Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# П. эрч. 310

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнӗ

## Вуламалли

## Каҫӑсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Тĕкел çулталăкLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тĕкел çулталăк (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Тĕкел çулталăк** (лат. *bis sextus* —

## Кĕртнĕ историйĕ

## Григориан календарĕ

## Еврейсен календарĕ

## Ислам календарĕ

## Çав. пекех

## Литература

* Високосный год // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Високосный год // Великий князь — Восходящий узел орбиты. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 387. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 5). — ISBN 5-85270-334-6.
* *Идельсон Н. И.*  История календаря. —  Л.:  Научное книгоизд-во, 1925. — (Астрономическая библиотека под редакцией П. И. Савкевича). — 3000 экз.
* Шаблон:Кĕнеке:Нить времён

## Асăрхавсем
# Кăрлач, 16Latinitsopa vulani

## Пулăмсем

Иерусалим патшалăхĕн гербĕ
* 1120 — Наблусри собор Иерусалим патшалăхĕн пĕрремĕш саккунĕсене йышăннă (*герб капăрл.*)
* 1547 — Иван IV Васильевич вырăс тăрăмĕсенчен пĕрремĕшĕ патшан венчетне тăнă
* 1756 — Уайтхолл конвенцийĕпе Европăра «альянссен пăтрашăнăвĕ» тапранса каять
* 1820 — Фаддей Беллинсгаузăн карапĕсем паллă мар «пăрлă материк» патне çитнĕ
* 1878 — вырăс çарĕсем полхарсен Пловдив хулине турккăсенчен хăтарнă
* 1909 — Шеклтонăн пĕрремĕш экспедицин пайташĕсем Кăнтăр магнит полюсне уçнă пирки пĕлтернĕ
* 1924 — Санкт-Петербург хулине Петроград вырăнне Ленинград ята куçарнă.
* 1920 — АПШ территоринче «типĕ саккун» вăя кĕнĕ
* 2002 — ПНЙ Харушсăрлăх Канашĕ пĕршухăшлăн «Аль-Каидăпа» «Талибан» çине санкцисем сарас пирки сасăланă
* 2006 — Амур облаçĕн Белогорск районĕнчи Возжаевка паççулки патĕнче Су-24 бомбардировщик персе аннă. Вĕçевçĕсем самолётран сиксе тухма ĕлкĕрнĕ.
* 2006 — Владивосток хулинче вăйлă пушар пулса иртнĕ. Çынсем, вут-кăвартан сыхланас тесе, нумайăн çӳлти этажсенчен сиксе аманнă. Пурĕ 9 çын пĕтнĕ. Ку пăтăрмах Владивосток хулине вăйлă пăлхатнă.

## Çуралнă

## Вилнĕ
# Чад

|  |
| --- |
| République du Tchad جمهورية تشاد *Jumhūriyyat Tshād*
Чад |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Чад ялавĕ | Чад гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | франци чĕлхи |
| Тĕп хула | Нджамена |
| Чи пысăк хула | Нджамена |
| Президент | Идрис Деби |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 20 вырăнта 1 284 000 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2013)  - Йышлăхĕ | 74 вырăнта 11 193 000 8,72/км² |
| Валюта ячĕ | Франк КФА BEAC |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +01 пуçласа +01 таран |
| Патшалăх гимнĕ | La Tchadienne |
| Тетел доменĕ | .td |
| Тел. префиксĕ | 235 |

**Чад** — Тĕп Африкăра вырнаçнă патшалăх. Тĕп хули — Нджамена. Нигерпа, Нигерипе, Камерунпа, Тĕп африка республикипе, Суданпа тата Ливипе чикĕ тытать.

## Административла пайлану

Патшалăх 22 региона пайланать. 2008-мĕш çулччен 18 префектура пулнă.

Чи пысăк хуласем (2009 çул):

* Нджамена (951 418 çын)
* Мунду (137 251 çын)
* Абеше (97 963 çын).
* Сарх (97 224 çын)

## Экономика

Çутçанталăк ресурсĕсем - нефть, боксит, уран, ылтăн, берилл, тăхлан, тантал, пăхăр çĕруправĕсем.
2009 çулхи çын пуçне ВВП - 1,6 пин долл. (тĕнчере 196-мĕш вырăн). Халăхăн 80 % чухăнлăх шайĕнчен сахалрах тупăшлă.
Ял хуçалăхĕ чи пысăк шайра (57 % ВВП). Халăхăн 80 % натураллă хуçалăхпа пурăнать, нумарах чухне сурăх, качака, тĕве ĕрчетеççĕ.

## Истори

Чад картти
## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Чад в энциклопедии Кругосвет 2018 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* Чад в энциклопедии «Вокруг света» 2020 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ.
* Чад на Travel.Ru(ĕçлемен каçă)
# 1980

| Çулсем
 |
| --- |
|  1976 • 1977 • 1978 • 1979 —  **1980**  — 1981 • 1982 • 1983 • 1984
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1960-мĕшсем • 1970-мĕшсем — **1980-мĕшсем** — 1990-мĕшсем • 2000-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Раштав, 31 — Шупашкар ГЭСĕн пĕрремĕш гидроагрегатне хута янă.

## Çуралнă

## Вилнĕ

* Аливанов Алексей Васильевич, çыравçă.
* Çу, 7 — Юрьев Михаил Иванович, сăвăç, литература критикĕ, журналист, куçăруçă.
* Утă, 26 — Афанасьев Егор Афанасьевич, сăвăç.
* Утă, 28 — Мĕтри Ваçлейĕ, чăваш сăвăçи, çыравçи.
* Çурла, 26 — Анна Герман, Польшăра çуралнă Раççей юрăçи.
* Авăн, 4 — Гарин Эраст Павлович, совет актёрĕ, режиссёр, сценарисем çыракан.
* Авăн, 18 — Кэтрин Энн Портер, американ çыравçи.
* Раштав, 25 — Аслан Степан Степанович, прозаик.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Мусăк

**Кĕвĕ**, — сасăсем йĕркелекен пултарулăх.

## Кĕвĕ жанрĕсем

* Халăх кĕвви
* Фолк

Кельтика

* Кантри
* Вăтам ĕмĕр кĕввисем
* Классика кĕввисем

Опера | Симфони | Камера кĕвви

* Вырăс кĕввисем

Вокал кĕвви | Инструментлă кĕвĕ

* Хор кĕвви
* Мюзикл
* Регги
* Блюз
	+ Блюз-рок
	+ Ритм-энд-блюз
* Джаз

Свинг | Боп | Прохладный джаз | Модальный джаз | Джаз-авангард | Соул | Фанки | Фри-джаз | Фьюжен

* Рок-н-ролл

Рокабилли | Неорокабилли | Хиллбилли

* Рок

Альтернативлă рок | Арт-рок | Дезерт-рок | Детройт-рок | Диалект-рок | Гараж-рок | Глиттер-рок | Глэм-рок | Джэм-бэнд | Джэнгл-поп | Инструментлă-рок | Испани-рокĕ | Каунтри-рок | Мат-рок | Паб-рок | Пауер-поп | Пост-рок | Прогрессивлă рок | Психоделиклĕ рок | Саузерн-рок | Сёрф | Симфоник-рок | Софт-рок | Хард-рок | Хартлэнд-рок

* Панк рок

Анархо-панк | Анти-фолк | Дэт-панк | Краст-панк | Ню-вэйв | Ноу-вэйв | Ой | Поп-панк | Пост-панк | Психобилли | Ска | Харор-панк | Гранж | Готик-рок | Хардкор (Hardcore) | Мош (Mosh) | Мэткор (Mathcore) | Эмо (Emo)

## Мусăк теорийĕ

* Сас çуллĕшĕ
* Сас вăрăмлăхĕ
* Полутон
* Сас речĕ
* Мажор
* Минор

## Мусăк инструменчĕсем

* Струнлисем
	+ Гитара
	+ Балалайка
	+ Виолончель
	+ Сĕрме купăс
	+ Контробас
	+ Терменвокс
* ыттисем

## Çав. пекех

* Юрă
* Кĕвĕçĕсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# 1920Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1916 • 1917 • 1918 • 1919 —  **1920**  — 1921 • 1922 • 1923 • 1924
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1900-мĕшсем • 1910-мĕшсем — **1920-мĕшсем** — 1930-мĕшсем • 1940-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Çĕртме, 24 — Чăваш автономи облаçне (ЧАО) туса хуни.
* Утă, 12 — Чăваш областĕн РКП(б) комитечĕ ĕçлеме пуçланă.
* Чӳк, 7 — Пĕрремеш чăваш облаçĕн Канаш съезчĕ пуçланнă (Чӳк, 11-чен иртнĕ).

## Çуралнă

* Мыскар Гаврил Ефимович, чăваш сăвăçи.
* Никитин Николай Никитич, чăваш çыравçи, сăвăçи.
* Эншей Вархуш, чăваш сăвăçи.
* Кăрлач, 21 — Трофимов Николай Николаевич, Совет Союзĕн актёрĕ.
* Пуш, 1 - Волков Александр Александрович - Раççей Федерацин Паттăрĕ
* Çурла, 16 — Цаплина Раиса Ионовна, чăваш чĕлхи тĕпчевçи.
* Çурла, 18 — Шелли Уинтерс, америка актриси.
* Юпа, 30 — Кондратьев Вячеслав Леонидович, вырăс прозаикĕ.
* Раштав, 9 — Карло Адзелио Чампи, Итали патшалăхĕн вуннăмĕш президенчĕ.

## Вилнĕ

* Пуш, 15, — Ахах Иван Евграфович, сăвăçă, публицист.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Çутçанталăк ăслăхĕсемLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| **Ăслăх историйĕ** |
|  |
| По тематике |
| **Математика** |
| **Çутçанталăк пĕлĕвĕн историйĕ** |
| Астрономи |
| Биологи |
| Ботаника |
| Географи |
| Геологи |
| Тăпра пĕлĕвĕ |
| Физика |
| Хими |
| Экологи |
| **Пĕрлĕх ăслăхĕсем** |
| Истори |
| Лингвистика |
| Психологи |
| Социологи |
| Философи |
| Экономика |
| **Технологи** |
| Шутлав техники |
| Ял хуçалăхĕ |
| **Медицина** |
| Навигаци |
| Категорисем |

Çутçанталăк
**Çутçанталăк пĕлĕвĕ** — çутçанталăка тĕпчекен ăславсем. Çутçанталăка тĕпчекен уйрăм (пайăр) ăславсем, хăйсен хальхи сăн-сăпачĕпе, тĕпрен илсен, XIX ĕмĕрте йĕркеленме пуçланă. Унччен маларах ăславсене ун пек пайăрса-уйăрса пăхни пулман темелле.

Çутçанталăк ăславĕсем пĕрлĕх ăславĕсем тата гуманитарилле ăславсем тенисенчен уйрăлса тăраççĕ. Математика тата логика текеннисем те хайне уйрăм.

Çутçанталăк ăславĕсен шутне çаксене кĕртме пулать: физика, хими, биологи, астрономи, географи, геологи. Вĕсен хушшинче тата çаксем аталаннă: геофизика, астрофизика, биофизика, биохими, физикăлла хими, химилле физика, геохими, метеорологи, климат тĕпчевĕ, тăпра тĕпчевĕ. Чылай килтерĕш ăславсем те çав шутах кĕреççĕ: агрохими, экологи, химилле технологи, сăрт-ту тĕпчевĕ тата ыттисем.

## Вуламалли

* Плиний Г. Естественная история, 77.
* Кант И. Всеобщая естественная история и теория неба, 1755.
* Бюффон Ж. Естественная история в 36 томах, 1749—1788; Граф де Бюффон Всеобщая и частная естественная история. Перевод акад. С. \* Румовский и И. Лепёхин. Ч. 1. Санктпетербург: Императорская Академия наук, 1801. (3 издание с прибавлениями. и правками). 380 с.
* Естествознание: словарь-справочник / авторы-составители: Ю. В. Егоров, Л. Н. Аркавенко, О. А. Осипова, Екатеринбург: издательский дом «Сократ», 2004
* Фолта Я., Новы Л. История естествознания в датах: Хронологический обзор = Jaroslav Folta, Luboš Nový. Dejiny prirodných vied v dátach. Chronologický prehlad. - Bratislava, Smena,1981 / Пер. со словац. к.х.н. З. Е. Гельмана; Предисл. и общ. ред. д.х.н. А. Н. Шамина. — М.: Прогресс, 1987. — 496 с. — 23 000 экз. (в пер.)
* Гайдук Г. В. Доклассическое естествознание Восточной Европы конца XV - середины XVIII веков. — Минск: ФУАинформ, 2010. — 416, [30] с. — 400 экз. — ISBN 978-985-6868-45-3. (в пер.)

[[Категори:ăслăх пирки вĕçлемен статьясем]]
# Ан (координат)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Ан (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
«Ан» текен координата экватортан çурçĕрелле тата кăнтăралла шутлаççĕ
**Ан** — хăшпĕр сферăллă координатсен тытăмĕнче усă куракан координат. Çĕр тата тÿпери ытти ĕскерсен, çавăн пекех тӳпе сфери çийĕнчи пăнчăсен вырăнне, ытти координатсемепе пĕрле, палăртать (эклиптикăлла ан, галактикăлла ан тенисене те пăхăр).

## Асăрхавсем
# Цинь (импери)

Цинь империйӗ
**Цинь империйӗ** - (кит. упр. 秦朝, пиньинь Qín Cháo, палл. Цинь чао) — Китай кун-ҫулӗнчи чи пӗрремӗш импери.
Цинь Шихуанди - патшалӑх никӗслевҫи, пирӗн эраччен 221 ҫулта Китай патшалӑхне чӑмӑртанӑ.

## Кун-ҫулӗ

## Вуламалли

* Переломов, Л. С. (Леонард Сергеевич). Империя Цинь — первое централизованное государство в Китае (221—202 гг. до н. э.)/Отв. ред. Т. В. Степугина ; // Академия наук СССР. Институт народов Азии. — М.: Изд-во восточ. лит., 1962.

## Каҫӑсем

* ЦИНЬ ШИ-ХУАН БЭНЬ ЦЗИ — основные записи (о деяниях) первого императора Цинь // *Сыма Цянь*. Исторические записки. M. Восточная литература. 1975 (Том 2, Глава 6)
# Теократи

**Теократи** (ав.-грек. θεός «турӑ» + κράτος «тытӑмлӑх») — тӗне ӗненменнисен тата тӗн тытӑмлӑхӗ пӗр алра чухнехи патшалӑх йӗрки.
Ватикан патшалӑхӗ - тӗслӗхсен пӗри.

## Этимологи

Терминне Иосиф Флавий шутласа тупса сӗннӗ.

## Вуламалли

* Теократия // Бердяев Н. А. Новое религиозное сознание и общественность. СПб.: Издание М. В. Пирожкова, 1907
* Водовозов В. В.,. Теократия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Тюрин Е. А. Теократический фактор в политике. Орел: Изд-во ОРАГС, 2009. — 192 с.
* Roshwald, Mordecai. Theocracy in Israel in antiquity and today. // Jewish Journal of Sociology 14 (1972) 5-42. (англ.)

## Каҫӑсем

* Книга Шмуэля. Глава 8. Просьба народа поставить им царя 2020 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ..
* *Дагрон Ж.* Восточный цезаропапизм.
# Джордж ВашингтонLatinitsopa vulani

Джордж Вашингтон
**Джордж Вашингтон** (акӑл. *George Washington*; Бриджес-Крик, Виргини колони Нарăс, 22 1732 — Маунт-Вернон, Вирджини штачĕ Раштав, 14 1799) — американ патшалăх ĕçченĕ, пĕтĕм халăх суйланă АПШ-сен пĕрремĕш президенчĕ, (1789—1797), АПШ-сене никĕслекенĕсенчен пĕри, Континентлă аслă çар пуçĕ (ăна чи малтанхи АПШ президенчĕ, Революциллĕ Конгресс суйланă Пейтон Рендольф никĕсленĕ), Харпăрлăх вăрçин пайташĕ, американ президентлăхĕн институтне уçаканĕ. Пысăк чура хуçи.

## Вуламалли

* Американские президенты : 41 ист. портр. от Д. Вашингтона до Б. Клинтона / Под ред. Ю. Хайдекинга; Пер. с нем. Л. В. Седовой. — Ростов н/Д; М. : Феникс : Зевс, 1997.
* Анненская А. Н. Георг Вашингтон и война за независимость. — СПб.: Монтвид, ценз. 1899.
* Богучарский В. Я. Георг Вашингтон и основание Северо-Американских соединённых штатов. — М., 1895.
* Валуева-Мунт А. П. Джордж Вашингтон / Сост. А. П. Мунт. — СПб., 1880.
* Гизо, Франсуа. В борьбе за свободу : Очерки из жизни Вашингтона. — СПб., 1907.
* Ушаков В. А. Джордж Вашингтон: страницы истории. — СПб., 2006.
* Яковлев Н. Вашингтон. — Ростов н/Д : Феникс, 1997. — 544 с. (ЖЗЛ)
# Алтăр Çăлтăр

| Алтăр çăлтăр
  |
| --- |
| Алтăр çăлтăр
пысăклатас тесен ӳкерчĕк çине пусăр |
| Лат. ячĕ
  | Ursa Major (кам. ӳк. {{{Камăнлăх ӳкĕмĕ}}})
  |
| Кĕскетӳ
  | {{{Кĕскетӳ}}}
  |
| Символ
  | Алтăр
  |
| Тӳрĕ хăпарни
 | 7h 58m пуçласа 14h 25m çити
  |
| Вĕçлевĕ
 | {{{Склонение 1}}} пуçласа {{{Склонение 2}}} çити
  |
| Лаптăк
  | 1280 тв. градус ({{{Вырăн, лаптăкпа}}})
  |
| Çутă çăлтăрсем (виçе < 3m)
  | * Алиот (ε UMa) — 1,76m
* Дубхе (α UMa) — 1,81m
* Бенетнаш (η UMa) — 1,86m
* Мицар (ζ UMa) — 2,23m
* Мерак (β UMa) — 2,34m
* Фекда (γ UMa) — 2,41m
 |
| Метеор юхăмĕсем
 |
{{{Метеор юхăмĕсем}}}
 |
| Юнашар çăлтăрлăхсем
  | * Вĕрçĕлен
* Жираф
* Рысь
* Малый Лев
* Лев
* Волосы Вероники
* Гончие Псы
* Волопас
 |
| Çăлтăрлăха çак анлăлăхсенче сăнама пулать: +{{{Максимальлĕ анлăлăх}}}° пуçласа −{{{Чи пĕчĕк анлăлăх}}}° çити. Раççей территоринче сăнама чи лайăх вăхăт — пуш.
  |
|  |

**Алтăр çăлтăр** (**Пысăк упа**) — çичĕ çăлтăр, Кашкăрпа Пăлан çăлтăрĕ, Ала çăлтăр Çак(лат. *Ursa Major*) — тӳпен çурçĕр çурчăмăрĕнчи çăлтăрлăх. Алтăр çăлтăрăн çичĕ çăлтăрĕ алтăр евĕр курăнать.

## Кун-çулĕ

Клавдий Птолемей «Альмагест» çăлтăр тӳпин каталогне кĕртнĕ.

Грек халапĕ кăтартнипе, Зевс чипер Каллисто нимфăна Гера тавăрăвĕнчен çăлас тесе Алтăр çăлтăр туса хурать. Сиракузăри Филемон каласа кăтартнă пирки халапĕсенче, Зевс-пепке икĕ крит нимфине Кроносран пытарса тӳпене Алтăр çăлтăр тата Ала çăлтăр тĕсĕпе куçарать.

Китай астрономинче алтăрăн çичĕ çăлтăрĕ Çурçĕр алтăр (Бэйдоу) ятлă. Авал алтăрăн алли полюс çинелле кăтартнă, çавăнпа китайсем вăхăта шутланă чухне усă курнă.

## Кăсăк фактсем

* Алтăр çăлтăра Аляска ялавĕ çине ӳкернĕ.
* Алтăр çăлтăра Шурă тинĕс Карели ялавĕ çинче ӳкернĕ (1918 çулхи çĕртмен 21-мĕшĕнче çирĕплетнĕ).

## Галерейă

## Каçăсем

* **WIKISKY.ORG:** Алтăр çăлтăр
* Астрохалап: Алтăр çăлтăр 2010 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ.
* Алтăр çăлтăр фотографисем (акӑлч.)
* AAVSO: Алтăр çăлтăр халапĕсем (акӑлч.)

## Çавăн пекех пăхăр

* Ала çăлтăр
* Пĕчĕк упа

## Асăрхавсем
# Инçет Тухăç

Инçет Тухăç Ази картти çинче
**Инçет Тухăç** (Инçет Хĕвелтухăç), — Çурçĕр-Хĕвелтухăç, Хĕвелтухăç, Кăнтăр-Хĕвелтухăç тата Кăнтăр Азине палăртакан тăрăх.

## Инçет Тухăçри патшалăхсем

* Раççейĕн Инçет Тухăçĕ
* Китай
* Тайвань
* Япони
* КХДР
* Кăнтăр Корей
* Филиппин
* Вьетнам
* Камбоджа
* Малайзи
* Мьянма
* Сингапур
* Таиланд
* Индонези
* Лаос
* Бангладеш
* Бутан
* Инди
* Монголи
* Непал
* Пакистан
* Шри-Ланка
* Гонконг

* Сеул, Кăнтăр Корей
* Тайпэй, Тайвань
* Шэньчжэнь, КитайШэньчжэнь, Китай
* Сингапур
* Гонконг çыран хĕрриГонконг çыран хĕрри
* Бомбей çыран хĕрри

## Çавăн пекех пăхăр

* Китай
* Ази тигрĕсем

## Вуламалли

## Асăрхавсем

## Каçăсем
# КăвакалLatinitsopa vulani

**Кăвакал** тесе Кăвакал йышшисем ямахатри темиçе кăкри вĕçенкайăксене калаççĕ. Хайхи кăксем (ретсем) çаксем пулаççĕ: ула кăвакал, раджа кăвакал, чăмкăç (тата вĕсене çывăх ытти чăн кăвакалсем), кăваксăмса, юханшыв кăвакалĕ (вăл шутра шăркалчăсем), пăрахутла кăвакал, Индокăвакал, мергус, хăвăлри кăвакал.

**Кăвакал** — кăвакалсен çемйин ăратĕнчи вĕçен кайăк.

## Çав. пекех

* Килти кăвакал — ялхуçалăх кайăкĕ.
* Кайăк кăвакал — унтан килти кăвакал пулса тухнă.

## Литература

* Чăн кăвакалсем // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
# 2011

| Çулсем
 |
| --- |
|  2007 • 2008 • 2009 • 2010 —  **2011**  — 2012 • 2013 • 2014 • 2015
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1990-мĕшсем • 2000-мĕшсем — **2010-мĕшсем** — 2020-мĕшсем • 2030-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XX ĕмĕр — **XXI ĕмĕр** — XXII ĕмĕр
 |

**2011 çул** — Григорий календарĕн шăмат кунран тапранакан тĕкĕл мар çулĕ.

Тан пулать:

* 1431—1432 çç. Ислам календарĕпе
* 2554 çулпа Будда календарĕпе.
* 4708 çулпа Китай календарĕпе.
* 5771/5772 çулсемпе Еврей календарĕпе.

## Çуралнă

## Вилнĕ

## Пулса иртнĕ

### Кăрлач

### Нарăс

### Пуш

### Ака

### Çу

### Çĕртме

### Утă

### Çурла

### Авăн

### Юпа

### Чӳк

* Чӳкĕн 22-мĕшĕнче Чăваш Википедийĕ 7 çул тултарать.

### Раштав

## Нобель парнисем

## Çавăн пекех пăхăр

Шаблон:Çӳрев ĕмĕр валли

* 2011 çул мусăкра
* 2011 çул литературăра

## Асăрхавсем
# П. эрч. 308Latinitsopa vulani

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

* Птолемей II Филадельф - Египет патши (*капăрл.*) çуралнӑ

## Вилнĕ

## Вуламалли

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Ака, 11Latinitsopa vulani

## Уявсем

* Тĕнчери фашист концлагерĕсенчен ирĕке кăларнă çынсен кунĕ

## Менелник

Иван, Исаакий, Кирилл, Марк, Корнилий, Кирилл.

## Халăх календарĕ

Хурăн шывĕ ĕçме вăхăт çитнĕ.

## Пулса иртнĕ

Шайо патĕнчи çапăçу
* 1241 — Тăварлă юханшыв çинчи çапăçура (*капăрл.*): Бела IV венгр патшине Батый çапса аркатать.
* 1713 — Испан еткерлĕх вăрçин пĕтĕмлетĕвĕ — Утрехт лăпкăлăх килĕшĕвĕ.
* 1775 — нимĕç тухатмăш карчăкĕсене айăпласа вĕлерес юлашки ĕçĕ.
* 1868 — Японире сёгуната пăрахăçланă.
* 1940 — Гитлер Лодзь хулана Лицманштадт (Лицман генерала чысласа) ят парать.
* 1945 — Бухенвальд концентраци лагерĕнчи çынсене ирĕке кăларнă.
* 1964 — экран çине Георгий Данелин «Я шагаю по Москве» фильмĕ тухать.
* 2002 — Уго Чавес венесуэл президентне çапса антарма хăтланнă.
* 2006 — Китайри Шаньси провинцинче пульница сирпĕнсе кайнă. 27 çын ытла вилнĕ.

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# ХăлхаLatinitsopa vulani

Хăлха
**Хăлxа** — чĕрчунсен, этемĕн сасă илтмелли сенсăрлă органĕ. Этем хăлхи 1,6 см пуçласа 20 м таранчен (16 — 20 000 Гц) вăрăмăш хумлă сасăсене уйăрса илтме пултарать.

## Хăлха анатомийĕ

### Тулаш хăлха

## Çав. пекех

* Кохлеарлă имплантат
* Слух
* Хăлхари полипсем
* Хăлхари кӳкĕрт
* Тиннитус

## Каçăсем

* Функционирование уха человека (слух).  Биофайл. Научно-информационный журнал.
# Вильнюс

Вильнюс
**Вильнюс** (литва Vilnius, польша чĕлхипе Wilno, белорусла Вільня; 1939 çулчен— Вильно) — Литва республикин тĕп хули.

## Географи

Хула республикăн кăнтăр-тухăçĕнче (координаты 54°41′ с. ш. 25°17′ в. д. (G)), Вильня (литва Vilnelė) тата Вилия (литва Neris) юханшывĕсем пĕрлешнĕ çĕрте никĕсленнĕ.

Площадь 392 км². 20,2 % общей площади составляют застройки, остальную часть занимают зелёные массивы (43,9 %) и водоёмы (2,1 %).
Хулара Рим католик чиркĕвĕн Вильнюс архиепискатăн тата Вырăс Православи чиркĕвĕн Литвапа Вильньă епархин тĕпĕсем вырнаçнă.

## Халăхĕ

2003 çулхи шутлавпа хулара 541 600 çын пурăннă. Кунта тĕрлĕ нацисем пурăнаççĕ.

1897 çулта, 154 532 çынĕсем хушшинче:

* еврейсем — 61 847 (40,0 %)
* поляксем — 47 795 (30,9 %)
* вырăссем — 30 967 (20,1 %)
* белоруссем — 6514 (4,2 %)
* литовецсем — 3238 (2,1 %)
* ыттисем — 4171 (2,7 %).

2001 çулхи шутлавпа кунта 542 287 çын пурăннă, вĕсенчен:

* литовецсем — 57,8 %,
* поляксем — 18,7 %
* вырăссем — 14 %
* белоруссем — 4 %
* еврейсем — 0,5 %
* ыттисем — 5 %.

## Культура

Хулан истори пайĕ — Ватă хула — Тухăç Европăра пысăккисенчен пĕри (360 га) шутланать. Кунта истори çурчĕсем чылай, 1994 çулта хулана ЮНЕСКО пĕтĕм тĕнчери культура кăнарĕсен шутне çырнă (engl. World Heritage List). Европарламент йышăннипе Вильнюс тата Линц Европăн 2009 çулхи культура тĕпĕсем тесе палăртнă.