Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Белгород облаçĕ

|  |
| --- |
|
Белгород облаçĕ
Белгородская Область
  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Белгород Облаҫӗн Ялавӗ | Белгород облаҫӗн гербӗ |

 |
|  |
| Тĕп хули | Белгород |
| Лаптăкĕ
- Пĕтĕмпе
- шыв пайĕн %. | 67
27 134 км²
0 |
| Халăх йышĕ
- Пĕтĕмпе
- Йышлăх | 31
1 514 527 çын патнелле (2023)
55,82 çын/км² патнелле |
| Федераци тăрăхĕ | Вăта федераци тăрăхĕ |
| Экономика регионĕ | Вăта экономика районĕ |
| Регион номерĕ | 31 |
| Патшалăх чĕлхисем | Вырăс чĕлхи |
| Губернатор | Гладков Вячеслав Владимирович |
| Белгород облаç думин председателĕ | Клепиков Юрий Николаевич |
|  |  |
| Гимн | Белгород облаçĕн гимнĕ |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +0300 |

**Белгород облаҫӗ** - Раҫҫейри чи ҫамрӑк регионсенчен пӗри. Вӑл Раҫҫей Федерацин кӑнтӑр-хӗвеланӑҫӗнче вырнаҫнӑ, Вăта федераци тăрăхĕн (ВФТ) йышне кӗрет. Облаҫ лаптӑкӗ - 27 пин тв. км. (РФ территорийӗнчен 0,2%). Кӑнтӑрпа хӗвеланӑҫ енче Вӑл Украина Луганск, Харьков тата Сумы облаҫӗсемпе чикӗленет, ҫурҫӗрпе ҫурҫӗр-хӗвеланӑҫ енче - Курск, хӗвелтухӑҫӗнче - Воронеж облаçĕсемпе чикӗленет. Чикӗсен пӗтӗмӗшле тӑршшӗ - 1150 ҫухрӑма яхӑн, ҫав шутра Украинӑпа - 540 км. Облаҫ йышне 212 муниципалитет йĕркелӗмĕ, 9 хула тăрăхĕ, 13 муниципаллă районӗ, 16 хула тата 174 ял хутлăхĕ кӗрет. 2021 ҫулхи кăрлачăн 1-мӗшӗнче пурăнан халӑх йышӗ 1531,9 пин ҫын шутланнӑ. Администраци центрĕ - **Белгород**, унта 391,7 пин ҫын пурӑнать, Мускавран 695 километр кӑнтӑрарах вырнаҫнӑ. Белгорода Тăван Çĕршывăн вӑрҫин I степеньлӗ орденĕпе чысланӑ.

"Пӗрремӗш салют хули" теççĕ, ăна Раҫҫей Федерацин "Мухтавлă çапăçнă хула" хисеплӗ ята панӑ.

## Кунçул

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Белгородский феномен 2018 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 30-мӗшӗнче архивланӑ. // «Строительный Эксперт»
* Белгородская областная Дума. Официальный сайт 2012 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
* Законодательные и нормативные акты Белгородской области
* Евгений Савченко. Персональный сайт и видеоблог губернатора Белгородской области2013 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ.
* Карты населённых пунктов Белгородской области
* Белгородский государственный историко-краеведческий музей. Казачество в истории Белгородчины 2022 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ.
* Белые выигрывают // Коммерсант.ru
* Белгородский феномен 2018 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 30-мӗшӗнче архивланӑ. // «Строительный Эксперт»
# Электро тетел

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тетел (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Electricity Grid Schematic English
**Электро тетел** — электро энергие усă куракансем патне куçармалли тата валеçмелли электрохатĕрсен пĕрлĕхĕ.

## Çавăн пекех

* Супертетел
* Раççейĕн пĕрлĕхлĕ энерги тытăмĕ

## Асăрхавсем

## Вуламалли

* Электроснабжение — статья из Большой советской энциклопедии.
* ГОСТ 29322-92. Стандартные напряжения
# 1860

| Çулсем
 |
| --- |
|  1852 • 1853 • 1854 • 1855 —  **1856**  — 1857 • 1858 • 1859 • 1860
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1830-мĕшсем • 1840-мĕшсем — **1850-мĕшсем** — 1860-мĕшсем • 1870-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVIII ĕмĕр — **XIX ĕмĕр** — XX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Утă, 2 — Владивосток хулине никĕсленĕ.

## Çуралнă

* Кăрлач, 29 — Чехов Антон Павлович, паллă вырăс çыравçи.
* Çурла, 3 — Охотников Никифор Михайлович, чăваш çыравçи, çутлăхçи.
* Çурла, 30 — Левитан Исаак Ильич, вырăс художникĕ.

## Вилнĕ

* Авăн, 21 — Артур Шопенгауэр, нимĕç философĕ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Карап путланăвĕ

SS America карап, каярахпа путланнăскер (1995)
**Карап путланăвĕ**, караппа пулса иртнĕ катастрофа.

## Каçăсем

* Конвенция об охране подводного культурного наследия.
* Затонувшие корабли около Новороссийска и Геленджика
# 1374Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1366 • 1367 • 1368 • 1369 —  **1370**  — 1371 • 1372 • 1373 • 1374
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1350-мĕшсем • 1360-мĕшсем — **1370-мĕшсем** — 1380-мĕшсем • 1390-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIII ĕмĕр — **XIV ĕмĕр** — XV ĕмĕр
 |

## Пулнисем

* ака, 23 Эдуард III англи королĕ Чосер поэта кашни кун мĕн виличченех пĕр галлон эрех пама хушнă
* çĕртме, 24, Ахенре хореомани эпидемийĕ пуçланнă, тен эрготизма пула
* Германиое пĕрремĕш пĕрлĕ пурнăç тăвалăхне йĕркеленĕ
* Мушатсем Молдави кнеçлĕхне тытăма илеççĕ.
* Пулкава хăйĕн «Хроникине» çырма тытăнать.
* Медзилаборце пирки пĕрремĕш асăнни.

## Çуралнă

* *Çавăн пекех: Категори:1374 çулта çурланисем'*

## Вилнĕ

*Çавăн пекех: Категори:1374 çулта вилнисем*

* Франческо Петрарка.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# 1862Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1854 • 1855 • 1856 • 1857 —  **1858**  — 1859 • 1860 • 1861 • 1862
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1830-мĕшсем • 1840-мĕшсем — **1850-мĕшсем** — 1860-мĕшсем • 1870-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVIII ĕмĕр — **XIX ĕмĕр** — XX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Госимущество Министерстви Тăвай ялĕнче пĕрремĕш шкул уçнă. Çакăн пик вăл 1865 çул таран пулнă.

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Бударин Николай Михайлович

Бударин Николай Михайлович
**Бударин Николай Михайлович**, — чăваш космонавчĕ. 1953 çулхи ака уйăхĕн 29-мĕшĕнче Чăваш Енри Киря паççулкинче çуралнă.

## Пурнăçĕ, ĕçĕсем

1979 çулта Серго Орджоникидзе ячĕллĕ Мускав авиаци институтĕнчен вĕренсе тухнă, инженер-механик дипломне илнĕ. НПО "Энерги"-ре инженер пулса ĕçленĕ, тĕпчев эксперименчĕсемпе космос технологисене аталантарнă. 1989 çулхи нарăс уйăхĕнче Н. М. Бударина космонавтсен ушкăнне кĕртме хатĕрлес тĕллевпе космонавт-испытатель тесе палăртнă. 1989 çулхи — 1991 çулхи кăрлач вăхăтра космос вĕçевĕсене хатĕрлекен пĕтĕм курссенче ăс илнĕ, патшалăх экзаменне тытса явапланă та космонавт-тĕпчевçĕ квалификацине тивĕç пулнă. 1991 нарăс — 1993 çулхи раштав тапхăрĕнче "Союз ТМ" транспорт карапĕ тата "Мир" станци çинче ĕçлеме хатĕрленнĕ. Космос вĕçевĕсене ертсе пыракан операторсен тĕп ушкăнĕнче ĕçленĕ. 1991 кăрлач борт-инженер пулăшу экипажĕнче транспортного корабля "Союз ТМ-21". 1995 çулта 75-талăклă космос вĕçевĕ вăхăтĕнче «Союз ТМ», нумайхутвĕçекен «Атлантис» карапĕсем тата «Мир» орбита комплексĕ çинче тĕпчев ĕçĕсем ирттернĕ.

## Чыславсем

* Раççей Паттăрĕ.
* Вĕçевçĕ-космонавт.

## Вуламалли

## Каçăсем
# 898

| Çулсем
 |
| --- |
|  890 • 891 • 892 • 893 —  **894**  — 895 • 896 • 897 • 898
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 870-мĕшсем • 880-мĕшсем — **890-мĕшсем** — 900-мĕшсем • 910-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| VIII ĕмĕр — **IX ĕмĕр** — X ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# 257

| Çулсем
 |
| --- |
|  249 • 250 • 251 • 252 —  **253**  — 254 • 255 • 256 • 257
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 230-мĕшсем • 240-мĕшсем — **250-мĕшсем** — 260-мĕшсем • 270-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| II ĕмĕр — **III ĕмĕр** — IV ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# ЮрăLatinitsopa vulani

**Юрă** — ӳнерĕн пĕр тĕсĕ; анлăн илсен, сăвăласа-кĕвĕлесе калакан хайлавсем.

## Чăваш халăх сăмахлăхĕнче

Юрă – чăваш халăх сăмахлăхĕн чи вăйлă аталаннă жанрĕ. Чăваш халăх сăмахлăхне ΧVΙΙΙ ĕмĕрĕн пĕрремĕш çурринче тупса тĕпчеме тытăннă. Çапла чăваш юрри çинчен малтан 1829 çулта «Казанский вестник» хаçатра асăннă. Пĕрремĕш юрă тĕслĕхĕсене пĕр вăхăт Шупашкарта пурăннă вырăс поэчĕ Д.П. Ознобишин 1833 çулта Хĕветĕр ятлă çамрăкран çырса илнĕ. Чăвашăн юрă культури пысăк пулнине ΧΙΧ ĕмĕр варринче В.А. Сбоев палăртать. Ун хыççăн юрăсем çырса илес, пичетлес, сăнас ĕç сарăлсах пынă.

Юрăсене ушкăнлас ыйту тĕпчевçĕсене сахал мар тавлаштарнă, çапах пĕр йĕркепе ушкăнлас ыйту патне пырса тухайман. Ӗлĕкрех юрăсене йăла-йĕркепе, ĕçпе, социалла пурнăç тапхăрĕсемпе е йăлисемпе çыхăнтарнă пулсан, халĕ вара ытларах кам юрланине тĕпе хурса классификацилеççĕ. Çапла паянхи кун çакăн пек ушкăнсене палăртма пулать:

* çамрăксен юрри,
* хĕрсен юрри,
* салтак юррисем,
* ĕçкĕ-çикĕ юррисем,
* хăна юррисем,
* ĕç юррисем,
* туй юррисем,
* çăварни юррисем,
* такмаксем,
* Мăн кĕрӳ такмакĕ т.ыт.те.

Юрăсен пĕлтерĕшĕ чăваш халăх сăмахлăхĕнче питĕ пысăк. Юрăра халăхăн кун-çулĕ, йăли-йĕрки, кăмăл-туйăмĕпе шухăш-ĕмĕчĕ, савăнăçĕ сăнарланнă. Юрă этеме пурнăçри йывăрлăхсене çĕнтерме, телейшĕн кĕрешме хавхалану кӳрет.

## Каçăсем

* Persian music - иран юррисен пуххи
* Чăваш юррисен пуххи 2008 ҫулхи Ака уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ.
# Чухăнлăх

Нацин чухăнлăх шайĕнчен сахалтарах тупăшпа пурнанхалăхăн пайĕ (ЦРУ хыпарĕпе, 2008 ç.)
**Чухăнлăх** — индивидăн е социаллă ушкăнăн пурăнма кирлĕ минимумне тивĕçтерме май паракан, ĕçлемешкĕн пултарнине упраса, ăрăва тăсмалăх экономикăри тăрăмне палăртакан характеристикăн пĕтĕмлĕхĕ.

## Проблемăна тĕпчени

## Чухăнлăх культури

## Çав. пекех

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Англири чухăнсен саккунĕсем
* Килсĕрлĕх
 | * Массăллă выçлăх
* Раççейри пурнăç минимумĕ
 | * Пролетариат чухăнланни
* Ĕçсĕрлĕх
 |

## Асăрхавсем

## Литература

вырăсла
* Чухăнлăх // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Бедность // Демографическая энциклопедия / Редкол.: Ткаченко А. А., Аношкин А. В., Денисенко М. Б. и др. — М.: Издательство «Энциклопедия», 2013. — 994 с.
* *Вавилина Н. Д.*  Бедность в России как социальное явление и социальная проблема / Рос. акад. гос. службы при Президенте Рос. Федерации, Сиб. акад. гос. службы. —  Çĕн Çĕпĕр:  СибАГС, 2000.
* *Вавилина Н. Д.*  Бедность в России как социальное явление и социальная проблема : Социологические аспекты. —  М.:  Рос. акад. государственной службы при Президенте РФ, 2000.
* *Мальтус Т. Р.*  Опыт закона о народонаселении.
* *Разумов А.А., Ягодкина М.А.*  Бедность в современной России. —  М.:  Формула права, 2007. — ISBN 978-5-8467-0056-7
* *Бобков В.Н., Зинин В.Г., Разумов А.А.*  Политика доходов и заработной платы. Доклад в рамках проекта МОТ "Преодоление бедности, содействие занятости и местное экономическое развитие в Северо-Западном федеральном округе. —  М.: .

акăлчанла
* *Foster, James, J. Greer and Eric Thorbecke*. A class of decomposable poverty measures. — Econometrica. — 1984. — 52(3). — рр. 761—765.
* Fighting climate change: Human solidarity in a divided world. —  New York: 2007. — ISBN 978-0-230-54704-9

## Каçăсем

* Специальный докладчик СПЧ ООН по крайней бедности и правам человека
* Why poverty 2018 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ. Документальные фильмы о бедности, показанные телевидением многих стран в ноябре-декабре 2012 г. Эти фильмы затем будут доступны для просмотра в Интернете.
* Социологи РАН выяснили, почему многие россияне становятся бедными // Российская газета, 21.06.2013
* биология бедности 2017 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 8-мӗшӗнче архивланӑ.
# Филипп НуареLatinitsopa vulani

**Фили́пп Нуаре́** (фр. *Philippe Noiret*, 1930—2006) — франци театăрпа кино артисчĕ.

## Кун-çулĕ

Артист пурнăçĕ пуçламăшĕнче драма театр пултарулăх енĕпе палăрать. Кайран кинофильмсенче выляса чапа тухать. Хăйĕн пурнăç ĕçĕнче арçын рольне паха вылянăшăн икĕ хутчен —Робер Энрико «Кивĕ пăшал» (1976 çул) тата Бертран Тавернье «Пурнăç, урăх нимĕн те» (1990 çул) кинофильмĕсенче— «Сезар» парнине — Франци синематографин мăн парнине тивĕç пулать. 90-мĕш çулсенче франци театăрĕсенче ĕçлет.

## Фильмографи

1. 1964 — Месье
2. 1965 — Жизнь в замке
3. 1969 — Топаз
4. 1971 — Война Мерфи — *Луи Брезо*
5. 1973 — Змея — *Люсьен Бертон*
6. 1973 — Часовщик из Сен-Поля
7. 1975 — Мои друзья
8. 1975 — Старое ружьё — *Жюльен Дандью*
9. 1980 — Орёл или решка
10. 1982 — Мои друзья 2
11. 1982 — Северная звезда / *L'Étoile du Nord*
12. 1982 — Африканец — *Виктор*
13. 1983 — Форт Саган
14. 1984 — Откройте, полиция! — *Рене*
15. 1985 — Будущее лето
16. 1988 — Новое кино «Парадиз»
17. 1989 — Забыть Палермо,
18. 1990 — Продажные против продажных — *Рене Лебюш*
19. 1990 — Кто кого? — *Рене*
20. 1992 — Макс и Джереми
21. 1994 — Дочь Д’Артаньяна
22. 2003 — Отбивные
23. 2003 — Откройте, полиция! 3

## Чысĕсем

* «BAFTA» парни, арçын паха ролĕ 1990**, *Çĕнĕ кино «Парадиз»

## Каçăсем

* Филипп Нуаре(акӑлч.) Internet Movie Database сайтĕнче
# XX ĕмĕрLatinitsopa vulani

XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр

## Вунăçуллăхсемпе çулсем

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890 | *1890* | *1891* | *1892* | *1893* | *1894* | *1895* | *1896* | *1897* | *1898* | *1899* |
| **1900** | *1900* | 1901 | 1902 | 1903 | 1904 | 1905 | 1906 | 1907 | 1908 | 1909 |
| **1910** | 1910 | 1911 | 1912 | 1913 | 1914 | 1915 | 1916 | 1917 | 1918 | 1919 |
| **1920** | 1920 | 1921 | 1922 | 1923 | 1924 | 1925 | 1926 | 1927 | 1928 | 1929 |
| **1930** | 1930 | 1931 | 1932 | 1933 | 1934 | 1935 | 1936 | 1937 | 1938 | 1939 |
| **1940** | 1940 | 1941 | 1942 | 1943 | 1944 | 1945 | 1946 | 1947 | 1948 | 1949 |
| **1950** | 1950 | 1951 | 1952 | 1953 | 1954 | 1955 | 1956 | 1957 | 1958 | 1959 |
| **1960** | 1960 | 1961 | 1962 | 1963 | 1964 | 1965 | 1966 | 1967 | 1968 | 1969 |
| **1970** | 1970 | 1971 | 1972 | 1973 | 1974 | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 |
| **1980** | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 |
| **1990** | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 |
| 2000 | 2000 | *2001* | *2002* | *2003* | *2004* | *2005* | *2006* | *2007* | *2008* | *2009* |

### Хронологи Таблици 20 ĕмĕр

## Тĕп пулăмсем

* Икĕ тĕнче вăрçи пулса иртнĕ.
* 1930 çулхи Пысăк Депресси.
* Колониллĕ империсем саланса кайнă.
* Ăслăлăхпа техника вăйлă аталанни. Китти-Хокра пĕрремĕш аэроплан вĕçсе кайнипе Уйăх çине анса ларни таран.
* Хĕвеланăçри патшалăхсемпе Варашава Килĕшĕвĕнчи патшалăхсем хушшинчи Сивлек Вăрçи.
* Экологи ыйтăвĕсем çине пăхма пуçласси (вăрмансене пĕтерни, энергипе шыв çитменни, атмосферăна варалани).
* СПИД эпидемиĕ пуçланни.
* АПШ тĕп тĕнче держави вырăнне тăни.
* Планета халăхĕ хăвăрт нумайланни: 1820 çулта 1 миллиард пулнă пулсан, 1930 çулта 2 миллиарда, 1960 çулта 3 миллиарда, 1988 çулта 4 миллиарда, 1988 çулта 5 миллиарда, 2000 çулта 6 миллиарда çитнĕ.