Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# БернLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Берн |
|  |
| **Хула гербĕ**  |
| Патшалăх: | Швейцари |
| Регион: | Берн |
| Никĕсленĕ: |  |
| Хула, çултан: |  |
| Халăх йышĕ, пин çын: | 127,2 (2005) |
| Хула лаптăкĕ: | 51,6 км2 |
| Геогр. анлăхĕ: | 46°57′ ç. ш. |
| Геогр. вăрăмлăхĕ: | 7°27′ х.т. д.  |

**Берн** (ним. Bern, фр. Berne, итал. Berna, рет. Berna), — «пĕрлĕх хули», чăннипе Швейцарин шĕкĕр хули. Çаплах тата Берн кантонăн тĕпĕ.

## Географи

Хула Швейцари платтин кăнтăр енче, Ааре шывĕ çинче вырнаçнă. Ватă хулине çӳллĕ сăрт çинче, Ааре шывĕн пайăрĕсенче туса лартнă, çакă вара хулан çутçанталăк хӳтĕлĕхĕ пулать.

## Халăхĕ

Нимĕçчĕлхеллĕ, çын шучĕпе Швейцарин тăваттăмĕш (Цюрих, Женева тата Базель хыççăн) хули. Хулара 300 пин çын пурăнать.

## Истори

## Паллă вырăнсем

1983 çулта ЮНЕСКО ватă хулана Пĕтĕм тĕнче эткерĕ шутне кĕртнĕ.

## Каçăсем

* Берн хулин официаллă сайчĕ
# Анатоли çурутравĕLatinitsopa vulani

Анатоли çурутравĕ Хура тинĕспе Вăтаçĕр тинĕсĕ хушшинче вырнаçнă.
**Анатоли çурутравĕ**, — Азин анăç енчи çурутрав. Хăш чĕлхесенче (тĕслĕхрен вырăсла) *Пĕчĕк Ази* термин тупма пултарать. Пĕлтерĕшĕ пĕрпек. Ку çурутрав çинче Турци патшалахĕ вырнаçнă. Юнашар Хура, Мрамор, Эгей, Вăтаçĕр тинĕсĕсем вырнаçнă. Европăпа Азине уйăракан Босфорпа Дарданелла тинĕс пырĕсем ун хĕррипе иртеççĕ.

Ячĕ грек чĕлхиренхи Aνατολή (Αnatolē) е Ανατολία (Anatolía) килет. Пĕлтерĕшĕ - "хĕвелтухăç". Турккă форми **Anadolu** çакăн пек грек чĕлхирен килет, анчах турккăсем ку Ana (анне) сăмахĕнчен килни шухăшлаççĕ.
# 1918Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1914 • 1915 • 1916 • 1917 —  **1918**  — 1919 • 1920 • 1921 • 1922
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1890-мĕшсем • 1900-мĕшсем — **1910-мĕшсем** — 1920-мĕшсем • 1930-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Кăрлач, 12 — Пĕрремеш пĕтĕм Раççейри чăвашсен çар съезчĕ пуçланнă (нарăс, 1-чен иртет).
* Кăрлач, 14 — Хусанта чăваш театрĕн пĕрремеш спектаклĕ иртет.
* Нарăс, 28 — Хусанта «Канаш» хаçатăн пĕрремеш каларăмĕ тухать.
* Ака, 13 — Чĕмпĕрте «Çĕнĕ пурнăç» хаçатăн пĕрремеш кăларăмĕ тухать.
* Ака, 27 — РСФСР Наркомнац çумĕнче чăваш уйрăмĕ йĕркеленет.
* Çĕртме, 9 — Хусанта чăвашсен пĕрремĕш ĕçченсемпе хресченсен съезчĕ пуçланнă (Çĕртме, 13-чен иртет).
* Авăн, 16 — Хĕрлĕ Ялав орденне йĕркеленĕ.
* Авăн, 18 — Чĕмпĕр хулине хĕрлисем ярса илнĕ.
* Авăн, 26 — «Чухăнсен сасси» хаçатăн пĕрремĕш номерĕ тухнă.
* Юпа, 30 — Хусанти РКП(б) губкомра чăваш секциĕ йеркеленет.
* Чӳк, 14 — Чехословакире Вăхăтлăхри наци пухăвĕ уçăлать. Томаш Массарика президента суйлаççĕ, Чехословаки республика пулса тăрать.
* Чӳк, 30 — Чĕмпĕрти РКП(б) губкомра чăваш секциĕ йеркеленет.

## Çуралнă

* Апаш Степан Павлович, прозаик, драматург.
* Лукоянов Порфирий, чăваш сăвăçи, çыравçи.
* Мишин Николай, чăваш сăвăçи.
* Никонов Андрей Никонович, чăваш çыравçи.
* Хурсай Геннадий Васильевич, чăваш сăваçи.
* Энзер Константин Филиппович, чăваш сăвăçи.
* Пуш, 7 — Орлов Василий Прохорович, чăваш сăвăçи, çыравçи.
* Пуш, 12 — Козлов Константин Иванович, сăвăç.
* Ака, 14 — Евстафьев Николай Филиппович, сăвăç, тăлмач.
* Ака, 18 — Токарев Аверий Матвеевич, чăваш кĕвĕçи.
* Çу, 14 — Мари Смит Джонс (*Marie Smith Jones*), Аляскăри эяк чĕлхине юлашки калаçакан.
* Çĕртме, 19 — Иванов-Таçук Трофим Иванович, сăвăç, прозаик, паллă кулăш ăсти.
* Утă, 8 — Орлов Арсентий Петрович, чăваш сăвăçи, литература критикĕ.
* Утă, 15 — Николаев Владимир Николаевич, педагогика ăслăлахĕсен кандидачĕ, доцент.
* Утă, 18 — Иртышев Иван Николаевич, сăвăç, тăлмач.
* Юпа, 18 — Галич Александр Аркадьевич, вырăс сăвăçи, драматургĕ, юрăçи.
* Чӳк, 2 — Макаров Дмитрий Макарович, педагогика ăслăлăхĕсен кандидачĕ, доцент.
* Раштав, 21 — Курт Вальдхайм, Австри политикĕ.

## Вилнĕ

* Çĕртме, 20 — Фролов Андрей Игнатьевич, Вăтам Азире Совет влаçĕшĕн кĕрешекенĕ.
# Конго РеспубликиLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| République du Congo (фр.) Repubilika ya Kongo Шаблон:Ref-kg Republíki ya Kongó Шаблон:Ref-ln
Перу |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Конго Республики ялавĕ | Конго Республики гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | франци чĕлхи, китуба, конго; лингала |
| Тĕп хула | Браззавиль |
| Чи пысăк хула | Браззавиль |
| Президент | Сассу-Нгессо Дени |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 64 вырăнта 342 000 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2005)  - Йышлăхĕ | 125 вырăнта 3 999 000 25/км² |
| Валюта ячĕ | Франк КФА |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +01 пуçласа +01 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Конго Республики гимнĕ |
| Тетел доменĕ | .cg |
| Тел. префиксĕ | 242 |

**Конго Республики** (République du Congo (фр.)
Repubilika ya Kongo Шаблон:Ref-kg
Republíki ya Kongó Шаблон:Ref-ln), — Африкăри вырнаçнă патшалăх. Тĕп хули —Браззавиль, Франци колонийĕ пулнă.

Конго республикин картти
Ӳкерчĕк:Рельеф Конго.pngКонго республикин рельефĕ
**Пысăк юханшывĕсем:** Квилу тата Конго.

## Административла пайлану

Патшалăх 12 департаментран тăрать вĕсем шутĕнче тĕп хули Браззавиль тата Пуэнт-Нуар хула.

Конго республикин административла пайланăвĕ| № | Департамент | Департамент (English) | Административла центр | Лаптăкĕ, км² | Халăх йышĕ (2010), çын. | Йышлăх, çын/км² |  |
| 1 | Браззавиль | Brazzaville | Браззавиль | 100 | 1 252 974 | 12 529,74 |
| 2 | Буэнза | Bouenza | Мадингу | 12 265 | 323 217 | 26,35 |
| 3 | Хĕвеланăç Кювет | Cuvette-Ouest | Эво | 28 790 | 70 748 | 2,46 |
| 4 | Куилу | Kouilou | Лоанго | 13 644 | 682 412 | 50,02 |
| 5 | Кювет | Cuvette | Овандо | 46 060 | 104 102 | 2,26 |
| 6 | Лекуму | Lékoumou | Сибити | 20 950 | 92 467 | 4,41 |
| 7 | Ликуала | Likouala | Импфондо | 66 044 | 93 641 | 1,42 |
| 8 | Ниари | Niari | Лубомо | 25 942 | 451 467 | 17,40 |
| 9 | Плато | Plateaux | Джамбала | 38 400 | 253 936 | 6,61 |
| 10 | Пул | Pool | Кинкала | 33 955 | 422 714 | 12,45 |
| 11 | Пуэнт-Нуар | Pointe-Noire | Пуэнт-Нуар | 50 | 779 443 | 15 588,86 |
| 12 | Санга | Sangha | Весо | 55 800 | 97 546 | 1,75 |
|  | Пĕтĕмпе |  |  | 342 000 | 4 624 667 | 13,52 |

## Асăрхавсем

## Каçăсем

**Republic of the Congo** пирки тăванлă проекчĕсенче нумайрах тупма пултаратăр: Сăмах пĕлтерĕшĕ Викисăмахсарта

 Кĕнекесем Викикĕнекере

 Каларăшсем Викикаларăшра

 Кăк текстсем Викивулавăшра

 Пĕрлехи ӳкерчĕксемпе медиа-файлсем Викиçӳпçере

 Хыпарсем Викихыпарта

 Вĕренӳ валли ресурсем Викиверситетра
Government
* Congolese Government Portal
* Presidency of the Republic 2010 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
* Chief of State and Cabinet Members

General
* Country Profile from BBC News
* Шаблон:CIA World Factbook link
* Republic of the Congo 2008 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ. from *UCB Libraries GovPubs*
* Конго Республики DMOZ-ра
* Викиампар: Атлас: `Конго Республики`
* Crisis briefing on the Republic of Congo's struggle for peace(ĕçлемен каçă) from Reuters AlertNet
* Review of Congo by the United Nations Human Rights Council's Universal Periodic Review, May 6, 2009.
* Humanitarian news and analysis from IRIN – Congo

Tourism
* Congo-Brazzaville.com
* Шаблон:Wikitravel

Шаблон:Конго республики темăсенче

Шаблон:Африка патшалăхĕсем
# Баск ЕнLatinitsopa vulani

**Баск Ен** е **Баск Çĕршывĕ** (баск. Euskadi, исп. *País Vasco*), **Эускади**, **Баско́ни** — Испанин çурçĕр енчи автономи пĕрлĕхĕ. Тĕп хула — Витория-Гастейс. Автономи Пĕрлĕхĕ пĕр ятлă тахçанхи регионăн пайе шутланать, унăн территорине çаплах Наварра автономи пĕрлĕхне тата Францин кăнтăр енчи Çурçĕр Баск Енне кĕртеççĕ.

## Истори

## Транспорт

### Чукун çул транспорчĕ

EuskoTren пуйăсем Сан-Себастьян чарăнăвĕнче.
### Инфраструктура

Баск Енĕнче хăйне евĕр Бискай кĕперĕ — «вĕçекен паром» пур, ăна Юнеско Пĕтĕм тĕнчери еткерлĕхĕн ят-йышне кĕртнĕ.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Статистика кăтартăвĕсем (баск., исп., англ.)
* Герника: электронный журнал о баскской культуре, ISSN 1998-5096
* Эускади-мозаика. Басксен Çĕршывĕ пирки эссесем
* Баск чĕлхи. Аудио 2009 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:Испанири автономи пĕрлĕхĕсем
Шаблон:Баск Ен темăсемпе
# АнголаLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| República de Angola
Ангола республики |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ангола ялавĕ | Ангола гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | португал чĕлхи |
| Тĕп хула | Луанда |
| Чи пысăк хула | Луанда |
| Президент | Жозе Эдуарду душ Сантуш |
| Премьер-министр | Фернанду Нандо душ Сантуш |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 22 вырăнта 1 246 700 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2014)  - Йышлăхĕ | 50 вырăнта 25 789 024 20,7/км² |
| Валюта ячĕ | Кванза |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +01 пуçласа +01 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Angola Avante |
| Тетел доменĕ | .ao |
| Тел. префиксĕ | 244 |

**Ангола республики** (порт. *República de Angola*), - Африкăн кăнтăр-хĕвеланăç енче вырнаçнă патшалăх.

## Чĕлхисем

Патшалăх чĕлхи - португал чĕлхи. Çакăн пек 6 африка чĕлхи усă кураççĕ: киконго, кимбунду, умбунду, чокве, мбунда, оксикуаньяма.

## Кун-çулĕ

Шаблон:Африка патшалăхĕсем
# Реджеп Тайип ЭрдоганLatinitsopa vulani

Реджеп Тайип Эрдоган**Реджеп Тайип Эрдоган**, (турккăла:*Recep Tayyip Erdoğan*, чăвашла:*Рĕҫĕп Таййип Иртăхан*), — Турци премьер-министрĕ. 1954 çулхи нарăс уйăхĕн 26-мĕшĕнче Ăстампул хулинче çурăлнă.

## Пурнăçĕ

Ачалăхĕ Хура тинĕс хĕрринчи Ризе хулинче иртнĕ.
2003 çулхи пуш уйăхĕн 14-мĕшĕнчен пуçласа Турцин премьер-министрĕ вырăнне йышăнать. Унăн чи пысăк ĕмĕчĕ — Турцине Европа Пĕрлешĕвне кĕртесси.
# 1757

| Çулсем
 |
| --- |
|  1749 • 1750 • 1751 • 1752 —  **1753**  — 1754 • 1755 • 1756 • 1757
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1730-мĕшсем • 1740-мĕшсем — **1750-мĕшсем** — 1760-мĕшсем • 1770-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVII ĕмĕр — **XVIII ĕмĕр** — XIX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

* чӳк, 28 - Уильям Блейк, акăлчан сăваçи

## Вилнĕ
# 1853Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1845 • 1846 • 1847 • 1848 —  **1849**  — 1850 • 1851 • 1852 • 1853
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1820-мĕшсем • 1830-мĕшсем — **1840-мĕшсем** — 1850-мĕшсем • 1860-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVIII ĕмĕр — **XIX ĕмĕр** — XX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Джузеппе Верди композитор Франческо Мария Пьяве А. Дюма-ывăлĕн «Дама с камелиями» романĕ тăрăх çырнă либретти тăрăх Травиата опера кĕвĕленĕ.
* Авăн, 14 — Турци Раççейпе вăрçă пуçланă (Крым вăрçи).

## Çуралнă

* пуш, 30 — Ван Гог Винсент, пĕтĕм тĕнче пĕлекен нидерланд-француз ӳнерçи, импрессионизм хыçалхи тапхăрĕн элчи.

## Вилнĕ

* Çу, 23 — Бичурин Никита Яковлевич, монголовед, синолог, прозаик, очеркист, сăвăç.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Тĕн çыннисем

Catholic clergy during the ceremony of the consecration of the Sarajevo cathedral
**Тĕн çыннисем** — вăл е ку тĕнĕн культ хĕсметçисене кăтартакан пĕрлĕхле термин. Христианлăхра вăл клир тенипе паллă.

## Христианлăх

## Каçăсем

* Л. Н. Толстой. Обращение к духовенству / Журнал «Толстовский Листок — Запрещенный Толстой», Выпуск третий. — М.: АВИКО ПРЕСС, 1993.
* *Густерин П. В.* Примерное соответствие духовных санов и должностей в исламе и православии. 2021 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ.
# Тĕнче астăвăмĕLatinitsopa vulani

**Тĕнче астăвăмĕ** (акӑл. *Memory of the World*) — Пĕрлешĕннĕ Нацисен вĕренӳ, ăслăх тата культура ыйтăвĕсен Организацин (ЮНЕСКО) мĕнпур тĕнчери документациленĕ кăнарлăхне упраса хăварас программи. 1992 çулта йĕркеленĕ.

## Программа тĕллевĕсем

* защита всемирного документального наследия;
* обеспечение равноправного доступа пользователей к документальному наследию;
* распространение всеобщей осведомлённости о существовании и значимости документального наследия;
* продвижение программы и представление её произведений широкой общественности.

## Ят-йышсем

* Тĕнче астăвăмĕ (Ази тата Лăпкă океан регионĕ)
* Тĕнче астăвăмĕ (арап тĕнчи)
* Тĕнче астăвăмĕ (Африка)
* Тĕнче астăвăмĕ (Европа тата Çурçĕр Америка)
* Тĕнче астăвăмĕ (Латин Америки тата Кариб бассейнĕ)

## Каçăсем

* Memory of the World2017 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

| п • с • т«Тĕнче астăвăмĕ» программа |
| --- |
|  |
|
Африка   • Араб тĕнчи   • Ази тата Лăпкă океан регионĕ   • Европа тата Çурçĕр Америка   • Латин Америки тата Кариб бассейнĕ   • Тĕнчери организацисем |

 |
# Жан-Франсуа МиллеLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Жан-Франсуа Милле |
| Jean-François Millet |
|  |
| Çуралнă вăхăт: |
1814, юпа, 4 |
| Çуралнă вырăн: |
Грюши, Шербур çумĕнче, Франци |
| Вилнĕ вăхăт: |
1875, кăрлач, 20 |
| Вилнĕ вырăн: |
Барбизон |
| Гражданлăх: | Франци Франци |
| Стиль: | реализм |
| Хисепсем: |  |
|  Викиампарти ĕçсем |

**Жан-Франсуа Милле** (фр. Jean-François Millet, 4 юпа 1814 — 20 кӑҏлач 1875) — Франци ӳнерҫи, Барбизон шкулне никӗслекенӗсенчен пӗри.

## Кун-ҫулӗпе пултарулӑхӗ

## Ӗҫӗсем

* Анжелюс
* Кӗтӳҫӗ-хӗрача
* Ҫӑм арлакан хӗр
* Ҫуркунне
* Пучах пуҫтаракансем

## Вуламалли

* Жан-Франсуа Милле: Альбом / Сост. и вступ. статья Н. Я. Нерсесова о творчестве художника и репродукции с его произведений. — М.: Изогиз, 1958. — 14, [32] с. — (Мастера мирового искусства).
* Замятина А. Н. Милле. — М.: Искусство, 1959. — 64, [34] с. — 8000 экз. (обл.)

## Каҫӑсем

* Жан Франсуа Милле — полная биография. Галерея картин, статьи о жизни и творчестве. Книги.
# Канн

| Канн |
| --- |
| **хула тата коммуна** |
| Skyline of Канн |
|

|  |
| --- |
|  **Logo** |

 |

**Канн** (фр. *Saint-Maur-des-Fossés*) — кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ Франци коммуни тата хули.

Прованс — Альпсем — Сенкер Ҫыран тавралӑхӗн, Тинӗсҫум Альпсен департаменчӗ. Паллӑ канмалли вырӑн. Кашни ҫулхи Кинематографи фестивалӗпе паллӑ.

## Кун-ҫулӗ

## Паллӑ ҫынӗсем

## Тӑванлӑ хуласем

## Вуламалли

## Каҫӑсем

* Официальный сайт города Канны(фр.)(акӑлч.)
* Виртуальная экскурсия по Каннам(фр.)(акӑлч.)(выр.)(исп.)
# РуандаLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Republika y'u Rwanda République du Rwanda Republic of Rwanda
Руанда |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Руанда ялавĕ | Руанда гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | франци, руанда, акăлчан |
| Тĕп хула | Кигали |
| Чи пысăк хула | Кигали |
| Президент,Премьер-министр | Поль Кагаме Бернар Макуза |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 144 вырăнта  26 338 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2010)  - Йышлăхĕ | 91 вырăнта 10 746 311 421/км² |
| Валюта ячĕ | руанда франкĕ |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +2 пуçласа +2 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Руанда патшалăхĕн гимнĕ Rwanda Nziza |
| Тетел доменĕ | [[.rw]] |
| Тел. префиксĕ | 250 |

**Руанда Респрублики** - тĕп Африкăри пысăк мар патшалăх.
Конго Демократи Республикипе хĕвелтухăçĕнче, Угандăпа çурçĕрте, Танзанипе хĕвелтухăçĕнче, Бурундипе кăнтăрта чикĕ тытать. Сăртсем нумай пулнипе **пин сăрт çĕрĕ** (фр. *Pays des Mille Collines*, киньяруанда Шаблон:Lang-rw тесе калаççĕ. 1994-мĕш çулхи Руанда геноцичĕпе тĕрчипех палăрнă.

## Географи

Руанда картти
Руанда Африкăн тĕп пайĕнче, экватортан кăштах кăнтăртарах вырнаçнă.
Конго Демократи Республики чиккинче Киву кӳлипе Русизи юханшывĕ вырнаçнă. Юханшывсем Нил бассейне кĕрĕççĕ. Киву кӳлли- Африкăра крокодилсем çук пĕртен пĕр пысăк кӳлĕ. Патшалăхăн кăнтăр тата хĕвелтухăç пайĕнчи кӳлĕсенче крокодилсем пурăнаççĕ.
Саванна патшалăхăн пысăк пайне йышăнать. Тусен тăвайкинче çумăр вăрманĕсем ӳсеççĕ.
Чĕрчунсене пĕтернĕпе пĕрех. Пысăк чĕрчунсем (антилопасем, буйволсем, носорогсем, зебрасем, араслансем, слонсем, бегемотсем, крокодилсем, горилласем) заповедниксенче çеç сыхланса юлнă.

## Халăх

Халăх шучĕ — 11,1 млн (2010 -мĕш çулхи çĕртме уйăхĕнчи хаклав).
Çулталăкра ӳсни — 2,8 % (фертильность — пĕр хĕрарăм вăтамран 4,99 ача çуратать).

Вăтамран арçынсем 49 çул, хĕрарăмсем 52 çул пурнăнаççĕ. ВИЧ вирусĕ пĕтĕм халăхăн 2,8 % юнĕнче сарăлнă (2007 çулхи хаклав). Хулара 18 % пурăнать. Этно-расса тытăмĕ - хуту (банту шутне кĕрекен) 84 % , тутси (хамитсем шутне кĕреççĕ) 15 %, тва (пигмейсем) 1 %. Официаллă чĕлхесем - франци тата киньяруанда чĕлхи. Суту-илӳре суахили чĕлхи сарăлнă. Халăхăн 69 % (76 % арçын, 64 % хĕрарăм — 2002 çулхи çырав тăрăх) хутла пĕлеççĕ.

## Тĕнсем

Католиксем - 56,5 %, протестантсем 26 %, адвентистсем 11,1 %, мусульмансем 4,6 %, вырăнти тĕрсем 0,1 %, атеистсем 1,7 % (2001).

## Экономика

Çутçанталăк ресурсĕсем — ылтăн, тăхлан, вольфрам, берилли, çутçанталăк газĕ, гидроэнерги, тулăх тăпрасем.

## Администрациллĕ пайлану

Руандăн административла пайланăвĕ (2006-мĕш çултан)
2006-мĕш çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнчен Руанда пилĕк провинци (intara) çине пайланать. Кашни провинци вăтăр района (akarere) пайланать, расонсем секторсем çине пайланаççĕ.

* Çурçĕр провинци
* Хĕвелтухăç провинци
* Кăнтăр провинци
* Хĕвеланăç провинци
* Кигали провинцийĕ

## Çав. пекех

* Руандăри геноцид
* Википеди киньяруанда чĕлхипе

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* *Руанда (государство в Африке)* — ПСЭ (2010 çулхи Раштав уйӑхӗн 28-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* История Руанды 2008 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ.
* Геноцид в Руанде 2009 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ.
* Руанда. Страна тысячи холмов 2010 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.
# Çурçĕр тинĕс çулĕLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Çурçĕр тинĕс çулĕ (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Çурçĕр тинĕс çулĕпе усă курса тиев япаласене куçармалли маршрут (синкерпе палăртнă) тата Суэц каналĕ витĕр каякан пачах урăхла çул (хĕрлĕпе кăтартнă)
**Çурçĕр тинĕс çулĕ**, **Çурçĕр тинĕс коридо́рĕ** — Раççей европа пайĕпе Инçет Тухăçа çыхăнтаракан чи кĕске тинĕс çулĕ; Раççейĕн Арктикăри РФ саккунĕсемпе килĕшӳллĕ «тахçанах пулса кайнă пĕрлĕ наци транспорт коммуникацийĕ».

Çурçĕр Пăрлă океан (Кар, Лаптевсен, Тухăç-Çĕпĕр, Чукот) тата кăштах Лăпкă океанăн (Беринг) тинĕсĕпе пырать. Администраци енĕпе ÇТÇ çĕнĕçĕр Желания сăмсахĕнчен çурçĕрелле, тухăç енче Беринг тинĕс пырĕн 66° с. ш.  параллелĕпе тата 168°58′37″ з. д.  меридианĕпе тинĕс пырĕсен анăç кĕрĕмĕсемпе тата меридианпа чаракланать Çурçĕр тинĕс çулĕн тăршшĕ, Кар Хапхинчен Умкурăм бухтине çити — 5600 км . Санкт-Петербургран Владивостока çити Çурçĕр тинĕс çулĕпе 14 пин км  ытларах (Суэц каналĕпе — 23 тыс. км  ытла).

Çурçĕр тинĕс çулĕ Арктика порчĕсене тата Çĕпĕр юханшывĕсене çыхăнтарать (çунавчăк, хатĕр-хĕтĕр, апат-çимĕç илсе пыраççĕ; вăрмана, çутçанталăк çĕрай туприне илсе тухаççĕ).

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Перспективы использования Северного морского пути для экспорта российского газа 2016 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.
* «Северный морской путь» — уникальное преимущество России в трансконтинентальных перевозках. 17.08.2011
* Чем теплее в Арктике, тем нужнее ледоколы. Л. Г. Цой, д.т. н., проф., Н. А. Высоцкая, к.э.н., доц., Ю. В. Глебко, с.н.с. ЦНИИМФ. 19.01.2009
# Вырăс сезонĕсемLatinitsopa vulani

«Вырӑс сезонӗсен» балет программи
«**Вырӑс сезонӗсем**» (фр. *Saisons Russes*) – С. П. Дягилевӑн театр антрепризи. С.-Петербург тата Мускав Император театрӗсен артисчӗсен 1908–1914 ҫулсен ҫуллахи уйӑхсенчи чикӗ леш енче ирттернӗ гастрольӗсем.

## Кун-ҫулӗ

## «Вырӑс сезонӗсен» оперисем

## «Вырӑс сезонӗсен» балечӗсем

## Хорсемпе оркестрсем

## Вуламалли

* Пожарская М. Н. Русские сезоны в Париже. Эскизы декораций и костюмов 1908–1929. – М.: Искусство, 1988.
* Кулаков В. А., Фраёнова О. В. Дягилев // Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2017);  2020 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.
* Парфенова И., Пешкова И. Дягилев и музыка. Энциклопедический словарь / Общ. ред. О. В. Фраёновой. М.: АРТ, 2017. – ISBN 978-5-87334-102-3

## Каҫӑсем
# Растрелли Бартоломео ФранческоLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Бартоломео Франческо Растрелли |
| итал. Francesco Bartolomeo Rastrelli |
|
Бартоломео Растрелли сăнарĕ, Ротари ĕçĕ |
| Çуралнă вăхăт: |
Шаблон:Пайăр çын/Вăхăт/Logic 1 |
| Çуралнă вырăн: |
Париж |
| Вилнĕ вăхăт: |
ака уйăхĕн 29-ччен 1771 |
| Вилнĕ вырăн: |
Митава? |
| Пăхăнулăх: |
Раççей империйĕ |
| Жанр: |
Архитектура |
| Стиль: | Барокко |
|  Викиампарти ĕçсем |

**Бартоломео Франческо Растрелли** граф (итал. Bartolomeo Francesco Rastrelli); çавăн пекех Франческо Растрелли, Варфоломей Варфоломеевич Растрелли; 1700 Париж — ака уйăхĕн 29-ччен 1771) — Италирен пулса тухнă вырăс архитекторĕ, Император Ӳнер Академин (1771) архитектура академикĕ .

Елизавета патша-хĕрарăм барокко юхăмĕн чаплă пайташĕ. Вырăсланса кайнă итали çыннин,
Б. К. Растрелли (1675—1744) скульпторăн ывăлĕ.

## Кун-çулĕ

## Пултарулăхĕ

*
*
*
*
*

## Татах пăхăр

* Кĕтерне Пысăк керменĕ.

## Вуламалли

* Lexikon der Kunst: Malerei, Architektur, Bildhauerkunst в 12 томах. Karl Müller Verlag, Erlangen, 1994.
* Овсянников Ю. М. Франческо Бартоломео Растрелли. — Л.: Искусство. Ленингр. отд-ние, 1982. — 224, [64] с. — (Жизнь в искусстве). — 75 000 экз.
* Овсянников Ю. М. Великие зодчие Санкт-Петербурга. Трезини. Растрелли. Росси.. — СПб: Искусство-СПб, 2000. — С. 205—371. — 632 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-210-01539-4.
* Кузнецов С. О. Строгоновский дворец: архитектурная история — СПб: Коло 2015—320 с. — ISBN 978-5-4462-0015-3
* Денисов Ю. М., Петров А. Н. Зодчий Растрелли. Материалы к изучению творчества.. — Л.: Гос. изд-во литературы по строительству, архитектуре и строит. материалам, 1963.
* Постернак К. В. Иконостасы Ф. Б. Растрелли // Архитектура и строительство России. № 7. — 2013. — С. 30-39.

## Каçăсем

* Франческо Бартоломео Растрелли // walkspb.ru (на основе книги Ю. М. Овсянникова)
* Расстрелли, статья на RDH.ru  2018 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
# Ухань

| Ухань |
| --- |
| Skyline of Ухань |

**Ухань** (китай чӗлхи|武汉,]] пиньинь: Wǔhàn))  — Китай Халăх Республикин Хубэй провинцинчи пӗлтерӗшлӗ хули, администрацин тӗп хули.

Халӑхӗ Китай варринчи чи йышли - 12 млн ҫын патне ҫитет, Янцзы тата Ханьшуй юханшывсем пӗрле юхма пуҫланӑ вырӑнта вырнаҫнӑ.

## Вуламалли

* У-чан-фу // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Хань-коу // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Каҫӑсем

* Ухань: Каждый день разный 2019 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.

| Китай Халăх Республикин малти хула центрĕсем |
| --- |
|  Шанхай
 Гуанчжоу
  Шэньчжэнь  | № | Хула | Администрациллĕ пайланăвĕ | Хулара пурăнан халăх | Хула хутлăхĕнче пурăнан халăх | Регион | * пăх
* сӳтсе яв
* тӳрлет

 Пекин
 Тяньцзинь
 Чунцин
 Нанкин  |
| 1 | **Шанхай** | Шанхай | 9 495 701 | 24 150 000 | Тухăç |
| 2 | **Пекин** | Пекин | 7 296 962 | 21 516 000 | Çурçĕр |
| 3 | **Чэнду** | Сычуань | 7 123 000 | 14 000 000 | Кăнтăр-анăç |
| 4 | **Ухань** | Хубэй | 6 660 000 | 10 220 000 | Кăнтăр |
| 5 | **Тяньцзинь** | Тяньцзинь | 5 066 129 | 14 425 000 | Çурçĕр |
| 6 | **Шэньян** | Ляонин | 4 605 000 | 7 760 000 | Çурçĕр-тухăç |
| 7 | **Гуанчжоу** | Гуандун | 4 154 808 | 14 438 972 | Кăнтăр |
| 8 | **Чунцин** | Чунцин | 3 934 239 | 28 846 170 | Кăнтăр-анăç |
| 9 | **Ханчжоу** | Чжэцзян | 3 900 000 | 8 700 000 | Тухăç |
| 10 | **Наньчан** | Цзянси | 3 790 000 | 5 042 565 | Тухăç |
| 11 | **Шэньчжэнь** | Гуандун | 3 538 000 | 10 357 938 | Кăнтăр |
| 12 | **Цзинань** | Шаньдун | 3 250 000 | 6 810 000 | Тухăç |
| 13 | **Нанкин** | Цзянсу | 2 822 117 | 8 118 000 | Тухăç |
| 14 | **Циндао** | Шаньдун | 2 755 500 | 7 579 900 | Тухăç |
| 15 | **Харбин** | Хэйлунцзян | 2 672 069 | 10 635 971 | Çурçĕр-тухăç |
| 16 | **Шицзячжуан** | Хэбэй | 2 604 930 | 10 002 104 | Çурçĕр |
| 17 | **Сиань** | Шэньси | 2 588 987 | 7 270 000 | Çурçĕр-анăç |
| 18 | **Тайюань** | Шаньси | 2 500 000 | 3 398 000 | Çурçĕр |
| 19 | **Далянь** | Ляонин | 2 118 087 | 6 690 432 | Çурçĕр-тухăç |
| 20 | **Чанчунь** | Цзилинь | 2 078 000 | 6 830 000 | Çурçĕр-тухăç |
| 2008 çулта хакланипе — хулаçумĕнче тата ялсенче пурăнан халăха хулари йышран кăларнă. |
# Штраусс РихардLatinitsopa vulani

Рихард Штраус, Макс Либерманн ӳкернĕ сăнӳкерчĕк
**Рихард Штраусс** (ним.: *Richard Strauss*), — нимĕç кĕвĕçи. 1864 çулхи çĕртме уйăхĕн 11-мĕшĕнче Бавари патшалăхĕнчи (халĕ Германине кĕрекен Бавари ятлă федераллă çĕр) çуралнă. 1949 çулхи авăн уйăхĕн 8-мĕшĕнче Гармиш-Патенкирхен хулинче вилнĕ.

## Пурнăçĕ

Рихард Штраусс ашшĕ те кĕвĕ кĕвелекен çын пулнă, Мюнхен хулинчи Бавари патшалăх опера театрĕн пĕрремĕш валторнист вырăнĕнче ĕçленĕ. Ывăлне вăл кĕвĕлес ăсталăх енĕпе лайăх пĕлӳ пама тăрăшнă.

Ултă çула çитсен Рихард хăйĕн пĕрремĕш кĕввине çырнă. Вăл вăхăтранпа вăл 80 çул ытла хăйĕн пурнăçне кĕвĕ кĕвелес ĕçе панă.

## Каçăсем

Штраусс çырнă ĕçĕсем хронологи тăрăх 2006 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |