.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Шкул

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Шкул (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Шкул тумĕ тăхăннă шкул ачи (Пакистан)
Серекундăри (Гамби) Медресе

**Шкул** (грек. σχολή, *scholē*), — вĕрентӳ е вĕренӳ керменĕ.

Шкулсем вĕрентес енĕпе пуçламăш, вăтам, тата асли пулаççĕ.

Пуçламӑш шкул шутне 1-4 класс, вăтам шкул шутне 9-11 класс кĕрет. Аслă шкул университетсемпе тата институтсемпе пĕр пек танлашать.

Шкулта ачасем уроксене çӳреççĕ, вĕренеççĕ. Шкула вĕренсе тухма шкул ачисем экзамен тытаççĕ. Вĕренсе тухнă хыççăн аттестат илеççĕ.

Нумайăш шкулсене патшалăх тытать. Анчах та харпăр хăй çын шайĕнче те тытăнса тăма пултарать.

Чăвашсен пĕрремĕш шкулне Иван Яковлев уçнă.

## Кун-çулĕ

## Раççейри шкулсем

### 1917 çулченхи Раççейри шкулсем

### Раççейри шкулсем

### Раççейри шкулсем революци хыççăн

### Хальхи Раççейри шкул

## Хальхи шкул тĕрлĕ патшалăхсенче

### Германири шкулсем

## Онлайн шкул

Ку чухнехи тӗлӗнмелле инструмент, вӑл вӗрентӗве планлама май парать, ун вӑхӑтӗнче ача хӑйӗн вӑхӑтӗпе те, ашшӗ-амӑшӗсен вӑхӑтӗпе те оптималлӑ майпа усӑ курма пултарать.

«Бисмаркшуле»
## Çавăн пекех пăхăр

* Категори:Шкулсем
* Категори:Чăваш Енри Элĕк районĕн шкулĕсем

## Асăрхавсем

## Вуламалли

## Çавăн пекех пăхăр

|  |  |
| --- | --- |
|  | Википедире портал пур «» |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Википедире портал пур «Раççей шкулĕсем» |

* Вĕренекенсен хăй тытăмлăхĕ
* Вĕренӳ предмечĕсем
* Шкулсенчи вĕренӳ

## Каçăсем
# Шива

Шива
**Шива** (санскр. शिव, śiva IAST, «ырӑ», «хӗрхенӳллӗ») — индуистлӑ турӑ, шиваизмри ҫӳлти турӑ, Брахмапа Вишнапа пӗрле ӹтримурти виҫтурлӑха кӗрет. Шивана ӗненесси ведийченхи тата ведий тапхӑрне кӗрет.

## Кун-ҫулӗ

## Ячӗсем

## Вуламалли

* Булич С. К. Шива, в мифологии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Дандекар Р.Н. От Вед к индуизму. Эволюционирующая мифология. — М.: «Восточная литература» РАН, 2002. — ISBN 5-02-016607-3.
* Шива / Гринцер П. А. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — С. 642-644.
* Chakravarti, Mahadev (1994), The Concept of Rudra-Śiva Through The Ages (Second Revised ed.), Delhi: Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0053-2

## Каҫӑсем

* SHIVA GLOBAL — 1008 Имён Шивы. 2012 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ.
* Шива-Шакти и истории 12 джьотир-лингамов
* Один из крупнейших порталов, посвященных шиваизму, на английском языке
* Библиотека шиваизма и шактизма 2020 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.

[Категори:Мифологи]]
# НеолитLatinitsopa vulani

Чул пуртӑ
**Неолит** (грек νέος — çĕнĕ, λίθος — чул) — çĕнĕ чул ĕмĕр, этемлĕхĕн пирĕн эрăчченхи VII—III пинçуллăхсенчи аталану тапхăрĕ.

Харпăрлас ĕçлĕхрен (пуçтару, сунар) ăсталуллă ĕçлĕхе (çĕр ĕçлĕхĕ, выльăха ĕрчетни) куçнă тапхăрĕ. Чул ĕç хатĕрĕсене якатнă та шăтарнă, арланă, тĕртнĕ. Неолитра вăрман йăрăмĕ пулă тытас енĕпе меллĕ хуçалăха йĕркеленме пулăшать. Пулăна хастар тытса янтăлани, çаплах сунар ĕçĕн тупăçĕ йăха пĕр çĕртех çул хушшипех пурăнма май парать. Тĕпленсе пурăну тĕсне куçни керамикăн ăсталăхне аталантарать. Çав вăхăтрах хуласем çитĕнме тытăнаççĕ. Авалхи хуласенчен пĕри — Иерихон. Хăш хулисем çирĕп хӳтĕленнĕ пулнă, çак ĕнтĕ вăрçă алхаснине кăтартать. Çарсем йĕркеленеççĕ, вăрçа хатĕрленнĕ эткерсем уйрăлаççĕ.

Çынсем хушшинче танмарлăхĕ (кашнин хăйне евĕрлĕхĕ) ӳсет, ĕç-пуç пулăмĕн йĕрки пайланса каять, çĕнĕ технологисем вăя кĕрсе пыраççĕ. Неолит тапхăрĕнчех авалхи цивилизацисен йĕрĕсене тупма пулать. Çак самана вĕçленнине выльăх-чĕрлĕх ĕрчетекен, çĕр ĕçĕпе тупăçлакан хуçалăх аталанса кайни палăртать.

Неолита куçнă чух пулса тухнă çак пур улшăнусене неолит революцийĕ терминпа пĕтĕмлетеççĕ.

## Çавăн пекех пăхăр

* Неолит тапхăрĕнчи пурăну вырăнĕсем

## Каçăсем

* Отци, е Симилаун çынĕ 2007 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ. «Çĕнĕ Геродот» юсав ĕçĕнче.
# XVII ĕмĕрLatinitsopa vulani

XVI ĕмĕр — **XVII ĕмĕр** — XVIII ĕмĕр

## Вунăçуллăхсемпе çулсем

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1590** | 1590 | 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 |
| **1600** | 1600 | 1601 | 1602 | 1603 | 1604 | 1605 | 1606 | 1607 | 1608 | 1609 |
| **1610** | 1610 | 1611 | 1612 | 1613 | 1614 | 1615 | 1616 | 1617 | 1618 | 1619 |
| **1620** | 1620 | 1621 | 1622 | 1623 | 1624 | 1625 | 1626 | 1627 | 1628 | 1629 |
| **1630** | 1630 | 1631 | 1632 | 1633 | 1634 | 1635 | 1636 | 1637 | 1638 | 1639 |
| **1640** | 1640 | 1641 | 1642 | 1643 | 1644 | 1645 | 1646 | 1647 | 1648 | 1649 |
| **1650** | 1650 | 1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 |
| **1660** | 1660 | 1661 | 1662 | 1663 | 1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 |
| **1670** | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 |
| **1680** | 1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689 |
| **1690** | 1690 | 1691 | 1692 | 1693 | 1694 | 1695 | 1696 | 1697 | 1698 | 1699 |
| **1700** | 1700 | 1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705 | 1706 | 1707 | 1708 | 1709 |

### Хронологичи Таблици 2 пинçуллăх
# VanitasLatinitsopa vulani

Францискус Гейсбрехтс, XVII ӗмӗр.
**Ванитас** (лат. vanitas — «ахаль тӑрӑшни, уссӑр мухтану») — барокко тапхӑрӗн ӳнер жанрӗ, аллегориллӗ натюрморт, унӑн композицийӗн тӗп вырӑнне яланхи пек ҫын пуҫ купташки йышӑнать. Натюрмортӑн ирхи аталанӑвӗн, пурнӑҫ хӑвӑрт иртнине, уссӑр киленӳ тата вилӗм тӑтӑшсӑр ҫывхарса килнине аса илтерес тӗллевпе ӳкернӗ ӳкерчӗксем. Ытларах Фландрире тата Нидерландсенче XVI тата XVII ӗмӗрсенче сарӑлнӑ, жанрӑн хӑшпӗр тӗслӗхӗсем Францире тата Испанире тӗл пулни пур.

Термин Кивӗ халалӑн сӑввинчен (Еккл. 1:2) «Уссӑр тӑрӑшни, каланӑ Екклесиаст, уссӑр тӑрӑшни, — пур те уссӑр тӑрӑшни!» (лат. vanitas vanitatum dixit Ecclesiastes vanitas vanitatum omnia vanitas) пулса тухнӑ.

## Тата пӑхӑр

* Элчĕсем (Гольбейнăн ÿнер хайлавĕ)

## Вуламалли

* Звездина Ю. Н. Эмблематика в мире старинного натюрморта: К проблеме прочтения символа. М., 1997.
* Тарасов Ю.А. «Vanitas» и «memento mori» в голландской живописи XVII века // Голландский натюрморт XVII века. — СПб: Издательство С.-Петербургского университета, 2004. — С. 66—78.
* Raymond J. Kelly. To be, or not to be : four hundred years of vanitas painting
* Naomi Popper-Voskuil. Selfportraiture and vanitas still-life painting in 17th- century Holland
* Helene E. Roberts. Vanitas // Encyclopedia of Comparative Iconography: Themes Depicted in Works of Art. — Routledge, 2013. — P. 883—889.

## Каҫӑсем

* Les vanités d'Amsterdam (фр.). Тĕрĕсленĕ 10 Нарӑс уйӑхӗн 2017.
# Конструктивизм (ӳнер)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Конструктивизм (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Конструктивизм** — сӳретле ӳнерти, архитектурăри, фотографири, декоративлă-килтерĕшле ÿнерти, çавăн пекех мусăкри, 1915-мĕш çулсенчен пуçласа 1930-мĕш çулсемччен палăрнă юхăм.

Конструктивизм тăван çĕршывĕ СССР шутланать. Анчах та вăл Европăри ытти çĕршывсене те пырса перĕннĕ.

Вдадимир Мяковский çырнинчен[*çăлкуç?*]:

>
>
> Оригиналла текст(выр.)
>
> Впервые не из Франции, а из России прилетело новое слово искусства — конструктивизм…
> <Куçару: Пĕрремĕш хут Францирен мар, Раççейрен вĕçсе килчĕ ÿнерĕн çĕнĕ сăмахĕ — конструктивизм...>
>
>
>

Шупашкарти Çеçпĕл Мишши урамĕнчи çурт. Арх. И. С. Аввакумов
## Вуламалли

* Васильева Е. Идеальное и утилитарное в системе интернационального стиля: предмет и объект в концепции дизайна XX века. // Международный журнал исследований культуры, № 4 (25), 2016, с. 72-80.
* Горячева Т. В. Супрематизм и конструктивизм. К истории полемики // Вопросы искусствознания. — 2003. — № 2.
* Иконников А. В. Архитектура Москвы. XX век. — М., 1984.
* Никонов В. А. Статьи о конструктивистах. — Ульяновск: Стрежень, Отделение Всесоюз. Объедин. Раб.-Кр. Пис. «Перевал», 1928. — 102 с. — 500 экз.
* Сидорина Е. В. Конструктивизм без берегов. Исследования и этюды о русском авангарде. — М.: Прогресс-Традиция, 2012. — 656 с. — ISBN 978-5-89826-365-2.
* Сидорина Е. В. Русский конструктивизм: Идеи, истоки, практика. — М.: [Б. и.], 1995. — 240 с.
* Хан-Магомедов С. О. Архитектура советского авангарда: Книга 1: Проблемы формообразования. Мастера и течения. — М.: Стройиздат, 1996. — 709 с. — ISBN 5-274-02045-3.
* Хан-Магомедов С. О. Конструктивизм — концепция формообразования. — М.: Стройиздат, 2003. — 576 с. — ISBN 5-274-01554-9.

## Каçăсем

* Конструктивізм // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — 1960. — Т. 3, кн. VI : Літери Ком — Ле. — С. 709. — 1000 екз.
* Конструктивизм в искусстве. Справка
# Ролан Манон Жанна

|  |
| --- |
| Манон Жанна Ролан де Ла Платьер |
| фр. *Manon Jeanne Roland de la Platière* |
|  |
| Çуралнă чухнехи ят | фр. *Jeanne-Marie Phlipon* |
| Чӑн ят | фр. *Manon Roland* |
| Çуралнă вăхăт | 1754 çулхи пуш, 17-мĕшĕ(1754-03-17)[…] |
| Çуралнă вырăн | * Парис, Королевство Франция[d]
 |
| Вилнĕ вăхăт | 1793 çулхи чӳк, 8-мĕшĕ(1793-11-08)[…] (39 çул) |
| Вилнĕ вырăн | * Парис, Франци
 |
| Гражданлăх | * Франци
 |
| Пăхăнулăх | * Франци
 |
| Упăшки | Жан Мари Ролан де Ла Платьер[d] |
| Автограф |  |
|  Медиафайлы на Викиампар |

**Манон Жанна Ролан де Ла Платьер** (фр. *Manon Jeanne Roland de la Platière*; 17 пуш 1754, Париж — 9 чӳк 1793, Париж) — Франци революцин чи паллӑ хӗрарӑмсенчен пӗри, экономист тата министр Ж.-М. Ролан де ла Платьерӑн арӑмӗ.

## Пурнӑҫӗ

## Ӗҫӗ-хӗлӗ

## Вуламалли

* Abbott, John (2010). Мадам Роланд, создатели истории . Книги FQ. ISBN 1-153-81253-3 .
* Андрес, Дэвид. Террор: беспощадная война за свободу в революционной Франции.
* Блашфилд, Эванджелина Уилбур. Манон Флипон Роланд: ранние годы.
* Слепой, Матильда. Мадам Роланд. Little, Brown & Company, 1898 год.
* Далтон, Сьюзан. "Гендер и смена революционной политики: случай для мадам Роланд Канадский журнал истории, (2001) 36 # 2.
* Хэнсон, Пол Р. Исторический словарь французской революции.
* Кадане, Кэтрин Энн. «Реальное различие между Маноном Флиппоном и мадам Роланд», «Французские исторические исследования», т. 3, № 4, осень 1964 года.
* Линтон, Мариса, « Выбор террора: добродетель, дружба и подлинность во Французской революции», издательство Оксфордского университета, 2013 год.
* Май, Гита. Мадам Роланд и эпоха революции , Издательство Колумбийского университета, 1970 год.
* Папа-Хеннесси, Дама Уна Берч. Мадам Роланд: Исследование в революции, Додд, Мид и Ко, 1918 год.
* Роланд, мадам. Частные мемуары мадам Роланд. Под редакцией Эдварда Гилпина Джонсона, AC McClurg & Co., 1900 год.
* Шама, Саймон. Граждане: хроника французской революции. NY: Knopf, 1989 год.
* Скотт, Сэмюэл Ф. и Барри Рофаус. Исторический словарь французской революции 1789—1799 (1985) Vol. 2 стр. 837-45.
* Спалдинг, Джеймс Филд. «Мадам Роланд», «Американский католический ежеквартальный обзор», т. XXI, 1896 год.
* Сызманек, Брижит. «Революционные произведения французских женщин: мадам Роланд или наслаждение маской», «Тулса» в женской литературе, т. 15, № 1, весна 1996 года.
* Тарбелл, Ида М. Мадам Роланд: биографическое исследование, сыновья Чарльза Скрибнера, 1896 год.
* Тейлор, И. А. Жизнь мадам Роланд, Хатчинсон и Ко, 1911 год.
* Уокер, Лесли Х. «Сладкая и утешительная добродетель: мемуары мадам Роланд» , Исследования восемнадцатого века 34 (3), 2001 год.
* Вингартен, Рене. «Женщины и политика: мадам Роланд», «Новый критерий», т. 18, №. 2, октябрь 1999 года.
* Андервуд, Сара. Героини свободной мысли, Сомерсби, 1876 год.
# Пьер БомаршеLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Пьер Огюстен Карон де Бомарше |
|
Пьер Бомарше, Ж.Натье ӗҫӗ |
| Ĕçлев тĕсĕ: |
драматург, публицист |
|  |

**Пьер Огюстен Карон де Бомарше** (фр. *Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais*; 24 кӑрлач 1732, Париж — 18 ҫу 1799, унтах) — паллӑ франц драматургӗ тата ҫыравҫи.

## Пурнӑҫӗ

## Ӗҫӗ-хӗлӗ

## Вуламалли

* Фредерик Грандель Бомарше // Beaumarchais: ou, la calomnie. Paris, Flammarion, 1973; Перевод с французского Л. Зониной и Л. Лунгиной; М., «Книга», 1986. 400 стр.
* Р.Зернова. Гл. «Пьер Огюстен Бомарше» — из «Писатели Франции», М. Издательство «Просвещение», 1964 г.
* Обломиевский Д. Д. Бомарше // История всемирной литературы. — М.: Наука, 1988. — Т. 5. — С. 147-149.
* Сальери и Бомарше. Опера и революция / Борис Кушнер. В защиту Антонио Сальери
* Лисы в винограднике. Лион Фейхтвангер. Исторический роман.

## Каҫӑсем

* Бомарше — статья из «История всемирной литературы» (1988)
* Творчество Бомарше — из «История зарубежной литературы XVIII века»
* Бомарше 2019 ҫулхи Ака уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ. — статья из энциклопедического справочника «Исторический лексикон. XVIII век» (1996)
* Краткое содержание произведений П. Бомарше
# XII ĕмĕр

XI ĕмĕр — **XII ĕмĕр** — XIII ĕмĕр

## Вунăçуллăхсемпе çулсем

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1090** | 1090 | 1091 | 1092 | 1093 | 1094 | 1095 | 1096 | 1097 | 1098 | 1099 |
| **1100** | 1100 | 1101 | 1102 | 1103 | 1104 | 1105 | 1106 | 1107 | 1108 | 1109 |
| **1110** | 1110 | 1111 | 1112 | 1113 | 1114 | 1115 | 1116 | 1117 | 1118 | 1119 |
| **1120** | 1120 | 1121 | 1122 | 1123 | 1124 | 1125 | 1126 | 1127 | 1128 | 1129 |
| **1130** | 1130 | 1131 | 1132 | 1133 | 1134 | 1135 | 1136 | 1137 | 1138 | 1139 |
| **1140** | 1140 | 1141 | 1142 | 1143 | 1144 | 1145 | 1146 | 1147 | 1148 | 1149 |
| **1150** | 1150 | 1151 | 1152 | 1153 | 1154 | 1155 | 1156 | 1157 | 1158 | 1159 |
| **1160** | 1160 | 1161 | 1162 | 1163 | 1164 | 1165 | 1166 | 1167 | 1168 | 1169 |
| **1170** | 1170 | 1171 | 1172 | 1173 | 1174 | 1175 | 1176 | 1177 | 1178 | 1179 |
| **1180** | 1180 | 1181 | 1182 | 1183 | 1184 | 1185 | 1186 | 1187 | 1188 | 1189 |
| **1190** | 1190 | 1191 | 1192 | 1193 | 1194 | 1195 | 1196 | 1197 | 1198 | 1199 |
| **1200** | 1200 | 1201 | 1202 | 1203 | 1204 | 1205 | 1206 | 1207 | 1208 | 1209 |

### Хронологи Таблици 2 пинçуллăх
# Нӳрлĕх

Нÿрлĕ сывлăшлă вăрман
**Нÿрлĕх** — ĕскерсенче е талккăшсенче шыв мĕн чухлĕ пулнине палăртни.

## Каçăсем

* Glossary definition of absolute humidity — National Science Digital Library
* Glossary definition of psychrometric tables — National Snow and Ice Data Center
* Glossary definition of specific humidity — National Snow and Ice Data Center
* FREE Humidity & Dewpoint Calculator 2009 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 30-мӗшӗнче архивланӑ. — Vaisala
# Андорра-ла-Вьеха

Округ Андорра-ла-Велла Андорра картти çинче
**Андорра-ла-Велья** (кат. Andorra la Vella) или **Андорра-ла-Вьеха** (исп. *Andorra la Vieja*) — Андорра тĕп хули тата çичĕ паррокисенчен пĕри.

Халăх йышĕ — 20 724 (2002). Çĕр лаптăкĕ — 12 тв. çм.

## Тавралăхĕ

Хула Пиреней тăвĕсем çинче, 1000 м çӳллĕшĕнче, Валира юханшыв хĕрринче вырнаçнă.

## Истори

Хулана IX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче никĕсленĕ. Андорра кнеçлĕхĕн тĕпĕ 1278 çултанпа. 1993 çулта пĕрремĕш конституци йышăннă.

## Хуçалăхĕ

Тухăçăн тĕп çăлкуçĕсем — çулçӳревлĕх, сутă-илӳ, банк ĕçлĕхĕ.
# Сири (рим провинцийĕ)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Сири (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Сири провинцийĕ Адриан тапхăрĕнчи Рим империн картти çинче (117-38 çç.)
Сири провинцийĕ Рим империн картти çинче
Рим мозаики, Антиохирен, Лувр.
**Сири** — Рим провинцийĕ пулнă. Ăна П. эрч. 64 çулта Помпей, Виççĕмĕш Митридат вăрçинче çĕнтернĕ хыççăн, хушнă. Рим йышĕнче, кайран Висантире, çиччĕ ĕмĕр тăршшĕ, 637 çулчен, арапсем çĕнтерсе иличченех, пулнă.

## Принципат тапхăрĕ

Сири çарĕнче виç легион тăнă, вĕсем пархисен чиккине хӳтĕленĕ. 69 ç. сири çарĕсем Веспасиан çĕнĕ императора майлă тăнă.

II ĕмĕрĕн вĕçĕнчен пуçласа темиçе чыслă сири çынни Рим сенатне кĕнĕ, сăмахран, Тиберий Клавдий Помпеян тата Гай Авидий Кассий. 193 ç. провинцирен *Хăвăллă Сири* уйрăлать. III ĕмĕрте сирисем Север арăвĕсен император влаçĕ айне кĕреççĕ. 260 - 273 çç. Сири Пальмира патшалăхĕнче.

## Доминат тапхăрĕ

Диоклетиан реформи хыççăн иккĕ провинцийĕ те *Восток* диоцез йышне кĕрет. 330 – 350 çç. *Хăвăллă Сирин* Ефратăн анăç çыранĕнчи тата малтанхи Коммагена облаçĕн çĕрĕсенче Евфрат провинцине (Иераполис тĕп хула) туса хунă. Каярахпа, 415 ç. хыççăн, *Хăвăллă Сири* *Syria I* (тĕп хули — Антиохия, тата *Syria II* (тĕп хули — Апамея-Оронте-çинчи) çине пайланнă.

## Висанти тапхăрĕ

528 ç. император Юстиниан I иккĕ провинцин территорисенчен çыран хĕрринчи Феодори провинцине туса хурать.
Регион Висанти империнче паллă шутланнă. 609 – 628 çç. ăна Сасанидсем ярса илнĕ, кайран император Ираклий I тавăрнă, анчах та тепĕртакран каллех мăсăльмансем 637 çулта Ярмук патĕнчи çапăçу тата Антиохи парăннă хыççăн çĕнтерсе илнĕ.

## Çавăн пекех

* Дамаск Аполлодорĕ

## Асăрхавсем

Шаблон:Рим республикин провинцисем
# АпостолсемLatinitsopa vulani

12 апостол Леонардо да Винчи çырнă *«Тайная вечеря» фреска çинче*
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Апостол (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Апо́столсем**, *пĕр. хис.* **апо́стол** (ав.гр. ἀπόστολος — элчĕ, ав.гр. ἀποστέλλω ямалла *глаг*.) — Иисус Христосăн вĕренекенĕсем тата .

## Вуниккĕ апостол

|  |
| --- |
| **Христианлăх** Портал:Христианлăх |
|  |
| **Библи**
Кивĕ Халал · Çĕнĕ Халал
Апокрифы
Евангели
Вуннă пехил
Туçи ӳкĕт сăмахĕ  |
| **Виçпĕрлев**
Турă Аçа
Турă Ывăлĕ (Иисус Христос)
Сăваплă Хакал |
| **Христианлăх кун-çулĕ**
Христианлăх хронологийĕ
Малтанхи христианлăх
Гностика христианлăхĕ
Апостолсем
Çут тĕнче соборĕсем
Аслă аркану
Хĕрес харçисем
Реформаци |
| **Христиансен турă сăмахĕ**
Çылăха кĕни · Çылăх · Ырлăх Пăстаç пĕрлешĕвĕ · Чӳк парни
Çăлăну · Иккĕмĕш килĕм
Турра ырă туни
Ыркăмăллăхсем ·
Варттăнлăхсем·
Эсхатологи |
| **Христианлăх турачĕсем**
Католицизм · Православи ·
Протестантизм Авалхи тухăç чиркĕвĕсем ·
Антитринитарии

---

* п
* с
* т
 |

**Вуниккĕ апо́стол** — Иисус Христосăн çывăх вуниккĕ вĕренекенĕ.

Христиан вĕрентĕвĕпе, хăйĕн пурнăçĕнче Иисус Христос вуниккĕ вĕренекене хăйĕнпе пулма, Евангели пирки пĕлтерме тата усалсене хăваласа яма, унăн ятĕнчен калама чĕннĕ.

### Апостол Павăл

Павăл, вăлах Савăл (ивр. שאול‎, Шауль), Иисус Христос чĕрĕлнĕ хыççăн кĕнĕ, çапла вăл Иисусăн çĕр çинче пурăннă чухне кĕнĕ апостолсен шутне кĕмест. Çапах та, Павăл христианлăхра хисеплĕ апостолсен шутне кĕрет, мĕншĕн тесен вăл апостол Петĕрпе (Симонпа) пĕрле Чиркӳн пĕрремĕш аслă ашшĕсем пулаççĕ. Апостол Павăл хăйне «халăх тĕнĕн апостолĕ» тенĕ.

## Çитмĕл апостол

Икона «*Çитмĕл апостол соборĕ*»

**Çитмĕл апостол** (е 72-рен) — Христосăн тата унăн вĕренекеңĕсен вĕрентекенĕсем.

Çитмĕл апостолсен чылайрахăшĕн ятне Çĕнĕ Халалра асăнман, вĕсем пирки Сăваплă Чăнлавсенче çырнă.

Православи уйăхсăмахĕнче асăннă çитмĕл апостолсен ят-йышне V—VI ĕмĕрсенче кĕртнĕ. Çитмĕл апостол йышне чăнлавпа Марк тата Лука евангелистсем кĕреççĕ, çаплах «çитмĕл апостол» сăпатне каярах миссионер аслă ĕçĕшĕн нумайăшне (ытларах ап. Павăлăн вĕренекенĕсене) кĕртнĕ.

## Çавăн пекех

* Страсти апостольские

## Вуламалли

* *Марков Н. Ф.*  Апостолы // Православная Богословская Энциклопедия. —  СПб.:  Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник», 1900. — Т. 1.
* Православная энциклопедия, Апостолы, Польсков К. О., Венцель О. В., Желтов М. С., Квлилидзе Н. В.

## Каçăсем

* **Апостолмем** Викиампарта
# Осман империйĕLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِيّه
Осман империйĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ялавĕ | гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | осман чĕлхи |
| Тĕп хула | Сёгют (1299—1329), Бурса (1329—1365), Адрианополь (1365—1453), Константинополь (1453—1922) |
| Чи пысăк хула |  |
|  |  |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе |  вырăнта  км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе([[]])  - Йышлăхĕ |  вырăнта /км² |
| Валюта ячĕ | акче, куруш, лира |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ пуçласа таран |
| Патшалăх гимнĕ |  |
| Тетел доменĕ | [[]] |
| Тел. префиксĕ |  |

**Осман империйĕ** (осман. دولت عالیه عثمانیه‎ — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye), тата **Оттоман империйĕ**, **Оттоман Порти** е **Порта** — турккӑ-османсем 1299 ҫулхи Кӗҫӗн Азин ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫӗнче удж-бей Осман Гази ертсе пынипе туса хунӑ трансконтиненталлӑ патшалӑх.

## Тӗп ӑнлантару

## Кун-ҫулӗ

### Осман империйӗ чӑмӑртанни (1299—1453)

### Осман империйӗ ӳсни (1453—1683)

* Мохач патĕнчи çапăçу (1526)

Мохач патĕнчи çапăçу, Локман миниатюри, 1588
### Осман империйӗ арканни (1908—1922)

## Вуламалли

* Norman Itzkowitz. Ottoman Empire and Islamic Tradition. — University of Chicago Press, 1980. — ISBN 0-226-38806-9.
* Patrick Balfour Kinross. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. — William Morrow, 1979.
* Юджин Роган. Падение Османской империи. Первая мировая война на Ближнем Востоке, 1914–1920 гг = The Fall of the Ottomans: The Great War in the \*Middle East. By Eugene Rogan. . — М.: Альпина Нон-фикшн, 2017. — 560 p. — ISBN 978-5-91671-762-4.

## Каҫӑсем

* Ottoman Text Archive Project — University of Washington
* The Ottoman Empire: Resources — University of Michigan
* The Ottoman Empire: A Chronological Outline
* Information about Ottomans
* История Османской империи:образование, развитие и распад на YouTube Шаблон:Ru
* Турция в Азии 2015 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ.
# Ватикан

|  |
| --- |
| Status Civitatis Vaticanæ
Ватикан |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ватикан ялавĕ | Ватикан гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | Латтин чĕлхи |
| Тĕп хула | Рим |
| Чи пысăк хула |  |
| Папасен списокĕ | Франциск |
| Патшалăх секретарĕ | Пьетро Паролин |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 194 вырăнта 0,44 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2000)  - Йышлăхĕ | 194 вырăнта 890 2023/км² |
| Валюта ячĕ | Евро |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +1 пуçласа +2 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Ватикан гимнĕ |
| Тетел доменĕ | .va |
| Тел. префиксĕ | 379 |

**Ватикан**, — Европăри пĕчĕк патшалăх, анклав. Лаптăкăшĕпе чи пĕчĕк патшалăх шутланать. Рим хулара вырнаçнă, Италине пăханмасть.

Ватиканăн Италипе кăна чикĕ пур. Унăн тăрршĕ пĕтĕмпе 3,2 çыхрăмпа танлашать. Ватиканра аэропорт çук. Вертолет лармалли вырăн кăна пур. Тата 852 метрлă чугун çул пур. Вăл Италин çул-çӳрев системипе Çвятуй Петр саборĕ патĕнче вырнаçнă чугун çул станцине пĕрлештереть.

Ватиканăн коммерцисĕр планлă экономика. Ытларах пайĕпе тупăш католиксем укçа панипе пулать. Çавăн пекех туристсем нумай килеççĕ (вĕсем маркăсем, сувенирсем туянаççĕ, музейсене кĕрсе çӳренишĕн тӳлеççĕ).

## Культура

Ватиканра Сикстин капелли пур. Ун ăшĕнче хитре илемлетнĕ Çвятуй Пётр Соборĕ, Ватикан библиотеки вырнаçнă.

## Каçăсем

* Ватикан сайчĕ
# НюрнбергLatinitsopa vulani

**Нӳрнберг** (ним. *Nürnberg*) — Германи хули, Баварин вар çĕрĕнче вырнаçнă.

Нӳрнберг халах йышĕпе (500 132 çын 2006 çул тĕлне) Баварире иккĕмĕш (Мюнхен хыççăн) тата Германире 14-мĕш вырăнта.
Франконин калăплă хуçалăх тата этеплĕх тĕпĕ.

## Тавралăхĕ

## Истори

Нӳрнберг курăнăвĕ 1642 çулта
# Икĕпат-ливи вăрçи (1977)Latinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Икĕпат-ливи вăрçи  |
| Вăхăт |
утă, 1977 çул |
| Вырăн |
ливи-икĕпат чикки |
| Тăшмансем |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Ливи
 |  Икĕпат
 |

 |
| Çарпуçсем |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Муамар Каддафи
 | Анвар Садат
 |

 |
| Енсен вăйĕсем |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 19 000-27 000
  |  |

 |
| Çухатнисем |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *паллă мар* | *паллă мар* |

 |
|  |

**Икĕпат-ливи вăрçи** — Икĕпатпа Ливи хушшинче 1977 çулта пулса иртнĕ хĕçпăшаллă хирĕçӳ. Çапăçусем темиçе кун пынă, нихăш енĕ те çĕнтереймен.

## Хирĕçӳ сăлтавĕсем

## Çапăçусем

## Вуламалли

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Андрей Почтарёв. Африканское сафари по-русски (Красная Звезда) 2011 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* Tom Cooper. Libya & Egypt, 1971-1979 (сайт ACIG.org) 2014 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 8-мӗшӗнче архивланӑ. (акӑлч.)