Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Франци

|  |
| --- |
| République française
Франци республики |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Франци ялавĕ | Франци гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | Франци чĕлхи |
| Тĕп хула | Парис |
| Чи пысăк хула | Парис |
| Президент | Эммануэль Макрон |
| премьер-министр | Франсуа Байру |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 47 вырăнта 547 030 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе([[]])  - Йышлăхĕ | 20 вырăнта 60 180 529 110/км² |
| Валюта ячĕ | Евро (EUR) |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +1 пуçласа таран |
| Патшалăх гимнĕ | Марсельеза |
| Тетел доменĕ | .fr |
| Тел. префиксĕ | 33 |

**Франци** (фр. *France, République française*) — хĕвеланăç Европăри патшалăх. Тĕп хули — Париж. Çĕршыв йыхравĕ — «Ирĕклĕх. Пĕртанлăх. Пĕртăванлăх». Патшалăх Атлантика океанĕ хĕрринче вырнăçнă. Саккун тăвакан органĕ - икĕ палатăлă парламент (Сенат тата Халăх пухăвĕ). Ялавĕ YDbDr тĕсĕ пек.

## Пайланни

*Francia*, 1703
Франци департаментсем çине пайланать.

## Этеплĕхĕ

### Тĕн йăлисем

Ӗненекенсен ытларах пайĕ католиксем (76%). Халăх йышĕ 60,2 миллион, ытларахăшĕ французсем (Францире çуралнă кашни çын, религипе расине пăхмасăр француз шутланать).

## Çутĕç

* Сорбонна

## Франци уявĕсем

* Кăрлач, 1 — Çĕнĕ çул. Раççейпе танлаштарсан вăл тĕп уяв шучĕнче тăмасть, Раштава анлăрах уявлаççĕ.
* Çу, 1 — Ӗç çыннисен пĕр шухăшлăх кунĕ.
* Çу, 8 — Çĕнтерӳ кунĕ. Вăхăт уйрăмлăхĕ пирки капитуляцине Францире çу уйăхĕн 8 пуснă. Ку вăхăтра Мускавра çу уйăхĕн 9 пулнă.
* Утă, 14 — Бастилине илнĕ кун. Çĕршыв тăрăх феерверксем тата парад иртереççĕ.
* Çурла, 15 — Успени. Тур амăшĕ вилсе чĕрĕлнĕ кунĕ.
* Чӳк, 1 — Пĕтĕм çвяттуйсен кунĕ. Ку кунра вилнĕ тăвансене асăнаççĕ.
* Чӳк, 11 — Пĕрремĕш тĕнче вăрçи пĕтнĕ кун.
* Раштав, 26 — Раштав.
* Раштав, 27 — Saint Étienne.

## Франци çыравçисем

* Морис Дрюон
* Марсель Пруст
* Мишель де Монтень

## Франци композиторĕсем

* ‎Гектор Берлиоз

## Франци ÿнерçисем

* Эжен Делакруа
* Анри Матисс

## Çавăн пекех пăхар

* Франци хулисем
* Франци чăкăчĕсем
* Франци эрехĕсем

## Каçăсем
# Германи

|  |
| --- |
| Bundesrepublik Deutschland
Германи |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Германи ялавӗ | Германи гербӗ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | нимӗҫ |
| Тĕп хула | Берлин |
| Чи пысăк хула | Берлин |
| Президент | Франк-Вальтер Штайнмайер |
| Канцлер | Фридрих Мерц |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе |  вырăнта 356 974 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе([[]])  - Йышлăхĕ |  вырăнта 82 175 684 236/км² |
| Валюта ячĕ | Евро (EUR) |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +1 пуçласа таран |
| Патшалăх гимнĕ | Einigkeit und Recht und Freiheit |
| Тетел доменĕ | .de |
| Тел. префиксĕ | 49 |

**Германи** (ним. *Bundesrepublik Deutschland*) — Вӑта Европӑри патшалӑх. Европа Пӗрлешӗвне, тата Шенген йышӑнӑвне кӗрет.

## Этимологи

Чăн чăвашла "Нимĕç Ен" тесе калаççĕ, юридически "Германи". Чăвашсен "Нимĕç" сăмахĕ "Немой" - Нямуй тенине пĕлтерет.

«Германи» латин сăмахĕ *Germanius*, кельтcен *gair* - «кӳршĕ» сăмахран пулма пултарат.

Хăйсен нимĕçле *Deutschland* (ĕлĕкхи керман. *Þeudiskaz*). *Deutsch* (ĕлĕкхи керман. *Þeodisk*) - «халăх патне кĕрекен» тенине пĕлтернĕ. *land* тени «çĕр, ял-ель, патшалăх» тенине пĕлтерет.

## Истори

1990 çулчен (Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи вĕçленнĕ хыççăн) икĕ патшалăх çине пайланнă пулнă: Федераллă Германи Республики (**Германи**), тата Германи Демократиллĕ Республики.

## Экономика

## Халăх йышĕ, патшалăх тытăмĕ

## Паллă çынсем

* Теодор Шторм — нимĕç çыравçи, новеллă ăсти.
* Рихард Вагнер — нимĕç композиторĕ.
* Герман Гессе — нимĕç çыравçи, лирик.
* Франц Беккенбауэр — нимĕç футболисчĕ.
* Борис Беккер — нимĕç теннисисчĕ.
* Отто Бисмăрк — нимĕç çарпуçĕ.

## Территори пайланавĕ

Германи 16 федераци **çĕр**ĕнчен (ним. *Bundesländer*) тытăнса тăрать. Вĕсен 3 - хуласем: Берлин, Гамбург, Бремен.

| Çĕр | Тĕп хула | Çĕрĕн нимĕçле ячĕ | Тĕп хулан нимĕçле ячĕ |
| --- | --- | --- | --- |
| 1. Баден-Вюртемберг | Штутгарт | Baden-Württemberg | Stuttgart |
| 2. Бавари ирĕклĕ патшалăхĕ | Мюнхен | Freistaat Bayern | München |
| 3. Берлин | Берлин | Berlin | Berlin |
| 4. Бранденбург | Потсдам | Brandenburg | Potsdam |
| 5. Бремен ирĕклĕ ханза хули | Бремен | Freie Hansestadt Bremen | Bremen |
| 6. Гамбург ирĕклĕ ганза хули | Гамбург | Freie und Hansestadt Hamburg | Hamburg |
| 7. Гессен | Висбаден | Hessen | Wiesbaden |
| 8. Мекленбург-Малти Померани | Шверин | Mecklenburg-Vorpommern | Schwerin |
| 9. Анатри Саксони | Ганновер | Niedersachsen | Hannover |
| 10. Çурçĕр Райн-Вестфали | Дюссельдорф | Nordrhein-Westfalen | Düsseldorf |
| 11. Райнланд-Пфальц | Майнц | Rheinland-Pfalz | Mainz |
| 12. Саар | Саарбрюккен | Saarland | Saarbrücken |
| 13. Саксони ирĕклĕ патшалăхĕ | Дрезден | Freistaat Sachsen | Dresden |
| 14. Саксони-Анхальт | Магдебург | Sachsen-Anhalt | Magdeburg |
| 15. Шлезвиг-Хольштайн | Киль | Schleswig-Holstein | Kiel |
| 16. Тюринги ирĕклĕ патшалăхĕ | Эрфурт | Freistaat Thüringen | Erfurt |

Çаплах Германи 438 тăрăх (ним. *Kreise*) çине пайланать.

## Çав. пекех

* Германи эрехĕсем

## Каçăсем

* Germany Map
# Перу

|  |
| --- |
| República del Perú
Перу |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Перу ялавĕ | Перу гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | испани чĕлхи, кечуа |
| Тĕп хула | Лима |
| Чи пысăк хула | Лима |
| Президент | Алехандро Селестино Толедо Манрике |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 19 вырăнта 1 285 220 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2002)  - Йышлăхĕ | 38 вырăнта 27 949 639 22/км² |
| Валюта ячĕ |  |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ -05 пуçласа -05 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Перу патшалăхĕн гимнĕ |
| Тетел доменĕ | .pe |
| Тел. префиксĕ | 86 |

**Перу** (исп. *Perú*, кечуа *Piruw*), — Кăнтăр Америкăра вырнаçнă патшалăх. Тĕп хули — Лима.

## Истори

1532 çулта Испани канкистадорĕсем Перу çĕрĕсене çĕнтерсе илнĕ. 1534 çулта Перу тĕп хулине, Лимăна, никĕсленĕ. 1542 çулта Перу вице-патшалăхĕ йĕркеленнĕ. 1821 çулхи утă уйăхĕн 28 хыççăн Перу Испанине пăхăнманни çинчен пĕлтернĕ. 1824 çулта Аякучо патĕнчи çапăçăвра Испани колонизаторĕсен çарĕсене аркатнă. 1879 çулта Перу никама та пăхăнманнине çирĕплетнĕ.

1968 çулта çар пăтăрмахĕ пулса иртнĕ.

2001 çулта халăх пăлханăвĕпе Фухимори режимĕ пĕтсе ларнă.
# Америка-Израиль-Иран вăрçи (2026)

Abraham Lincoln Carrier Strike Group Conducts Photo Exercise
**Америка-Израиль-Иран вăрçи** (СМИри ятсем: **«Çывăх Хĕвелтухăçĕнчи вăрçă»** е **«СШАн тата Израилĕн Ирана хирĕçле операцийĕ»**) — США/Израиль тата Иран хушшинчи хĕçпăшаллă конфликт. 2026-мĕш çулхи февралĕн 28-мĕшĕнче, Америкăпа Иранăн ăнăçсăр калçăвĕсем хыççăн, СШАн тата Израилĕн Ирана хирĕçле çапăвĕсемпе пуçланнă.

## Асăрхавсем

## Вуламалли

* Сажин В. И.. Дональд Трамп и Иран : [рус.] // Международная жизнь. — 2025. — 24 марта.
* Сажин В. И. Иран — Израиль: эскалация конфликта : [рус.] // Российский совет по международным делам. — 2025. — 2 июля.
# Украинӑна Раҫҫей тапӑнса кӗни

**Раҫҫейӗн Украинӑна тапӑнса кӗни** (Раҫҫей пропагандинче — **Ятарлӑ ҫар операцийӗ**) — кӗҫнерникун, 2022 ҫулхи нарӑсӑн 24-мӗшӗнче, Киев вӑхӑчӗпе ирпе 5 сехет тӗлнелле, пуҫланнӑ. Раҫҫей ҫарӗсем Украина территорине Раҫҫейрен, Беларуҫран тата аннексиленӗ Крымран кӗнӗ; ҫавӑн пекех Раҫҫей малтан Украинӑран тытса илнӗ Луганск тата Донецк облаҫӗсен территорийӗсенчен ҫарсем ҫапӑҫӑва кӗнӗ. Ҫарсем тӑватӑ енчен — ҫурҫӗр енчен Киев еннелле, ҫурҫӗр-хӗвелтухӑҫ енчен Харьков еннелле, кӑнтӑр-хӗвелтухӑҫ енчен Донбасран тата кӑнтӑртан Крымран тапӑну пуҫласа ячаҫ. Чи нумай тытса илнӗ самантра — 2022-мӗш ҫулхи пуш уйӑхӗнче Раҫҫей Украина территорийӗн 27% яхӑн пайне (Донбаспа тата Крымпа пӗрле) оккупациленӗ, анчах раштав тӗлне ку хисеп 18%-чен чакнӑ. 2022 ҫулхи раштав уйӑхӗнче Раҫҫей ҫарӗсем малтанах палӑртса хунӑ тӗллевсене (Киева тытса илесси тата Украинӑри влаҫа улӑштарасси); каярахпа палӑртнӑ тӗллевсене те, Донецкпа Луганск облаҫӗсен административлӑ чиккисене тухасси, ҫавӑн пекех Днестр ҫинчи ҫӗр патне коридор тӑвасси те пурнӑҫлама пултарайман. Авӑнӑн 21-мӗшӗнче, РФ Харьков облаҫӗнче арканнӑ хыҫҫӑн, Путин мобилизаци ҫинчен пӗлтернӗ.