Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# АмаLatinitsopa vulani

Хĕрарăм туррăн ал куçкĕски - Венерăн символĕ, çаплах биологире ама несĕллĕхĕн палли
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Ама (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Ама** (ама чĕрĕ чунĕ) — хăйĕн тĕсĕн ар несĕллĕхĕн паллисемлĕ аçа хорминчен несĕллĕхĕн диморфизмĕпе (çаплах несĕллĕх органĕсемпе) уйрăлса тăракан чĕрĕ организмăн хорми.

## Ама биологийĕн ĕç вырăнĕ

Хăйĕн ăратĕнчи (тĕсĕнчи) ама вырăнĕ — тепĕр хут тухăç тăвасси — урăх сăмахсемпе, аçан ар клеткисенче (сперматозоидсенче) упранакан ген хыпарлăхне ама ар клеткисем (тĕслĕх, çăмарта клеткисем) хăйсен ăшне йышăнасси. Кунсăр пуçне, чĕрчунсен хăш тĕсĕсенче, ама хăйĕн тăванĕсене хӳтĕлет, апат-çимĕç тупать, несĕлĕсене вĕрентсе çитĕнтерет.

## Çавăн пекех пăхăр

* Аçа
* Хĕрарăм
* Партеногенез
* Феминизм
* Эструс
* Çире пурри
* Гермафродитизм
* Сĕт ĕçекенсем

## Вуламалли
# КитсемLatinitsopa vulani

| ?Китсем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| грек. κῆτος |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISКитсемБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Китсем** (греч. κῆτος — «тинӗс хӑрушки») — кит евĕрлисен инфраушкӑнри дельфинсен шутне те, тинӗс сыснисен шутне те кӗмен тинӗс сĕтпе ӳсекенӗсем. Косаткасем тата гриндсем хӑйсене халӑхра «кит»тенӗ пулин те («кит-вӗлерҫӗ»), классификаци тӑрӑх дельфинсем пулаҫҫӗ. Кивелнӗ классификацире яка китсене (лат. Balaenidae) те китсен шутне кӗртнӗ. Елӗк левиафана та «кит» тесе шутланӑ.

## Пулса тухни тата тӗсӗсем

* Мӑйӑхлӑ китсем
* Шӑллӑ китсем
* Авалхи китсем

## Анатоми

## Вуламалли

* Carwardine, M. Киты, дельфины и морские свиньи (неопр.). — Dorling Kindersley, 2000.
* В. Е. Соколов, В. А. Арсеньев. Усатые киты. — Наука. — ISBN 5-02-005772-X
* Williams, Heathcote (англ.)русск.. Whale Nation (неопр.). — N. Y.: Harmony Books (англ.)русск., 1988. — ISBN 0-517-56932-9.
* Ник Пайенсон. Наблюдая за китами. Прошлое, настоящее и будущее загадочных гигантов = Nick Pyenson. Spying on Whales: The Past, Present, and Future of Earth's Most Awesome Creatures. — М.: Альпина нон-фикшн, 2020. — ISBN 978-5-91671-995-6.

## Каҫӑсем
# Килти вăкăр

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Вăкăр пӑхӑр.
Rinder
**Килти вăкăр** — хăвăл мăйракаллă, мăшăр чĕрнеллĕ килти чăмлакан чĕрчун парнокопытное домашнее жвачное животное семейства полорогие. Систематикăн ITIS тытăмĕнче  — *Bos taurus* тĕсĕн *Bos taurus taurus* айтĕсĕ. Систематикăн NCBI тытăмĕнче — чăн вăкăрсем ретри *Bos taurus* тĕс.

Кулленхи калаçура çавăн пекех «ĕне» (амисен ячĕпе) теме пултараççĕ. Анчах та ку ăслăлăхри ят мар.

## Çавăн пекех

* Мăйракаллă шултра выльăх
* Зебу
* Сăваплă ĕне
* Тискер вăкăр
* Çапăçу вăкăрĕ
* Ватусси
* Ĕне какайĕ
* Вăкăр (зодиак палли)
* Килти вăкăрсен ăрачĕсем

## Асăрхавсем

## Литература

* Корова // Конго — Крещение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 340. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 15). — ISBN 978-5-85270-346-0.
# Пилсем çинчи полоLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Поло (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Пилсем çинчи поло
**Пилсем çинчи поло** — Кăнтăр-Хĕвеланăç Ази ушкăнпа вылямалли поло вăййин тĕсĕ. Пилсем çинчи поло вăййине XX-мĕш ĕмĕрте Азине пынă анкăл аристокрачĕсем шутласа кăларнă. XX ĕмĕр вĕçĕнче спорт шутне кĕнĕ. 1985-мĕш çултанпуçласа пилсем çинчи поло вăййин тĕнче чемпионачĕсем ирттереççĕ.

Тăршшĕ 200 метра яхăн уйра выляççĕ. Пил çинче хăвалаканĕ тата выляканĕ лараççĕ. Икĕ ушкăн хирĕç выляççĕ. Кашни ушкăнра икшер, сайра хутра виçĕ пилĕ пулать.Вылякан çынĕсен шучĕ те тĕрлĕрен пулма пултарать. Вăйă тĕлĕ — хирĕç вылякан ушкăнăн хапхине хăшĕ ушкăнĕ те пулсан ытларах пÿске çапса кĕртесси.

Вăйă хатĕрĕсем — пӳске, хапхасем, юри хатĕрленĕ бамбук патакĕ, тăршшĕ (1,8 - 2,7 м), пил пысăкăшĕнчен килет.

## Çавăн пекех

* Поло
* Яксем çинчи поло
* Канополо
* Шыври поло

## Каçăсем

* Всемирная федерация поло на слонах 2008 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ.
* Движение против поло на слонах 2017 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.
* Особенности поло на слонах 2011 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ. - фото на Dimaxblog.ru
# Шăратăннă сăмах

Улмуççи
**Шăратăннă сăмах**, — хутлă сăмахăн тĕсĕ. Гаплологие çывăх, анчах вăл мар.

Чи паллă тĕслĕхсенчен пĕри — *улмуççи* сăмах, *улма йыăççи* тенинчен пулнăскер.

Урăх хăшпĕр чĕлхесече ку пулăма енчĕк (акăлчансем, хранццуссем), чăматан (нимĕçсем), телескоп (норвегсем, румынсем), салат (итальянсем) е тата урăхла та калаççĕ.

## Çавăн пекех

* Хутлă сăмах
* Гаплологи

## Çăлкуçсем

*  2017 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.
*
*
# Ту

Демавенд (Иран) тăвĕ хĕлле.
**Ту́** (нум. **тусем**) — айлăмсем çийĕн хăпартнă рельефăн (çĕр пичĕн) çӳллĕшпе касăлнă (темиçе метртан пуçласа темиçе çухрăма çити) çĕр пайĕсем. Айлăмсенче тусем ту айĕпе уйрăлса тăраççĕ.

## Европа тăвĕсем

* Альп
* Пиреней
* Карпат
* Судет
* Урал
* Хибин
* Арамаçи
* Крым тăвĕсем
* Шварцвальд

## Çĕр çинчи чи çӳллĕ тусем

* Эверест, Ази (8850 м)
* Исмаил Самани тăрри, Ази (7495 м)
* Пик Победы (7439 м)
* Аконкагуа, Кăнтăр Америка (6962 м)
* Мак-Кинли, Çурçĕр Америка (6194 м)
* Килиманджаро, Африка (5895 м)
* Эльбрус, Ази (5642 м)
* Арарат, Ази (5165 м)
* Массив Винсон, Антарктида (4897 м)
* Монблан, Европа (4808 м)
* Косцюшко, Австрали (2228 м)

## Тусен экологийĕ

## Çавăн пекех пăхăр

* Шывай тăвĕ
* Ту çулçӳревĕ

## Каçăсем

* Статья горы 2010 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ. в Большой советской энциклопедии
* *И. Иванова* Горный рельеф
* 12 горных вершин, которые могут покорить новички 2010 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |

Шаблон:Портал Тусем
# Хăрпан пайранĕ

| Курпан уявĕ |
| --- |
|  |
| уяв апат-çимĕçĕ |
| **урăхла** | ’Ид аль-адха |
| **Çирĕплетнĕ** | Мухаммад пӳлĕхçĕ |
| **Уявлани** | Мечет |
| **Йăласем** | Уявра кĕлтуни, саламлани «Ид мубарак», чӳклени. |
| **Çыхăннă** | Хаç, Пряхим пӳлĕхçĕ кунçулĕ |

Пряхим (Авраам) чӳк тăвать
**Хурпан уявĕ** е **чӳк уявĕ** (арап. عيد الأضحى, тут. *Корбан бәйрәме*) — Исламăн аслă уявĕсенчен пĕри. Мăсăльмансем ăна Çӳл-Хиче уйăхĕн вуннăмĕш кунĕнче савăнса уявлаççĕ. Кильти выльăх пусса çияççĕ.

Тутарстанри *мăслеме* (араб. مسلم‎) тухнă чăвашĕсем ку уява *Хурпан Пуйрамĕ* тесе чĕнеççĕ, чун ÿкерĕччен *Пĕсмĕлле* тесе кĕлĕ тытăнаççĕ.

## Тытăнни

"Аслă Куранта" çырнă, пирешти Çупраиль тĕлĕкре кильнĕ те Пряхим патне каланă: Уллах сана ывăлăн чунне ÿкерме хушат - тесе. Пряхим вара Мин ятлă айлăма кайна , халь çта Мекке (араб. مكة المكرمة‎ — *Маккату-ль-Мукаррама*) тăрат, унта чун ÿкерме хатĕрленнĕ. Ун ывăлĕ çавна пĕлсе тарман та хирĕçмен, хуллен макăрнă та кĕлĕ вуланă, ашшĕпе Уллаха итленĕ. Ку вара Уллахăн сăнавĕ пулнă, чунĕн вăйне пăхни. Чÿке парнелеме вăхăт çитсен, Уллах вăл ачана пĕр çĕçĕ те хăлăç та ăна касаймалла мар тунă, тирне те чĕрмелле мар. Ывăлĕн чунне Сурăх чунĕ çине улăштарнă, çавăнпа хальте пулсан Хурпанă Пуйрамĕнче сурăх чунне ÿкереççĕ те чÿклеççĕ. Пряхима турă ăнăç панă итленĕшĕн, иккĕмĕш хут ывăлĕ çуралнă.

## Çавăн пекех пăхăр

* Ислам уявĕсем
* Ураса уявĕ
* Чӳк

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Уяв кунĕн йĕрки 2010 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ. (выр.)
* Хăрпан пайранĕ 2010 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ. (выр.)
* Qurban bayramı, Qurbanlıq heyvanların kəsilməsi qaydası, vaxtı; Əqiqə, Kəffarə, Nəzir, Udhiyyə  çинче
# Мезолит

Мезолит вӑхӑтӗнчи ӳкерчӗк. Урал тавралӑхӗнче тупнӑ
**Мезолит** (ав.-грек. μέσος «вӑтам» + λίθος «чул»), вӑтам чул ӗмӗрӗ — палеолитпа неолит хушшинчи тапхӑр. Яланхи пек «эпипалеолит» терминпа Ҫурҫӗр Европа тулашӗнчи мезолит культурисене ӑнлантарса пама усӑ кураҫҫӗ.

## Вуламалли

* Нина Николаевна Гурина. У истоков древних культур: (эпоха мезолита). — Наука, 1966. — 256 с.
* Paul G. Bahn. The Penguin Archaeology Guide. — Penguin Books, 2001. — 494 с. — ISBN 9780140293081.
* William E. Whittaker, Lynn M. Alex, Mary De La Garza. The Archaeological Guide to Iowa. — University of Iowa Press, 2015-04. — 312 с. — ISBN 9781609383374.
* Днепро-припятская культура // БРЭ. Т. 9. М., 2007.
* Всемирная история. Т. I / Отв. ред. Ю. П. Францев. — М.: Госполитиздат, 1955. — 747 с. — С. 99—102.

## Каҫӑсем

* Статьи по культурам эпохи мезолита (эпипалеолита)
* Сапожникова Г. В. Каменный век Северо-Западного Причерноморья // *Stratum plus*. — 2011. — № 1. — С. 8, 15—149, 321—331.
* Каталог мезолитических и неолитических коллекций в Национальном Музее
# Пуçламăш вĕреневлĕхLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Пуçламăш вĕреневлĕх (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Вĕреневлĕх пӑхӑр.
**Пуçламăш вĕреневлĕх** — ачасене пĕтĕмĕшле вĕреневлĕх парассин пĕрремĕш тапхăрĕ.

## Каçăсем

* Начальное образование как цель ООН
* Данные о начальном образовании в мире от ЮНЕСКО.
# Андроид

Гиноид «Актроид-DER 01», Осака университечӗпе Kokoro корпорацийӗ Экспо-2005 (Япония) кураври тӗслӗх.

**Андроид** (грек. ἀνήρ «ҫын, арҫын» + суффикса -oid «евӗр» — ҫын евӗрлӗ е антропоморфлӑ) — робот-гуманоид е синтетикӑллӑ организм, пӑхма ҫын пек курӑнма, тата ҫын пек хускалмалла тунӑскер. Ҫавӑн пек робота функционаллӑхӗпе тата ҫиелтен пӑхма нимӗнпе те чакман биологиллӗ органсем е ытти япаласем хушма пулать.

## Вуламалли

* История технической игрушки. Автоматы. Герон. Театр автоматов. Музей. Кукла. Писец. Механика. Дро. Андроиды. Робот
* Отряшенков Ю. М. Юный кибернетик. — Детская литература, 1978

## Каҫӑсем
# ВаранасиLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Варанаси |
|  |
| **Хула гербĕ**  |
| Патшалăх: | Инди |
| Регион: | Уттар Прадеш провинциĕ |
| Никĕсленĕ: |  |
| Хула, çултан: |  |
| Халăх йышĕ, пин çын: | 1 700 (2001) |
| Хула лаптăкĕ: | 4 039 км2 |
| Геогр. анлăхĕ: | 25.36° ç. ш. |
| Геогр. вăрăмлăхĕ: | 83.13° х.т.д. |

**Варанаси**, — Индири Уттар Прадеш провинцинче вырнаçнă хула. Ганг юханшыв хĕрринче ларать. Хула Каши (авал), тата Бенерес (X-XII ĕмĕрсенче) ячĕсемпе паллă. Индири чи авалхи хуласенчен пĕри. Пирĕн эрăчен 7 ĕмĕрте никĕсленнĕ тесе шутлаççĕ.
1950 çулта Уттар Прадеш провинциĕ шутне кĕртнĕ.

Варанаси, мусульмансен Мекка евĕр, индуссен çветуй хули шутланать. Унăн хăйне евĕр, ыттисемпе пĕрпек мар, уйрăм культура аталаннă. Вăл темиçе пин çул хушшинче аталаннă. Хулара инди историĕн паллă юрăçисем, философĕсем, сăвăçисем çуралнă: Кабир, Мунши Премчанд, Прасад Джайшанкар, тата ыттисем.

Варанаси çавăн пекех Инди культурин тĕп хули пек паллă.

## Халăх йышĕ

1968 çулта кунта 602 пин çын пурăннă.

## Культура

1922 çулхи Варанаси хулиХулара пурĕ 1 500 храм ытла. Вĕсенчен шучĕнче Шивăн ылтăн храмĕ, Аурангзеб мечечĕ.

## Пулса иртнисем

* 2006, Пуш, 7 — хулара икĕ сирпĕнӳ пулнă. Пĕри храмра пулса иртнĕ, тепри — чукун çул станициĕнче. 6 çын вилнĕ, 60 çын ытла аманнă.
# IBMLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| International Business Machines |
|  |
| тип |
{{{тип}}} |
| Компани йыхравĕ |
«Think!» (акӑл. *«Чухла!»*) |
| Никĕсленĕ çул |
1889, корпораци – 1911-па |
| Паллă çынсем |
Вирджиния Рометти, CEO Сэмюел Палмизано, директорсен канашĕн председателĕ |
| Отраçлĕ |
Информаци технологисем |
| Çаврăнăш | ▲ $107 млрд (2011) |
| Операци тупăшĕ | ▲ $20,5 млрд (2011) |
| Таса тупăш | ▲ $16 млрд (2011) |
| Тăван компанисем |
Lotus Software Rational Software Tivoli Sterling Commerce Lombardi |
| Веб-сайчĕ |
ibm.com(акӑлч.) ibm.com/ru/ru(выр.) |

**IBM** (МФА: [aɪbiːˈɛm]; аббр. акӑл. *International Business Machines*) — тĕнчере аппарат тата программа хатĕрне тăвакан-сутакан ,çаплах ИТ-сервиспа консалтинг пулăшăвĕ паракан тĕнчери чи пысăк транснациллĕ корпорацисенчен пĕрри, штаб-хваттерĕ Армонкра, Çенĕ Йорк штачĕ (АПШ).

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* IBM официаллă сайчĕ
* IBM Раççейри официаллă сайчĕ
# Шурă çухаLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Шурă çуха (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Receptionists
**«Шурă çуха»** (калька, акӑл. *white-collar worker*) — хĕвеланăçĕнчи социологире ăс-хал тата сăй-хал ĕçĕнче тăракан кĕрĕшевçĕсене çапла калаççĕ, — информацие сыхлассипе, усă курассипе, майлаштарассипе ĕçлекенсене: слушшисем, тиексем, администраторсем, менеджерсем.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* *Silicon Valley* What Color Is Your Job? Job Classifications and Distinctions.  www.thedigeratilife.com (2007-08-27). Тĕрĕсленĕ 27 Пуш уйӑхӗн 2020.
* *Ра­да­ев В. В., Шка­ра­тан О. И.* Со­ци­аль­ная стра­ти­фи­ка­ция. — М.: Аспект Прес, 1996. — С. 129—132.
# Волгоград облаçĕLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
|
Волгоград облаçĕ
Волгоградская область |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Волгоград облаçĕн ялавĕ | Волгоград облаçĕн гербĕ |

 |
|  |
| Тĕп хули | Волгоград |
| Лаптăкĕ
- Пĕтĕмпе
- шыв пайĕн %. | 31
112& 877 км²
0 |
| Халăх йышĕ
- Пĕтĕмпе
- Йышлăх | 19
2 470 057 çын патнелле (2023)
21,88 ҫын çын/км² патнелле |
| Федераци тăрăхĕ | Атăлçи федераллă округĕ |
| Экономика регионĕ | Атăл-Вятка районĕ |
| Регион номерĕ | 34 |
| Патшалăх чĕлхисем | вырăсла |
| Губернатор | Бочаров Андрей Иванович |
| Вице-губернатор | Евгений Харичкин |
|  |  |
| Гимн | Волгоград облаçĕн гимнĕ |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +0300 |

**Волгоград облаçĕ** (выр. *Волгоградская область*) — Раççей Федерацийĕн субъекчĕ. Тĕп хула — **Волгоград** хули. Облаç Кăнтăр федераци тăрăхĕнче, Атăлçи экономика районĕнче кĕрет. Хĕвеланăç енчен хĕвелтухăç енне, çавăн пекех çурçĕртен кăнтăр еннеле 400 çухрăм ытла тăсăлать. Чикĕ тăршшĕ 2221,9 çухрăм. Облаçре 1506 хула-ял вырнаçнă.

Волгоград облаçĕ Сарӑту, Ростов, Аҫтӑрхан, Воронеж облаçĕсемпе, Калмăк Республикипе тата Казахстан республикипе юнашар вырнаçнă.

## Транспорт

Область тăрăх иртекен чукун çулĕсен тăршшĕ 1, 6 пин çухрăм, шыв çулĕсем — 1,5 пин çухрăм, автомобиль çулĕсем — 14 пин çухрăм.

## Хулисем

* Волгоград
* Волжский
* Дубовка
* Жирновск
* Камышин
* Котельниково
* Палласовка
* Серафимович
* Суровикино
* Калач-Дон-Çинче
* Котово
* Краснослободск
* Ленинск
* Михайловка
* Николаевск
* Новоаннинский
* Петров Валĕ
* Урюпинск
* Фролово

## Каçăсем

* Волгоград облаçĕн администрациĕн сайчĕ 2016 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |