# Раççей Федерацийĕ

|  |
| --- |
| Россия
Раҫҫей Федерацийӗ |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Раҫҫей ялавӗ | Раççей гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | вырăс |
| Тĕп хула | Мускав |
| Чи пысăк хула | Мускав |
| Президент | Улатимӗр Путин |
| Премьер-министр | Михаил Мишустин |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 1 вырăнта 17 125 191 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2023)  - Йышлăхĕ | 7 вырăнта 146 447 424 8,55/км² |
| Валюта ячĕ | (RUB) |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +02 пуçласа +12 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Раççей гимнĕ |
| Тетел доменĕ | .ru, .su, .рф |
| Тел. префиксĕ | 7 |

**Раççей** (выр. *Россия*) е **Раççей Федерацийĕ**, кĕске **РФ** (выр. *Российская Федерация*) — Тухăç Европăри тата Çурçĕр Азири патшалăх. Раççей — тĕнчери чи пысăк патшалăх, унăн территорийĕ тĕнчери йышăннă чикĕсенче 17098246 км².

Раççей Федерацийĕ вунпĕр сехет тăрăхĕнчен тăрать, вăл вунтăватă çĕршывпа чикĕленет. Пурăнан халăх йышĕпе тĕнчере тăххăрмĕш вырăн йышăнать. Чи пысăк тата тĕп хули — Мускав. Патшалăхри тĕп культура хули вырăнĕнче Санкт-Петербург шутланать, халăх йышĕпе вăл иккĕмĕш вырăн йышăнать. Ытти пысăк хуласем: Çĕнĕ Çĕпĕр, Екатеринбург, Хусан, Красноярск, Чулхула, Челепи, Ĕпхӳ, Краснодар, Самар, Тан-çинчи-Ростов, Омск, Воронеж, Перĕм, Волгоград.

Çĕршывăн мĕнпур çĕрĕсенчи патшалăх чĕлхи — вырăс чĕлхи, хăшпĕр регионсенче хăйсен патшалăх тата официаллă чĕлхесем. Укçа виçи — раççей рублĕ.

РФ — тĕрлĕ этнос тата культура нумайлăхлĕ Нумай нациллĕ патшалăх. 2010 çулта пурăнан халăх çырса тухнипе, çав шутрах Крым тата Севастополь (2014 çул хыççăн), çĕршывра 190 ытла национальнăç пуррине палăртнă, вĕсен хушшинче вырăссем — 80 %, вырăс чĕлхипе 99,4 % ытла раççейсем калаçаççĕ. Пурăнан халăхăн чылайрахăшĕ (75 % яхăн) православи тĕн йăлине тытса пурнать, çакна пула Раççей тĕнчери чи нумай йышлă православиллĕ çĕршыв шутланать.

Раççей — федерациллĕ президент-парламент республики. 1999 çулхи раштавăн 31-мĕшĕнченпе (2008—2012 çулсенче Дмитрий Медведев президент пулнă) РФ президенчĕн вырăнне Владимир Путин йышăнать. 2020 çулхи кăрлачăн 16-мĕшĕнченпе правительство председателĕ — Михаил Мишустин.

Раççей 18 патшалăхсемпе чикĕленет (вунулттăшĕпе — çĕрпе, те иккĕшĕпе — тинĕспе). Раççей йышне унăн конституципе 89 субъектсем кĕреççĕ, вĕсенчен — 48 облаç, 24 республика, 9 край, 3 федераллă пĕлтерӳпе хула, 4 автономиллĕ округ тата 1 автономиллĕ облаç. Пĕтĕмпе çĕршывра 157 пин пурăнан вырăнсем.

Раççей — ядерлă патшалăх. Космос патшалăхсенчен пĕрри. Раççей ПНО Хăрушсăрлăх Канашне ялах хутшăнакан, вето правипе кӗрет. Çавăнпа, Раççей нумай тĕнчери организацисенче пур: ПНО, G20, ЕАЭП, ППП, КХКО, ТСО, OSCE, SCO, APEC, БРИКС, ТОК тата ыттисем.

1991 вĕçĕнче ССРП арканăвĕ хыççăн тĕнчери пĕрлешӳ Раççее ССРП-н тĕпкĕчĕ пекех йышăннă.

2021 çулхи ШПП-н калăпăшĕ (номиналлă) — 1,8 трлн доллар, Раççей унта 11-мĕш вырăнта вырнаçнă (анчах ИПП-пе 6-мĕш вырăнта).

## Географи

Раççей вунтăваттă ирĕклĕх (ПНО-çĕршывсен нумайрахăшĕ йышăннă) патшалăхĕсемпе чикĕленет.

* çурçĕр-хĕвеланăç енче Норвегипе Финлянди.
* Хĕвеланăç енче Эстонипе, Латвипе, Беларуçпа Украина. Литвапа Польша (Калининград облаçĕ) çавăн пекех.
* Кăнтăр-хĕвеланăç енче Грузипе Азербайджан. Тата çурма йышăннă Кăнтăр Осетипе Абхази.
* Кăнтăр енче Касакстанпа, Монголипе Китай.
* Кăнтăр-хĕвелтухăç енче Ҫурçĕр Корейпе

çавăн пекех Раççейĕн тинĕс чиккисем пур.

* Инçе хĕвелтухăç енче Японипе АПШ.

### Чи пысăк хуласем

Миллион ытла çын çак хуласенче пурăнать:
Мускав, Санкт-Петербург, Çĕнĕ Çĕпĕр, Екатеринбург, Хусан, Красноярск, Чулхула, Челепи, Ĕпхӳ, Краснодар, Самар, Тан-çинчи-Ростов, Омск, Воронеж, Перĕм, Волгоград.

## Халăх

### Халăх йышĕ

Раççейре 143,8 млн. çын, ытларахăшĕ, 4/5 пайĕ Европа енĕнче пурăнать: вырăссем (79,8 %), тутарсем (3,8 %), украинсем (3 %), чăвашсем (1,2 %), пушкăртсем (0,9 %), чеченсем (0,9 %), эрменсем (0,8 %). Хула çыннисем 73%.

### Чĕлхесем

*Тĕплĕнрех **Раççей халăхĕсен чĕлхисем** статьяна вулăр*.
Раççей Федерацийĕ — нумай нациллĕ çĕршыв. Тĕпчевçĕсем каланă тăрăх, Раççейри халăхсем 176 чĕлхепе калаçаççĕ. Вĕсен кашнин хăйсен историйĕ, шăпи, аталану çул-йĕрĕ, пуласлăхĕ.

Генеалоги енчен (пулса кайни, хурăнташлăх енчен) илсессĕн Раççей халăхĕсен чĕлхисем тĕрлĕ чĕлхе çемйине кĕреççĕ: инди-европа, алтай, ибери-кавказ, урал, палеоази. Кашни чĕлхе çемйи каллех уйрăм ушкăнсене пайланать.

## Кунçул

| Раҫҫей Федерацийӗ Раҫҫей Федерацийӗ Раççей кун-çулĕ |
| --- |
|  | **Авалхи славянсем**, **руссем** IX ĕмĕр
 **Киев Руçĕ** 862—1242
 **Вырăс кнеçлĕхĕсем XII—XVI:**
 • **Новгород республики** 1136—1478 • **Улатимĕр кнеçлĕхĕ** 1157—1363
 • **Литва, Вырăс, Жемойта тата урăххисем** 1236—1569
**Мускав кнеçлĕхĕ** 1263—1478
 **Вырăс патшалăхĕ** 1478—1721
 **Раҫҫей империйӗ** 1721—1917
  **Раççей республики** 1917 • **Совет Раççейĕ** 1917—1922 • **Альтернативлă йĕркелӳсем** 1917—1924
**Совет Союзĕ** 1922—1991
 **Раççей Федерацийĕ** 1991 çултанпа

---

Ертӳçисем | Хронологи | Экспанси

---

 **Пĕрлешĕвĕ:** XIV—XVI ĕмĕрсем | 1922 **Аркану:** XII ĕмĕр | 1917 | 1991

---

Проект | Портал | Категори

---

 |
|  * пăх
* сӳтсе яв
* тӳрлет
 |

Раççей кунçулĕн тапхăрĕсем:

* **Кейӳ Руçĕ** (862 çул — XIII) — хĕвелтухăç славянсен пĕрремĕш патшалăхĕ.
	+ Тĕп хули 864 çулччен — Кивĕ Ладога, 882 çулччен — Аслă Новгород, 882 çул хыççăн — Киев.
* **Вырăс кнеçлĕхĕсем** (XII ĕмĕр варринчен — пуçламăш XVI ĕмĕр).
* **Вырăс патшалăхĕ** — XV ĕмĕр вĕçĕнчен — Юпа, 22 1721 çул (Кăрлач, 16 1547 çулччен — Аслă Мускав кнеçлĕхĕ, унтан — Раççей патшалăхĕ).
	+ Тĕп хули — Мускав, 1714 çултан — Санкт-Петербург.
* **Раççей империйĕ** — Юпа, 22 1721 çултан — Кăрлач, 9 1917 çулччен.
	+ Тĕп хули — Санкт-Петербург (1728 çулччен), 1728—1732 çулсенче — Мускав, 1732 çултан — Санкт-Петербург (çурла, 18 1914 çулта Петроград çĕнĕ ячĕ илчĕ).
* **Раççей Республики** — Вăхăтлă ертӳлĕхĕн хушăвĕпе Авăн, 1 1917 çулта йышăннă.
	+ Тĕп хули — Петроград.
* **Раççей патшалăхĕ** — Ĕпхӳ патшалăх канашĕ акчĕпе Авăн, 23 1918 çулта йышăннă. Граждан вăрçи тăпхăрĕнче Кăрлач, 5 1920 çулччен пулнă. Пĕрлешĕннĕ патшалăхĕ шурă юхăмĕн ертӳлĕхĕ территоринче.
	+ Тĕп хули — Ĕпхӳ, Омск (де-факто).
* **Раççей Совет Федерациллĕ Социалисăмлă Республики** — Юпа, 25 1917 çулта II-мĕш Пĕтĕм Раççей Советсен съезчĕ хушăвĕпе йышăннă. 1922-1991 çулсенче — ССРПре пĕрлĕшӳллĕ республики пек.
	+ Тĕп хули — Петроград, Пуш, 12 1918 çултан — Мускав.
* **Совет Социалисăм Республикисен Пĕрлешĕвĕ** (Раштав, 30 1922 çултан — Раштав, 26 1991 çулччен).
	+ Тĕп хули — Мускав.
* **Раççей Федерацийĕ** — Раштав, 25 1991 çултан.
	+ Тĕп хули — Мускав.

## Федераци тытăмĕ

Раççей Федерацийĕ 89 субъектсенче пайланă. РФра 6 субъект тĕсĕ пур. Ку 24 республика, 9 ен, 48 облаç, 4 автономи тăрăхĕ, 1 автономи облаçĕ тата 3 федераллă пĕлтерĕшпе хула.

РФ субъекчĕсен картти
### Субъектсем

#### Республикасем

* Адыгей Республики - Майкоп
* Алтай Республики - Горно-Алтайск
* Бурят Республики - Улан-Удэ
* Дагестан Республики - Махачкала
* Донецк Халăх Республики - Донецк
* Ингуш Республики - Магас
* Кабарда-Балкар Республики - Нальчик
* Калмăк Республики - Элиста
* Карачай-Черкес Республики - Черкесск
* Карел Республики - Петрозаводск
* Коми Республики - Сыктывкар
* Крым Республики - Симферополь
* Луганск Халăх Республики - Луганск
* Мари Эл Республики - Йошкар-Ола
* Мăртва Республики - Саранск
* Пушкăртăстан Республики - Ĕпхӳ
* Саха (Якут) Республики - Якутск
* Çурçĕр Осети - Алани Республики - Владикавказ
* Тутарстан Республики - Хусан
* Тыва Республики - Кызыл
* Удмурт Республики - Ижевск
* Хакас Республики - Абакан
* Чăваш Республики - Чăваш Ен - Шупашкар
* Чечен Республики - Грозный

#### Енсем

* Алтай Ен - Барнаул
* Байкал Лешьен - Чита
* Камчатка Ен - Петропавловск-Камчаткăри
* Краснодар Ен - Краснодар
* Красноярск Ен - Красноярск
* Перĕм Ен - Перĕм
* Ставрополь Ен - Ставрополь
* Тинĕсçум Ен - Владивосток
* Хабаровск Ен - Хабаровск

#### Облаçсем

* Амур облаçĕ - Благовещенск
* Архангельск облаçĕ - Архангельск
* Аçтăрхан облаçĕ - Аçтăрхан
* Ăренпур облаçĕ - Ăренпур
* Белгород облаçĕ - Белгород
* Брянск облаçĕ - Брянск
* Волгоград облаçĕ - Волгоград
* Вологда облаçĕ - Вологда
* Воронеж облаçĕ - Воронеж
* Иваново облаçĕ - Иваново
* Иркутск облаçĕ - Иркутск
* Запорожье облаçĕ - Запорожье
* Калининград облаçĕ - Калининград
* Калуга облаçĕ - Калуга
* Кемĕр облаçĕ - Кузбасс - Кемĕр
* Киров облаçĕ - Киров
* Кострома облаçĕ - Кострома
* Курган облаçĕ - Курган
* Курск облаçĕ - Курск
* Ленинград облаçĕ - Санкт-Петербург
* Липецк облаçĕ - Липецк
* Магадан облаçĕ - Магадан
* Мускав облаçĕ - Мускав
* Мурманск облаçĕ - Мурманск
* Новгород облаçĕ - Новгород
* Омск облаçĕ - Омск
* Орёл облаçĕ - Орёл
* Пенза облаçĕ - Пенза
* Псков облаçĕ - Псков
* Ростов облаçĕ - Тан-çинчи-Ростов
* Рязань облаçĕ - Кисан
* Самар облаçĕ - Самар
* Сарăту облаçĕ - Сарăту
* Сахалин облаçĕ - Кăнтăр-Сахалинск
* Свердловск облаçĕ - Екатеринбург
* Смулен облаçĕ - Смулен
* Çĕнĕ Çĕпĕр облаçĕ - Çĕнĕ Çĕпĕр
* Тамбов облаçĕ - Тамбов
* Тĕвер облаçĕ - Тĕвер
* Тюмень облаçĕ - Тюмень
* Томск облаçĕ - Томск
* Тула облаçĕ - Тула
* Улатимĕр облаçĕ - Улатимĕр
* Херсон облаçĕ - Херсон
* Челепи облаçĕ - Челепи
* Чĕмпĕр облаçĕ - Чĕмпĕр
* Чулхула облаçĕ - Чулхула
* Ярославль облаçĕ - Ярославль

#### Автономи тăрăхĕсем

* Ненец автономи тăрăхĕ - Нарьян мар
* Хантă-Манси автономи тăрăхĕ — Югра - Ханты-Мансийск
* Чукотка автономи тăрăхĕ - Анадырь
* Ямал-Ненец автономи тăрăхĕ - Салехард

#### Автономи облаçĕ

* Еврей автономи облаçĕ - Биробиджан

#### Федераллă пĕлтерĕшпе хуласем

* Мускав
* Санкт-Петербург
* Севастополь

### Федераци тăрăхĕсем

Федераци тăрăхĕсен картти
РФре 8 федераци тăрăхĕсем пур. Кашни тăрăхра президент элчи пур.

* Вăта федераци тăрăхĕ - Мускав
* Çурçĕр-Анăç федераци тăрăхĕ - Санкт-Петербург
* Кăнтăр федераци тăрăхĕ - Тан-çинчи-Ростов
* Çурçĕр-Кавказ федераци тăрăхĕ - Пятигорск
* Атăл федераци тăрăхĕ - Чулхула
* Урал федераци тăрăхĕ - Екатеринбург
* Çĕпĕр федераци тăрăхĕ - Çĕн Çĕпĕр
* Инçет-Тухăç федераци тăрăхĕ - Владивосток

### Экономика районĕсем

Экономика районĕсен картти
Раççей Федерацинче 12 экономика районĕ пур. Калининград облаçĕ ку уйрăм экономика район, пĕр субъект унăн тытăмĕнче.

* Анăç-Çĕпĕр экономика районĕ
* Атăлçи экономика районĕ
* Атăл-Нухрат экономика районĕ
* Вăта экономика районĕ
* Вар хура тăпраллă экономика районĕ
* Инçет Тухăç экономика районĕ
* Калининград экономика районĕ
* Çурçĕр экономика районĕ
* Çурçĕр-Анăç экономика районĕ
* Çурçĕр-Кавказ экономика районĕ
* Тухăç-Çĕпĕр экономика районĕ
* Урал экономика районĕ

## Вуламалли

* Kniivilä, Kalle. La strato de Tanja: Vivo en Rusio 1917-2017, Novjorko, eld. Mondial, 2017, 159 paĝoj.
* География России: Энциклопедический словарь. М., 1998.
* Геологическое строение СССР и закономерности размещения полезных ископаемых. В 10-ти тт. Л, 1984—1989.
* Красная книга Российской Федерации: Животные. М, АСТ, 2001. ISBN 5-17-005792-X.
* Новая Российская Энциклопедия, Природа России, т. 1, с. 11—157. М., Энциклопедия, 2003. ISBN 5-94802-003-7
* *Волкова О. А., Борсук О. А., Бадюков Д. Д.* География России. М., Энциклопедия. 2005. ISBN 5-94802-011-8).

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Раççей Федерацийĕн конституцийĕ. 65мĕш статья - унта Раççей Федерацийĕн субъекчĕсен ят-йышĕ çырнă
* Картта — РФ субъекчĕсем те вĕсен тĕп хулисем 2020 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.