Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Инди

**Инди** (чӑв. *Ĕнчĕ*, хинди भारत गणराज्य), — Кăнтăр Азири патшалăх. Индостан çурутравĕн ытларах пайне йышăнать. Пакистан, Китай, Непал, Бутан, Бангладеш, Мьянма патшалăхĕсем унпа юнашар вырнаçнă. Индин тинĕс чиккисем çавăн пекех Мальдив утравĕсемпе, Шри-Ланкапа, Индонезипе юнашар иртеççĕ пур. Унсăр пуçсăр Джамму тата Кашмир тавлашуллă çĕрĕсем Афганистанпа юнашар вырнаçнă.

## Халăх йышĕ

Халăх йышĕпе Инди тĕнчере иккĕмĕш вырăна йышăнать. Индире миллиард ытла çын пурăнать. Лаптăкĕпе Инди тĕнчере çиччĕмĕш. Инди пысăк цивилизацисен çăлкуçĕ. Кунта индуизм, буддизм, сикхизм, джайнизм тĕнĕсем çуралнă. XX ĕмĕр варри таран Британи империйĕн колонийĕ пулнă. 1947 çултанпа пăхăнман патшалăх.

* Хиндустансем, Тамилсем.

Бомбей хулинче
Индири Пувар хули çывăхĕнчи çыранра ларакан кимĕсем
Çурçĕр Индири сăрт-ту
Инди Парламенчĕ

Инди республикин официаллă наци символĕсем| Наци чĕр-чунĕ |  |  |
| Наци кайăкĕ |  |  |
| Наци йывăççи |  |  |
| Наци чечекĕ |  |  |
| Наци тискер чĕр-чун пуянлăхĕ |  |  |
| Наци шайĕнче упранакан, шывра пурăнакан, сĕтпе ÿстерекен чĕрчун |  |  |
| Наци рептилийĕ |  |  |
| Наци сĕтпе ÿсекен чĕрчунсен пуянлăхĕ |  |  |
| Наци улма-çырли |  |  |
| Наци чиркĕвĕ |  |  |
| Наци юханшывĕ |  |  |
| Наци сăрт-тăвĕ |  |  |

## Пайланăвĕ

Инди 28 штатран, 6 Пĕрлĕх çĕрĕсен тата Дели тĕпхули хутлăхĕнчен тăрать. Штачĕсем районсене пайланаççĕ.

### Штачĕсем

1. Андхра-Прадеш
2. Аруначал-Прадеш
3. Асам
4. Бихар
5. Гоа
6. Гуджарат
7. Джаммупа Кашмир
8. Джарханд
9. Хĕвеланăç Бенгали
10. Карнатака
11. Керала
12. Мадхья-Прадеш
13. Манипур
14. Махараштра
15. Мегхалая
16. Мизорам
17. Нагаланд
18. Орисса
19. Пенджаб
20. Раджастан
21. Сикким
22. Тамилнад
23. Трипура
24. Уттаранчал
25. Уттар-Прадеш
26. Харьяна
27. Химачал-Прадеш
28. Чхаттисгарх

### Пĕрлĕх çĕрĕсем:

1. Андаман тата Никобар утравĕсем
2. Дадрапа Нагар Хавели
3. Даман тата Диу
4. Лакшадвип
5. Пондишери
6. Чандигарх

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Посольство Республики Индия в Российской Федерации 2018 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.
* Посольство Российской Федерации в Республике Индия
* Официальный каталог сайтов Правительства Республики Индия
* Индия с Майклом Вудом. 2017 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ. — ВВС документаллă фильмĕ.

Шаблон:Инди темăсенче
Шаблон:Кăнтăр Ази

Шаблон:Арави тинĕсĕн патшалăхĕсем
Шаблон:Бенгал кӳлмекĕн патшалăхĕсем
Шаблон:Андаман тинĕсĕн патшалăхĕсем
# Санскрит

Çавăн пекех: Веда чĕлхи

| Санскрит |
| --- |
| Тӑван ячӗ:
  | संस्कृता वाक्, संस्कृता भाषा |
| Патшалӑхсем: | Инди тата Кăнтăр Азин хăшпĕр районĕсем |
| Официаллӑ статус:
  | Инди Инди индуизмпа урах этепсен, классикăлла инди литературин, ăслăхĕн чĕлхи |
| Классификаци |
| Категори: | Еврази чĕлхисем |
| Индоевропа çемьи
Индоиран турачĕ
Индоари группи |
| Ҫырулӑх:
  | деванагари тата ур. |
| Чӗлхе кочӗсем |
| ГОСТ 7.75–97:
  | сан 581 |
| ISO 639-1: | sa |
| ISO 639-2: | san |
| ISO 639-3: | san |
| *Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика* |

**Санскри́т** (деванагари: संस्कृता वाच्, saṃskṛtā vāc?, «литература чĕлхи») — Индин авалхи синтетикăлла кăткăс грамматикăллă синтетикăлла грамматикăллă литература чĕлхи. «Санскрит» сăмахĕ хăйĕ «туптанă, якатнă» тени пулать.

## Çав. пекех

* Санскритăн тĕнчери транслитераци алфавичĕ
* Ĕнчĕ-вырăс практикăлла транскрипци

## Литература

* *Гильфердинг А. Ф.*  О сродстве языка славянского с санскритским. —  СПб.:  Тип. Императорской Академии Наук, 1853.
* *Иванов В. В., Топоров В. Н.*  Санскрит. —  М.:  Издательство восточной литературы, 1960.
* *Кочергина В.А.* Начальный курс санскрита. М.: Издательство АН СССР, 1956.
* *Кочергина В.А.*  Санскритско-русский словарь: около 30000 слов / ред. Кальянов Владимир Иванович. С приложением "Грамматического очерка санскрита" А. А. Зализняка. — 2-мĕш кăл., тӳр. тата хуш. —  М.:  Русский язык, 1987. — 4250 экз.
* *Аделунг Ф*  О сходстве санскритского языка с русским / Франс чĕлхинчен Павел Фрейганг куçарнă. —  СПб:  Императорская типография, 1811.
* Кнауэр Ф.И. Учебникъ санскритскаго языка Лейпциг. 1907. 343 стр.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

Wikipedia
Википедин मुख्यपृष्ठम् уйрăмĕ.

* SanDic — бесплатный онлайн/офлайн словарь санскрита ~200000 слов
* Учебники и статьи о санскрите и других языках 2016 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
* Санскритско-русский/русско-санскритский словарь онлайн ок 50 000 слов 2022 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 11-мӗшӗнче архивланӑ.
* Грамматический очерк санскрита 2009 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* О языке древней Индии 2016 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ. Лекция академика Андрея Зализняка на сайте Элементы.ру
* Academic Courses on Sanskrit Around The World 2009 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ.
* Sanskrit Alphabet in Devanagari, Gujarati, Bengali, and Thai scripts with an extensive list of Devanagari, Gujarati, and Bengali conjuncts 2013 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
* Sanskrit Documents
* Digital Sanskrit Buddhist Canon 2010 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 11-мӗшӗнче архивланӑ.
* Gretil: Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages, a cumulative register of the numerous download sites for electronic texts in Indian languages
* Sanskrit Self Study by Chitrapur Math
* An Analytical Cross Referenced Sanskrit Grammar By Lennart Warnemyr

Шаблон:Индоари чĕлхисем
# Япала ячĕ

**Япала ячĕ**, — япалана пĕлтерекен пуплев пайĕ. Унăн ыйтăвĕсем *кам? мĕн?*

Япала ячĕсене пĕлтерĕшĕ тĕлĕшĕнчен икĕ ушкăна уйăраççĕ:

* пайăр ятсем (пĕр йышши япаласене пĕр-пĕринчен уйăрма панă ятсем);
* пайăр мар ятсем (ытти мĕнпур сăмахсем).

Япала ячĕсен тăватă грамматика категориĕ пур: падеж, хисеп, камăнлăх, вăхăт. Вĕсенчен чи палли — падеж категорийĕ.

Япала ячĕсен икĕ хисеп: пĕррелĕ тата нумайлă. Япала ячĕсен чăваш чĕлхинче 8 падеж, пĕр вĕçленӳ.

Предложенире япала ячĕ чи кирлĕ компонентсенчен пĕри шутланать. Чăваш чĕлхинче пур член та пулма пултарать: подлежащи (*Хĕвел тухрĕ*), сказуемăй (Эпĕ — вĕрентекен), дополнени (*Атта хаçат вулать*), определени (*йывăç кĕрепле*), обстоятельство (*кинона кайрĕç*).

Япала ячĕ предложенире тепĕр япала ятне, глагола, тата паллă ята ăнлантарать. Япала ятне хăйне паллă ячĕ, хисеп ячĕ, местоимени, глагол ăнлантарма пултарать.

Чăваш чĕлхинче пулăшу пĕлтерĕшлĕ япала ячĕсем пур (*ай, аяк, ăш, варă, вĕç, пуç, çи*), вĕсем япалан пайне, тавралăхăн енĕсене кăтартаççĕ. Пулăшу ячĕсен виçĕ падеж (пару, вырăн, туху) форминче çеç пулаççĕ.

Пулăвĕ енчен япала ячĕсем пĕрремĕшлисем тата иккĕмĕшлисем пулаççĕ. Иккĕмĕшлĕ япала ячĕсем ытларах морфологи мелĕпе сăмах тымарĕ çумне тĕрлĕ аффикс хушăнса пулаççĕ. Тĕслĕхрен, *сунар+çă, хурăн+лăх, тимĕр+çĕ*.

Синтаксиспа морфологи мелĕпе пулнă япала ячĕсем те лексикăра йышлă. Вĕсем чăваш чĕлхинче икĕ тĕслĕ:

* мăшăр сăмахсем;
* хутлă сăмахсем.

## Япала ячĕсен формисем

Хăш-пĕр аффиксене йышăнса япала ячĕсене тĕрлĕрен формăсене кĕртеççĕ:

* Сулăну форми. **-алла (-елле)**. Ку форма япала ăçталла сулăннине кăтартать.
* Палăрту форми. **-и, -скер**. Палăрту форминчи япала ячĕсем хăйсем тĕллĕн çӳренĕ чух вĕçленеççĕ. (*ялти, ялтин, ялтине*, тата ыттисем)
* Иртнĕ вăхăт форми. **-чĕ**. Иртнĕ вăхăта пелтернĕ чухне хушăнать. Кашни падежра хутшăнма пултарать.

## Вуламалли

* А. Потебня, «Из записок по русской грамматике» (I)
* К. Brugmann, «Grundriss der vergl. Gram.» (II, 429—462)
* Paul, «Prinzipien der Sprachgeschichte» (1898, стр. 331—333).

## Асăрхавсем
# Ори (чĕлхе)

**Ори**, — инди-европа чĕлхи. Ку чĕлхепе Индин Орисса штатĕнче пурăнакан 35 млн çын калаçать. Индин 23 официаллă чĕлхесен шутне кĕрет.

ISO 639-1 тăрăх унăн кочĕ **or**, ISO 639-2 тата ISO 639-3 тăрăх — **ori**.

Унăн хăйĕн çыруллахĕ пур.
# Тӳре

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тӳре (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Римский судья. V в. до н. э.
ПНО Тĕнчери тӳршарлăхĕн тӳршарисем
**Тӳршари** — тивĕçлĕ сăпат, тӳршарлăха кĕрсе тивĕç-ирĕк тӳршарлăхне туни.

## Пĕрлехи хыпарсем

## Асăрхавсем

Шаблон:Криминологи

Категория:Юридицири тивĕçлĕ ĕçсем тата профессисем
# Сăваплă Валентин кунĕLatinitsopa vulani

Валентин кунĕ. Уҫӑ ҫыру

**Сăваплă Валентин кунĕ** (тата Валентин кунӗ), е Савнисен кунӗ — Нарăс, 14 — тӗнчери чылай ҫӗршывсенче палӑртакан уяв. Ятне Валентин ятлӑ христиан асапҫисен иккӗшӗнчен пӗрне — Интерамн Валентинне е Рим Валентинне чысласа панӑ.

Ҫак уявра юратакансем пӗр пӗрне парнесем, чечексем, пылак ҫимӗҫ, теттесем, сывлӑш хӑмписем тата уҫӑ ҫырусем (ытларах чӗрене палӑртакан калӑпӑшлисене), сӑвӑсем, юратнине уҫса е юрату сунса — валентинкасем леҫеҫҫӗ.

## Вуламалли

* Валентинов день // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Сахаров П. Д. Валентина св. день // Религии народов современной России: Словарь / Ред-кол. Мчедлов М. П. (отв. ред.), Аверьянов Ю. И., Басилов В. Н. и др. — 2-е изд., и доп. — М.: Республика, 2002. — С. 58—59. — 624 с. — 4000 экз. — ISBN 5-250-01818-1.
* Kelly H. A. (англ.)русск.. Chaucer and the cult of Saint Valentine. — BRILL, 1986. — 185 p. — ISBN 978-90-04-07849-9.

## Каҫӑсем
# ПарссемLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Парссем (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

|  |
| --- |
| Парссем |
| Хальхи вырнаҫӑвӗ тата йышӗ |
|
Пурӗ: ~ 110 пин Инди Инди: 70 пин
* Гуджарат
* Мумбаи

Пакистан Пакистан: 5 пин
* Карачи

АПШ АПШ: ~6,5 — 11 пин
Аслӑ Британи Аслӑ Британи: ~5 пин
Канада Канада
Шри-Ланка Шри-Ланка
Сингапур Сингапур
Австрали Австрали |
| Чӗлхе |
гуджарати, акăлчан |
| Тӗн |
сăртăш |

Халăх тумне тăхăннă МумбаиБомбей парсĕсем.
**Парссем** (гудж. પાર્સી [pa:rsi:]) — авалхи Персирен тухнă халĕ Индире сăртăш тĕнĕпе пурăнакан этноконфесси ушкăнĕ. Йышĕ — 100 пирен ытла çын (1973).

Парссен ытларахăшĕ Бомбейре пурăнаççĕ, вĕсем Иранран патшалăха арапсем VII—X ĕмĕрсенче аркатсан килнĕ сăртăшсен несĕлĕсем шутланаççĕ. «Парси» этнонима тăван ят тесе Афганистанпа Азербайджанри (вĕсене парси теççĕ) перси чĕлхиллĕ урăх ушкăн халăх та йышăнать.

## Пурнăç майĕ

Индири парссем тĕн йăлине пула çителĕклĕ пурнăç çавăрнă. Парссен чылайрахăшĕ тахçанах суту-илӳпе тăрăшать, банк тата услам ĕç-хĕлĕпе (Индири пуян усламçăсен парс çемьи пур — Тата) тупăç тăвать. Хальхи парссем хăйсен таван чĕлхине — фарси — манăçа кăларнă та паянкуна гуджарати челхипе пуплеççĕ; канон литературине авестăпа пехлеви чĕлхипе çырнă. Парссен этем пĕрлешĕвĕнче ытларах эндогамлă (яшсем авалхи туй йăлинчен тухса пыраççĕ). Мăчаварсем çынсен тĕн этеплĕхне çеç мар, парссен куленхи пурнăçне те йĕркелесе пыраççĕ. (ПСЭматериалĕпе усă курнă).

## Йăла

«Бомбей парсĕсем», йывăç гравюра, 1878 çуле тĕлнелле
Храмра парссем кăвайта пуç таяççĕ, вилесене çĕре пытармаççĕ, хăйсен таса çутçанталăк вăйĕсене— кăвайт, шыв, сывлăша, çĕр — мăшкăллас мар тесе грифсене (шăплăх турулĕсенче) çиме параççĕ. Ăнчах та хăш пĕр чухне çак йăлана, пурăннă çĕршыври вилнĕ çынна пытарас саккунлăха пула пăсма тивет. Çапла, Фредди Меркьюрин виле кĕлеткине, сăртăш йăлине пăрахăçласа, çунтарнă, мĕншĕн тесен британ саккунлăхĕ, нумай çĕршывсенчи пекех, вилене çĕре пытарма е кремаци тума çеç ирĕк парать.

## Мăшăрланасси

Туй сăнĕ, 1948
Сахал йышлă парссен мăшăр тупма хĕн. Çавăнпа, халĕ вĕсем Тетелпе (тетел-хĕрупрраç) паллашаççĕ.

## Паллă çынсем

Анăçри чи паллă парс — «Queen» британ рок-группин ертӳçи Фредди Меркьюри (Фаррух Балсара).

Тепĕр паллă парс — дирижёр Зубин Мета.

## Çав. пекех

* Гебрсем
* Иранри парссем
* Анкăл-ĕнчĕсем
# АйдахоLatinitsopa vulani

**Айдахо** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | [[Image:|130px|Айдахо гербĕ]] |
| Айдахо ялавĕ | Айдахо гербĕ |

 |
|  Ытти штатсем |
| Тĕп хули | Бойсе |
| Чи пысăк хула
  | Бойсе |
| Кĕпернетор
 | Бутч Оттер |
| Лаптăкĕ  - Пурĕ  - Çĕрĕн  - шыв % | АПШ-ра 14-мĕш вырăнта 216 632 çх² 215 км² 0,98% |
| Халăх йышĕ  - Пурĕ (2000)  - Халăх йышлăхĕ
 | АПШ-ра 39-мĕн вырăнта 1 293 953 6/км² |
| Йĕркеленнĕ:
  | Шучĕпе 43-мĕш |
| Широта Долгота
 | 42° ç. ш.-нчен 49° ç. ш. таран 111° х.а. д.-нчен 117° х.а. д. таран |

**Айдахо** (Айтăхо, CVLa: «Idaho», Ajtăho, Ităho; акăлчанла Idaho) — Америкăн лăпкă океан енчи çурçĕр хĕвеланăç тăрăхĕнче вырнаçнă штат. Штатăн тĕп, çав хушăрах чи пысăк хули — Бойсе. АПШ федерацийĕпе 1890 çулта 43-мĕш штат пулса пĕрлешнĕ.

Штата рессурс енчен пуян пулнине кура **Мерчен** штат тесе чĕнеççĕ. Çĕр-шывăн девизĕ **"Вĕçĕм пултăр"**.

## Истори

Археологсем Айтăхора çĕр айĕнчен Америкăри хальччен пĕлнĕ чи авалхи çĕмрен йĕпписене тат ытти пурлăха кăларса этем ку çĕрте 14 500 çул каяллах пурăннине палăртнă. Çĕр-шывăн çурçĕр енче **Нез Пĕрс**, кăнтăр енче **Шошшон** тĕп халăхсем пурăннă.

1846 çулта АПШна саккунлăн куçиччен Айтăхо çĕрĕшĕн Америкăпа Бриттани тупăшнă. Малтанах Айтăхо çĕрне Орегон, Вашингтон, Дакота штачĕсем пайланă. 1863 çулта йĕркеленĕ Айтăхо Лаптăкне хальхи Aйтăхо, Монтана, тата Вайоминг штатсем кĕнĕ. 1860 çулта паянхи Айтăхо çĕрĕнче пĕрмĕш общинăсем йĕркеленнĕ.

Федераци правительстви çĕре юнашар штатсене салатас текен, 1890 çулта Айтăхо штат пулса тăратех. Штатăн хуçалăхĕ малтан метал кăларни çине таяннăскер, туризм тата ялхуçалăхĕнчен тупăш илме пуçлать.

Юлашки çулченче Айтăхора ăслă технологи промышленноçĕ вăйлă аталанма тапратнă. Авалхи халăхăн йăла-йĕркине сыхлакан пĕрлешӳсен ĕçĕ штата туристсене илĕртет.

## Тавралăхĕ

Штат лаптăкĕ — 216 632 км2.

Айтăхо пĕр енче Канадăпа чикĕленет. Айтăхо çĕрĕ этем пăсман лаптăксемпе пуян. Рокки тăвĕ айĕнче лараканскер, штат рессурспа пуян, çĕрĕн-шывĕ илемлĕхĕпе илĕртет. The"Штатра юрпа витĕннĕ ту хырçисем, хăвăрт юханшывсем, канăçлă кӳлĕсем, чăнкă каньонсем пур. Снейк Юханшывĕ Аслă Каньонран тарăн Хеллс Каньонĕпе каять. Шошшон шывсикки Ниагара шывсиккинчен çӳллĕрех.

## Экономика

## Культура

## Каçăсем