Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Анатоли çурутравĕ

Анатоли çурутравĕ Хура тинĕспе Вăтаçĕр тинĕсĕ хушшинче вырнаçнă.
**Анатоли çурутравĕ**, — Азин анăç енчи çурутрав. Хăш чĕлхесенче (тĕслĕхрен вырăсла) *Пĕчĕк Ази* термин тупма пултарать. Пĕлтерĕшĕ пĕрпек. Ку çурутрав çинче Турци патшалахĕ вырнаçнă. Юнашар Хура, Мрамор, Эгей, Вăтаçĕр тинĕсĕсем вырнаçнă. Европăпа Азине уйăракан Босфорпа Дарданелла тинĕс пырĕсем ун хĕррипе иртеççĕ.

Ячĕ грек чĕлхиренхи Aνατολή (Αnatolē) е Ανατολία (Anatolía) килет. Пĕлтерĕшĕ - "хĕвелтухăç". Турккă форми **Anadolu** çакăн пек грек чĕлхирен килет, анчах турккăсем ку Ana (анне) сăмахĕнчен килни шухăшлаççĕ.
# КиликLatinitsopa vulani

Килик
**Килик** (ав.гр. κύλιξ, лат. *calix*) — авалхи Грецин ӗҫме савӑт-сапи, лапчӑк та кӗске тӗплӗ. Чӳлмекӗн икӗ енчен аврисем пур, вӗсем ҫӳллӗшӗпе савӑт-сапан тутинчен иртмеҫҫӗ. пирӗн эрӑччен VI—II ӗмӗрсенче анлӑ сарӑлнӑ.

## Литература
# Галли

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Галли (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Ан пӑтраштарӑр Галилея.
Галли, римлянсем ярса иличчен.
Галл йăхĕсем, Галл вăрçиччен      Рим республикин çĕрĕсем, п.эрч. 59 çул тĕлнелле.
**Га́лли** (лат. *Gallia*) — Рубикон юханшыв, Апеннин тăвĕ, Макра (лат. *Macra* юханшыв, хальхи ячĕ *Магра*), Вăтаçĕр тинĕсĕн çыранĕпе, Пиренейпе, Атлантика океанĕпе, Райн юханшыв тата Альп тăвĕ хушшинчи римлянсен версипе, Европа пайĕн тахçанхи ячĕ.

Римлянсен пĕрремĕш çăлкуçĕсенче Галлин пысăках мар пайĕнче тĕрлĕрен кельт йăхĕсем пурăннă, вĕсене римлянсем пурне те «галлсем» (лат. *Galli*, лат. *Gallus*) тенĕ, çĕрĕсене те çк ятах панă.

## Кельтсем

Пирĕн эрăчченхи VI ĕмĕртен пуçласа ку çĕрсем çинче кельтсем пурăннă. Римлянсем вĕсене галл тенĕ, çапла амй вара çĕрĕ те Галли ят илнĕ.

## Галли пайĕсем

* Çывăх Галли
* Трансальп Галлийĕ
* Инçет Галли

## Пайланăвĕ

Чи малтанах римлянсем Галлин çак пайĕсене палăртнă:

* Цизальп Галлийĕ (лат. *Gallia Cisalpina*) — Çурçĕр Италин Альп тăвĕ, Макра юханшыв, Апеннин тăвĕ тата Рубикон юханшывĕ хушшинчи пайĕ. Ячĕ çапла куçарăнать: «Ку енче вырнаçнă Галли» (лат. *Cis* — «ку енче», лат. *Alpina* — альпăри). Çак ята Рим патшалăхĕпе пĕр енче пулнипе панă. Тепĕр ячĕ — *«Çывăхри Галли»* (лат. *Gallia Citerior*). Цизальп Галлийĕ вара хăй çаплах пайланнă:
	+ Циспадан Галлийĕ (лат. *Gallia Cispadana*, «Палд юханшывĕнчен ку енче вырнаçнă Галли») — Цизальп Галлин Пад (лат. *Padus*, хальхи ячĕ — «По») юханшывран кăнтăралла вырнаçнă пайĕ;
	+ Транспад Галлийĕ (лат. *Gallia Transpadana*, «Пад юханшыв лешьенче вырнаçнă Галли». лат. *trans* — «лешьенче») — Пад юханшывăнчен çурçĕрелле вырнаçнă Цизальп Галлин пайĕ;
* Трансальп Галлийĕ (лат. *Gallia Transalpina*), «Альп хыçĕнче вырнаçнă Галли» — Вăтаçĕр тинĕсĕ, Пиреней тăвĕ, Атлантика океанĕ, Ла-Манш, Райн тата Альп тăвĕ хушшинче вырнаçнă Галли пайĕ. Урăх ячĕ — Инçет Галли (лат. *Gallia Ulterior*).

## Çав. пекех

* Юлий Цезарь
* Галл вăрçи
* Юлий Цезарь
* Германсем

## Вуламалли

* Gallia // Реальный словарь классических древностей / авт.-сост. Ф. Любкер ; Под редакцией членов Общества классической филологии и педагогики Ф. Гельбке, Л. Георгиевского, Ф. Зелинского, В. Канского, М. Куторги и П. Никитина. — СПб., 1885.
* Галлия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Асăрхавсем
# Дерсу Узала (фильм, 1975)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Дерсу Узала (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

|  |
| --- |
| Дерсу Узала |
| デルス・ウザーラ |
| Фильм постерĕ |
| Жанр |
Драма приключени |
| Режиссёр |
Акира Куросава |
| Продюсер |
Ёити Мацуэ Николай Сизов |
| Сценари авторĕ |
Акира Куросава Юрий Нагибин |
| Тĕп рольсенче |
Юрий Соломин Максим Мунзук |
| Оператор |
Фёдор Добронравов Юрий Гантман Aсакадзу Накаи |
| Композитор |
Исаак Шварц |
| Кинокомпани |
Мосфильм, Atelier 41, Daiei Studios |
| Тăсăлу |
144 мин. |
| Бюджет |
4 млн $ |
| Патшалăх |   |
| Çул | 1975 |
| IMDb |
ID 0071411 |
| «Дерсу Узала» фильм тухни (тăван ячĕ — デルス・ウザーラ) |

**«Дерсу́ Узала́»** (яп. *デルス・ウザーラ* *Дэрусу Удза:ра*) — Акира Куросава 1975 çулта В. К. Арсеньевăн пултару хайлавĕсемпе ӳнерленĕ совет–япон илемлĕ фильмĕ.

## Сюжет

## Рольсенче

* Максим Мунзук — *Дерсу Узала*
* Юрий Соломин — *Арсеньев*
* Светлана Данильченко — *Анна, Арсеньев арăмĕ*
* Дима Коршиков — *Вова*
* Суйменкул Чокморов — *Чжан Бао*
* Владимир Кремена — *Туртыгин*
* Александр Пятков — *Олентьев*
* Михаил Бычков — *Арсеньев ушкăнĕнчи çын*
* Советбек Джумадылов
* Николай Волков
* Доржи Сультимов
* Даниил Нетребин
* Владимир Приходько
* Игорь Сыхра
* Янис Якобсон

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Фильмпа кĕнеке пирки сайт 2009 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.
* *Л. Аннинский.*Спектр простоты // «Искусство кино», № 11, 1975
* Фильм постерĕсем 2020 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:«Оскар» парне чи паха ютçĕр фильмĕшĕн 1961-1980
# СиднейLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Сидней |
|  |
| **Хула гербĕ**  |
| Патшалăх: | Австрали |
| Регион: | Çĕнĕ Кăнтăр Уэльс |
| Никĕсленĕ: | 1788, кăрлач, 26 |
| Хула, çултан: |  |
| Халăх йышĕ, пин çын: | 5 500 (2006) |
| Хула лаптăкĕ: | 345,7 км2 |
| Геогр. анлăхĕ: | 33°52′ к. ш. |
| Геогр. вăрăмлăхĕ: | 151°12′ х.т.д. |

**Сидней**, — Австралинчи чи пысăк хула, Çĕнĕ Кăнтăр Уэльс штачĕн тĕп хули.

## Истори

Хулана акăлчан колонисчĕсем никĕсленĕ. Хула ятне Сидни акăлчансен шалти ĕçсен министр ятне панă.

## Паллă вырăнсем

Сиднейĕн паллă вырăнĕсем шутне Сидней опера театрĕпе Харбор-Бридж кĕперĕ кĕреççĕ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# 1957Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1953 • 1954 • 1955 • 1956 —  **1957**  — 1958 • 1959 • 1960 • 1961
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1930-мĕшсем • 1940-мĕшсем — **1950-мĕшсем** — 1960-мĕшсем • 1970-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

* Кăрлач, 1 — Петров Владимир Дмитриевич, Самар облаçĕн Шăнтал районĕн пуçлăхĕ.
* Нарăс, 6 — Мукина Ираида Васильевна, филологи ăслăлăхĕсен кандидачĕ.
* Ака, 19 — Петров Леонид Порфирьевич, чăваш чĕлхин тĕпчевçи.
* Авăн, 20 — Воронов Станислав Кириллович, генерал-лейтененат.
* Чӳк, 28 — Аксаков Анатолий Геннадьевич, политик, Раççей патшалăх Думин депутачĕ.

## Вилнĕ

* Митти Георгийĕ, чăваш сăвăçи.
* Кăрлач, 20 — Тукташ Илья Семёнович, чăваш сăвăçи, çыравçи, халăх пултарулăхне пухакан.
* Çĕртме, 10 — Митта Ваçлейĕ, чăваш сăвăçи.
* Авăн, 20 — Ян Сибелиус, финн кĕвĕçи.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Оскар УайльдLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Оскар Уайльд |
|  |
| Çуралнă чухнехи ят: |
акӑл. *Oscar Wilde* |
|  |

**Оскар Фингал Флаэрти Уиллс Уайльд** (акӑл. *Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde*; 16 юпа 1854 ҫул, Дублин — 30 чӳк 1900 ҫул, Париж) — Англи ҫыравҫи тата сӑвӑҫи. Кайри Виктория тапхăрĕн чи паллӑ драматургсенчен пӗри, эстетизм тата европа модернизмӗн пӗлтерӗшлӗ пайташӗ.

## Пурнӑҫӗ

## Пултарулӑхӗ

## Вуламалли

* Венгерова З. А. Литературные характеристики. — СПб., 1897.
* Венгерова З. А. Вильде, Оскар // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Бальмонт К. Поэзия Оскара Уайльда. — «Весы́». — 1904, № 1.
* Лангаард Г. Оскар Уайльд: Его жизнь и литературная деятельность. 2 изд. — М.: Современные проблемы, 1908. — 116 с.
* Айхенвальд Ю. Этюды о западных писателях. — М., 1910.
* Чуковский К. Оскар Уайльд. — Пг., 1922.
* Аксельрод Л. Мораль и красота в произведениях Уайльда. — Ивано-Вознесенск, 1923.
* Паустовский К.. Оскар Уайльд. 1937.
* Аникст А. А. История английской литературы. — М., 1956.

## Каҫӑсем

* Переводы на wikilivres
* Оскар Уайльд — биографическая справка и переводы Александра Лукьянова 2021 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.
* Александр Карпенко Кровавая сказка Оскара Уайльда
* Работы Уайльда на английском языке
* Мемориальная аллея Оскара Уайльда в Рединге на сайте художника Брюса Уильямса(акӑлч.)
# Тӳре-шара

Тӳре-шара
**Тÿре-шара** — Патшалăх ертӳлĕхĕн тата Патшалăх влаçĕн чи çÿлти коллегилле пурнăçлав органĕ, ăна çĕршывăн патшалăх ертÿлĕхĕн ертÿçисенчен тата ытти патшалăх слушшийĕсенчен йĕркелеççĕ; анлă пĕлтерĕшпе асăннă ăнлав патшалăх ертÿлĕхĕн пĕтĕм тытăмне ярса илет.

Тÿре-шарана тӳре-шара пуçлăхĕ ертсе пырать, вăл вара хăшпĕр чухне патшалăх пуçлăхĕ те пулма пултарать.

## Çавăн пекех

* Халăх
* Пĕрлĕх
* Патшалăх
* Политика клубĕ
* Тĕнчери тÿре-шара
* СССР тÿре-шари
* Элитăсен теорийĕ

## Литература

* А. Денисов. Правительство // Большая советская энциклопедия: В 65 томах / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1940. — Т. 46 (Пола — Призмы оптические). — С. 624—625. — 816 с. — 45 500 экз.
* Правительство // Большая советская энциклопедия: в 51 томе / Б. А. Введенский. — 2-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1955. — Т. 34 (Польша — Прокамбий). — С. 348—349. — 656 с Архиври копи, 8 Нарӑс уйӑхӗн 2009 Wayback Machine çинче
* *Samuel E. Finer.* The History of Government from the Earliest Times (история правительства с древнейших времён), в 3-х тт. Oxford University Press: Оксфорд, 1997 и 1999.
* *Krader, Lawrence* (1968). Formation of the State // Foundations of Modern Anthropology Series. Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall. x, 118 p.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* What Are the Different Types of Governments? (акӑлч.)
* Types of Governments from Historical Atlas of the 20th Century2014 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ. (акӑлч.)
* Other classifications examples from Historical Atlas of the 20th Century2015 ҫулхи Ака уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ. (акӑлч.)
* 2014 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ. (акӑлч.) Шаблон:Битая ссылка
* Regime Types2012 ҫулхи Ака уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ. (акӑлч.)
* CBBC Newsround : types of government2010 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ. (акӑлч.)
# 1799Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1791 • 1792 • 1793 • 1794 —  **1795**  — 1796 • 1797 • 1798 • 1799
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1770-мĕшсем • 1780-мĕшсем — **1790-мĕшсем** — 1800-мĕшсем • 1810-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVII ĕмĕр — **XVIII ĕмĕр** — XIX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

* Çĕртме, 6 — Пушкин Александр Сергеевич, паллă вырăс сăвăçи тата прозаик.

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# БеконLatinitsopa vulani

Бекон
**Бекон** — сыснасене ятарласа çитĕнтерсе пуснă тăварланă аш апачĕ. Çамрăк сыснан урисемсĕр, таз шăммисемсĕр, кăкăрĕсĕр аякки. Тăварланă беконран тĕтĕмленĕ бекон тăваççĕ. Ашĕ тачка та çуллă мар, пĕр хулăмăш сало сийĕсемлĕ.

Беконран тĕрлĕ тĕслĕ çиме хатĕрлеççĕ: çыртмалли, салат, яшка, бутерброд, ăшаланă çăмарта, иккĕмĕш çиме.

## Вуламалли

* Бекон — Краткая энциклопедия домашнего хозяйства/ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959.

## Каçăсем

* *Бекон* — ПСЭ

Шаблон:Ӳсентăран тата выльăх çăвĕсем
# ПăхLatinitsopa vulani

Лаша пăхĕ
Лаша тата унăн тислĕкĕ. Лешĕ вара çĕрекен пăхпа айсарăм юлашкисен хутăшĕнчен тăрать
**Пăх**, çавăн пекех **фекка́ли** (лат. *faex* нум.х. faeces «юлашки; тухаканни»), кунсăр пуçне **экскрементсем** сăмах та пур — чĕрчунсен тата этемĕн тулаш тавралăха, дефекаци процесĕ пынă майăн, пыршăлăхăн дисталлĕ вĕçĕнчен тухакан каяшĕсен йышĕ.

## Вуламалли

* Левкиевская Е. Е. Кал // Славянские древности: Этнолингвистический словарь / Под ред. Н. И. Толстого. — М.: Международные отношения, 1999. — Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки). — С. 437—439. — 702 с. — ISBN 5-7133-0982-7.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* disbakterioz.ru (сутăнакан домен) 2014 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 31-мӗшӗнче архивланӑ.(выр.)
# Справочник

Encyclopaedia Britannica 15 with 2002
**Хыпар-хăнарлăх** — кулленхи ĕçлевлĕхпе çыхăннă кăларăм, унта кирлĕ пĕлĕве кĕскен тата системăласа каласа панă, çапла вара ăна йĕркипе мар, суйласа илсе вулама май пур.

## Çавăн пекех

* Хыпар-хăнарлăх (информатика)
* Хыпар-хăнарлăх тытăмĕ
* Шпаргал
* Словарь
* Сăмахсар
* Глоссарий
* Энциклопеди
* Хăнар

## Асăрхавсем

## Литература

* *American Reference Books Annual: ARBA*. Littleton, Col.: Libraries Unlimited, 1970-
* Bergenholtz, H., Nielsen, S., Tarp, S. (eds.): *Lexicography at a Crossroads: Dictionaries and Encyclopedias Today, Lexicographical Tools Tomorrow*. Peter Lang 2009. ISBN 978-3-03911-799-4
* Higgens, G., ed. (1980) *Printed Reference Material* (Handbooks on Library Practice.) London: Library Association
* Katz, W. A. (1978) *Introduction to Reference Work*; 3rd ed. 2 vols. New York: McGraw-Hill
* Nielsen, Sandro «The Effect of Lexicographical Information Costs on Dictionary Making and Use». // *Шаблон:Нп3* **18** (2008), 170—189.

## Каçăсем

* Номера телефонов "Грузового такси"