Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Антологи

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Антологи (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Антоло́ги** (ав.гр. ἀνθολογία, тӳррĕн «чечексен пухмачĕ») — пĕр е темиçе авторăн пысăках мар калăăшлă литературăри текстсен (сăвăсен, калавсен, афоризмсен, очерксен) пухмачĕ. Текстсене антологире жанр, тематика, форма е еле те пулин урăх палрăм енĕпе пĕрлештерме пултараççĕ е кăларакан шухăшĕпе ытларах палăрнă хайлавсене пуçтараççĕ.

##

## Çав. пекех

* Хрестомати

## Асăрхавсем

## Литература

* Антологія // Энциклопедический словарь, составленный русскими учёными и литераторами. Том IV / П. Л. Лавров. —  СПб.:  Тип. И. И. Глазунова и Комп., 1862.
* Антология // Литературная энциклопедия терминов и понятий / Под ред. А. Н. Николюкина. —  Институт научной информации по общественным наукам РАН:  Интелвак, 2001. — ISBN 5-93264-026-X
* Антология // Словарь литературоведческих терминов / Ред.-сост.: Л. И. Тимофеев и С. В. Тураев. —  М.:  «Просвещение», 1974. — 300000 экз.
* Антология // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
# КуçаруLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Куçару (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Ӳкерчĕк:Dictionary-2317654 340.webpDictionary-2317654 340
**Куçару** — пĕр-пĕр чĕлхепе ăсталанă текст çинче никĕсленсе урăх чĕлхепе хайхине эквивалентлă çĕнĕ текст ăсталани.

## Вуламалли

* Москаленко М. Тисячоліття: переклад у державі слова // Тисячоліття: Поетичний переклад України-Русі. — Київ: Дніпро, 1995. — С. 5—38.
* Москаленко М. Нариси з історії українського перекладу // журнал «Всесвіт», Київ: 2006—2009 (Частини 1—6)[1]
* Навчати перекладу: навч. посіб. [з англ. мови для студ. вищ. навч. закл.] / І. К. Кобякова ; Сум. держ. ун-т. — Суми: Сум. держ. ун-т, 2013. — 158 с. : табл. — ISBN 978-966-657-455-1
* Український художній переклад: між літературою і націєтворенням / Максим Стріха. — Київ: Факт ; Наш Час, 2006. — 342 с. — (Висока полиця). — ISBN 966-359-095-5 (Факт). — ISBN 966-8174-11-9 (Наш час). — ISBN 966-359-091-0 (Серія).
* Український художній переклад та перекладачі 1920-30- х років: матер. до курсу «Історія перекладу»: навч. посіб. / Л. В. Коломієць. — К. : Київський ун-т, 2013. — 559 с. — ISBN 966-439-612-4.

## Каçăсем

* Асоціація перекладачів України
* Теорія і практика перекладу. Тексти лекцій
* Міжнародна асоціація конференц-перекладачів 2020 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 11-мӗшӗнче архивланӑ.
* Безкоштовний онлайн-переклад
* Програма-перекладач на google
* ПРАВОПИС СЛІВ ІНШОМОВНОГО ПОХОДЖЕННЯ
# МăнастирLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Мăнастир (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр. Çавăн пекех пăхăр: Мăнахлăх.
Нил-Столбный пушхирĕ
(Сергей Прокудин-Горский фотографиленĕ, 1910 çул)
**Мăнасти́р** (грек μοναστήριον, грек. μόνος «пĕрре, пĕччен») — пĕрлĕ уставпа тĕне тытса пурăнакан, çаплах Турăна кĕл тума, хуçалăха тытса пыма, выртса илме кирлĕ пĕрлĕ çурт-йĕр комплексĕнче пурăнакан мăнахсен е мăнахиньăсен общини.

## Истори

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* *Василенко Н. П., Ловягин А. М., Смирнов Ф. А.,*  Монашество // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.

## Литература

* *Прошин Г. Г.*  Чёрное воинство. Русский православный монастырь. Легенда и быль. —  М.:  Политиздат, 1988. — 100 000 экз. — ISBN 5-250-00642-6
* *Зырянов П. Н.*  Русские монастыри и монашество в ХІХ-XX веках. — М.: Вербум-М, 2002. — 319 с.
# Литература

**Литература** (лат. lit(t)eratura, - çырни, çырнăскер; lit(t)era — саспалли) — пĕр-пĕр чĕлхепе тĕрлĕ япаласем çинчен, е пĕр-пĕр ыйту çинчен сăмахсемпе çырнă ĕçсем, ӳнер пайĕ.

Ытларах чухне литература тесе, чĕмсĕрлĕх йĕркипе, илемлĕ литературăна асăнаççĕ, тепĕр майлă каласан ӳнерĕн пайĕ теççĕ. Çапла пулсан та, паянкун ăнланăвĕсем тахçанхи ĕмĕрсенчи культурăсене тарăн кăтартса пама пултараймаççĕ.

XX ĕмĕр вĕçĕнче литература ĕçĕсенчен аудиокĕнекесем тума пулçаççĕ, компьютер файлĕ çине çырма тытăнаççĕ, тетел витĕр сарма пуçлаççĕ.

## Илемлĕ литература

Илемлĕ литература — ӳнер шутне кĕрет, хăйĕн меслечĕсенче çыру чĕлхи сăмахĕсемпе, сăмах çаврăнăшĕсемпе çеç усă курать.

Унăн шутне проза тата поэзи кĕреççĕ. Ку вăл — тытăм, тулашри палăрăм енчен пайлани. Шалти контента кура вара литературăн çакăн пек речĕсене палăртаççĕ: эпос, лирика, драма.

## Вĕренӳ литератури

Вĕренӳ литератури ретне вĕрентекен тата хăнăхтарусемпе задачăсен пуххисем кĕреççĕ.

## Техника литератури

## Çавăн пекех пăхăр

* Чăваш литератури

## Вуламалли

## Асăрхавсем

## Каçăсем
# Япала ячĕLatinitsopa vulani

**Япала ячĕ**, — япалана пĕлтерекен пуплев пайĕ. Унăн ыйтăвĕсем *кам? мĕн?*

Япала ячĕсене пĕлтерĕшĕ тĕлĕшĕнчен икĕ ушкăна уйăраççĕ:

* пайăр ятсем (пĕр йышши япаласене пĕр-пĕринчен уйăрма панă ятсем);
* пайăр мар ятсем (ытти мĕнпур сăмахсем).

Япала ячĕсен тăватă грамматика категориĕ пур: падеж, хисеп, камăнлăх, вăхăт. Вĕсенчен чи палли — падеж категорийĕ.

Япала ячĕсен икĕ хисеп: пĕррелĕ тата нумайлă. Япала ячĕсен чăваш чĕлхинче 8 падеж, пĕр вĕçленӳ.

Предложенире япала ячĕ чи кирлĕ компонентсенчен пĕри шутланать. Чăваш чĕлхинче пур член та пулма пултарать: подлежащи (*Хĕвел тухрĕ*), сказуемăй (Эпĕ — вĕрентекен), дополнени (*Атта хаçат вулать*), определени (*йывăç кĕрепле*), обстоятельство (*кинона кайрĕç*).

Япала ячĕ предложенире тепĕр япала ятне, глагола, тата паллă ята ăнлантарать. Япала ятне хăйне паллă ячĕ, хисеп ячĕ, местоимени, глагол ăнлантарма пултарать.

Чăваш чĕлхинче пулăшу пĕлтерĕшлĕ япала ячĕсем пур (*ай, аяк, ăш, варă, вĕç, пуç, çи*), вĕсем япалан пайне, тавралăхăн енĕсене кăтартаççĕ. Пулăшу ячĕсен виçĕ падеж (пару, вырăн, туху) форминче çеç пулаççĕ.

Пулăвĕ енчен япала ячĕсем пĕрремĕшлисем тата иккĕмĕшлисем пулаççĕ. Иккĕмĕшлĕ япала ячĕсем ытларах морфологи мелĕпе сăмах тымарĕ çумне тĕрлĕ аффикс хушăнса пулаççĕ. Тĕслĕхрен, *сунар+çă, хурăн+лăх, тимĕр+çĕ*.

Синтаксиспа морфологи мелĕпе пулнă япала ячĕсем те лексикăра йышлă. Вĕсем чăваш чĕлхинче икĕ тĕслĕ:

* мăшăр сăмахсем;
* хутлă сăмахсем.

## Япала ячĕсен формисем

Хăш-пĕр аффиксене йышăнса япала ячĕсене тĕрлĕрен формăсене кĕртеççĕ:

* Сулăну форми. **-алла (-елле)**. Ку форма япала ăçталла сулăннине кăтартать.
* Палăрту форми. **-и, -скер**. Палăрту форминчи япала ячĕсем хăйсем тĕллĕн çӳренĕ чух вĕçленеççĕ. (*ялти, ялтин, ялтине*, тата ыттисем)
* Иртнĕ вăхăт форми. **-чĕ**. Иртнĕ вăхăта пелтернĕ чухне хушăнать. Кашни падежра хутшăнма пултарать.

## Вуламалли

* А. Потебня, «Из записок по русской грамматике» (I)
* К. Brugmann, «Grundriss der vergl. Gram.» (II, 429—462)
* Paul, «Prinzipien der Sprachgeschichte» (1898, стр. 331—333).

## Асăрхавсем
# Паллă ячĕ

**Паллă ячĕ**, — япалан, ĕçĕн, паллăн паллине пĕлтерекен пуплев пайĕ. Ыйтăвĕ — **мĕнле?** (*кăвак, шурă, пысăк, çăмăл, çемçе, кĕске, ăшăх, сӳрĕк, тачка, кивĕ, лайăх, хаяр*). Предложенире определени, обстоятельство, сказуемăй пулать.

Чăваш чĕлхинче паллă ячĕ япала ячĕпе те, глаголпа та нимĕнле морфологи паллисĕрех (аффикс хушăнмасăрах) çыхăнать. Паллă ячĕсен танлаштару степенĕсем пур, вĕсем япалан е ĕçĕн пахалăх виçине пĕлтереççĕ:

* тĕп степень — паллă ячĕн пуçламăш форми (*хĕрлĕ, симĕс, сарлака, пĕчĕк, пысăк, самăр*);
* танлаштаруллă степень (*хĕрлĕрех, шурăрах, сарлакарах, пĕчĕкрех, пысăкрах*);
* вăйлă степень иккĕ тĕрлĕ пулать:
	+ хĕп-хĕрлĕ, шап-шурă, кăн-кăвак, сап-сарă;
	+ хĕрлĕ-хĕрлĕ, сарă-сарă, пĕчĕк-пĕчĕк.

Япала е ĕç пахалăхĕ вăйлине (вăйлă степень пĕлтерĕшне) чăваш чĕлхинче синтаксис мелĕпе те кăтартаççĕ: тĕп степеньри паллă ячĕ умне *чи, чăн, питĕ, шутсăр, çав тери, калама çук, тĕлĕнмелле* тата ытти сăмахсене лартаççĕ (*питĕ пысăк, шутсăр самăр, çав тери капăр*). Япалан пахалăхĕ вăйлине фонетика мелĕпе те кăтартма май пур. Ун пек чух паллă ячĕн пĕрремĕш сыпăкри уçă сассине вăрăммăн тăсса калаççĕ: **пы-ы-сăк, йы-ы-вăр, хи-и-тре** тата ыттисем те.

Япала ячĕсен пекех, паллă ячĕсен те палăрту категорийĕ пур, вăл сăмах тĕпĕ çумне **-и** тата **-скер** аффикссем хушăннипе пулать (*хĕрли, пысăкки, пысăкскер, сарлаки, кăн-кăвакки*). Çак аффикссене йышăннă паллă ячĕсем ытларах япала ячĕсем хыççăн тăраççĕ, вĕсем пуплеве перекетлĕрех йĕркелеме — пĕр япала ятнех пуплевре икĕ хут калассинчен хăтарма — пулăшаççĕ. Палăрту аффиксĕсене йышăннă паллă ячĕсем вĕçленеççĕ.

Уçă сасăпа пĕтекен паллă ячĕсем çум-не **-и** аффикс хушăннă чух морфемăсен чиккинче тĕрлĕ улшăнусем (пĕр уçă сасă тухса ӳкни, хупă сасă вăрăмланни) пулса иртеççĕ: *кĕске + и > кĕски, шупка + и > шупки, кăвак + и > кăвакки, çутă + и > çутти, кивĕ + и > кивви*.

**И, ӳ** сасăсемпе пĕтекен паллă ячĕсем (*вĕри, хĕрху*) палăрту аффиксĕсене йышăнасшăн мар.

Паллă ячĕ çумне **-ăн (-ĕн), -чĕ (-ччĕ)** аффикссем хушăнаççĕ:

* *пысăккăн, пĕчĕккĕн, симĕссĕн, кăваккăн, ăшшăн, вăйлăраххăн, çăмăлраххăн* (вĕсене нумай пулмасть наречи тесе пăхнă, халĕ паллă ячĕсен мĕнлелăх категорийĕ теççĕ);
* *лайăхчĕ, пысăкчĕ, хĕрлĕччĕ, начарччĕ, кăвакчĕ, вăйлăрахчĕ, пĕчĕкрехчĕ, кĕçĕнниччĕ* (халĕ вĕсене паллă ячĕн иртнĕ вăхăт категорийĕ теççĕ).

## Вуламалли

* Андреев Н. А. Имя прилагательное // Материалы по грамматике современного чувашского языка. Ч., 1957;
* Павлов И.П. Хальхи чăваш литература чĕлхи. Ш., 1965;
* Сергеев Л.П., Котлеев В.И. Чăваш чĕлхи Ш., 1993;
* Сергеев В.И. Хальхи чăваш чĕлхи. Морфологи. Вĕренӳ кĕнеки Ш., 1992.
# Татăк (пуплев пайĕ)

**Татăк**, — сĕнӳ пайĕсене е пĕтĕм сĕнĕвĕн мĕнле те пулин сĕм паракан пуплев пайĕ. Татăк — пулăшав пĕлтерĕшлĕ сăмах, унăн хайĕн пĕлтерĕшĕ çук. Татăксем нимĕнле ыйтура та тăмаççĕ, çавăнпа сĕнӳ пайĕ пулмаççĕ. Сĕнӳре татăк ытларах хăйпе çыхăнакан сăмах çумĕнче тăрать (*сахал мар, ан кай, пĕлме çук, чи вăйлă, килчĕ çеç*). Хăш-пĕр сăмахсем çумĕнче иккĕ е виççĕ татăк пулма пултарать (*вăл çеç-и, илтĕн-çке-ха, канмалли кун мар-çке-ха*).

Татăксене тĕрлĕ енчен пăхса ушкăнлама пулать. Тĕслĕхрен, предложенири позицие шута илсен татăксем виççĕ тĕрлĕ пулаççĕ:

* сăмах умĕнче тăраканнисем (*ан, чи, кирек*);
* сăмах хыçĕнче тăраканнисем (*-ха, -çке, -ши, -и, -мĕн, мар, çук, та (те)*);
* тĕрлĕ вырăнта тăраканнисем (*акă, авă, веç, вĕт*).

Чĕлхе тĕпчевçисем татăксене пĕлтерĕшĕсене кура çакăн пек ушкăнлаççĕ:

* çĕнĕ пĕлтерĕш сĕмĕ тăваканнисем (*çеç, çех, анчах, кăна, пулин*);
* модальлĕх татăкĕсем (*ан, мар, çук, -и, -ши, -шим*);
* эмоципе экспресси татăкĕсем (*-ха, -çке, чи, чăн, ах(ех), та (те)*).

## Вуламалли

* Егоров В.Г. Частицы // Материалы по грамматике современного чувашского языка. Ч., 1957;
* Павлов И.П. Хальхи чăваш литература чĕлхи. Ш., 1965;
* Сергеев Л.П., Котлеев В.И. Чăваш чĕлхи. Ш., 1988.
# Укиё-э

Манăн чилер пулас килет, Цукиока Ёситоси ĕçĕ
**Укиё-э** ((яп. *浮世絵*), улшăнуллă тĕнче ÿкерчĕкĕсем (сăнарĕсем)) — Японин илемлĕ ÿнерĕн юхăмĕ, Эдо тапхăрĕнче анлă аталану илнĕ.

Укиё сăмах тÿрĕ куçарсан «юхан тĕнче» тенине пĕлтерет, буддистсен «хурлăх тĕнчи» пĕлтерĕшĕн омофономĕ пулать, анчах урăх иероглифсемпе çырăнать.
Малтанах «укиё» буддизмра «иртнĕ пурнăç тĕнчи, сулхав вырăнĕ» пĕлтерĕшлĕ пулнă, анчах Эдо тапхăрĕнче, театр Кабуки
тата гейшасеме куртизан-хĕрарăмсем валли ятарлă уйăрнă хула пайĕсем пулса кайнă çемĕн, ку пĕлтерĕше çĕнĕрен пăхса тухса улăштарнă, халĕ ĕнтĕ ăна
«иртсе пыран киленÿ тĕнчи, юрату тĕнчи» тесе ăнланнă.

Укиё-э меслечĕн гравюрисем — Япони ксилографин тĕп тĕсĕ. Çав ÿнер калăпăшне XVII- ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринчи Эдо хула этеплĕхĕнче (халĕ Токио) халăх питĕ кăмăлланă.

Укиё-э мелне япон ÿнерçи тата графикĕ Хисикава Моронобу шутласа кăларнă теççĕ.

Чи малтанах гравюрасем шурă-хура пулнă — тушьпа çех усă курнă, XVIII -ĕмĕр пуçламăшĕнчен хăшпĕр ĕçĕсене тĕслĕ сăрăпа сăрласа илемлетме тытăннă. XVIII-ĕмĕрте Судзуки Харунобу ÿнерçĕ тĕрлĕ тĕслĕ пичет мелĕ нисики-э шутласа тупнă.
Укиё-э гравюрисем ăсталу хăйхаклăхĕ çÿллĕ пулман пирки хаклах пулман. Вĕсене ытларах хаклă ÿнер хайлавĕсем илме пултарайман, пуянах мар хула çыннисем валли туса хатĕрленĕ.

Укиё-э ÿкерчĕкĕсем хулари куллен пурнăçа сăнарланă. Гравюрасенче хÿхĕм гейшасене (бидзинга), мăнтăр та пысăк сумо кĕрешĕвçисене, театр кабуки (якуся-э) актёрĕсене сăнарланă. Каярах çутçанталăк сăнарĕсен гравюрсем те анлăн сарăлаççĕ.

## Паллă ÿнерçĕсем

Нанивая О-Кита, Китагава Утамаро ĕçĕ
* Хисикава Моронобу
* Китагава Утамаро
* Каванабэ Кёсай
* Кацусика Ои
* Кацусика Хокусай
* Утагава Хиросигэ
* Утагава Кунисада
* Утагава Куниёси
* Кэйсай Эйсэн
* Судзуки Харунобу
* Тоёхара Кунитика
* Цукиока Ёситоси
* Огата Гэкко

## Укиё-э тĕсĕсем

* бидзин-га — чиперккесене сăнарлани
* якуся-э — театрăн паллă актёрĕсене сăнарлани
* сюнга («çурхи ÿкерчĕксем») — эротикăллă гравюрăсем
* катё-га — «чечексемпе кайăксем»
* фукэй-га — çутçанталăк сăнарĕсем
* муся-э — паллă самурайсене сăнарлани

## Вуламалли

* А. Савельева. Мировое искусство. Мастера японской гравюры. — «Кристалл», 2007. — 208 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-9603-0033-8.
* М. В. Успенский. Японская гравюра. — Санкт-Петербург: «Аврора», «Янтарный сказ», 2004. — 64 с. — («Библиотека Авроры»). — 5000 экз. — ISBN 5-7300-0699-3.

## Каçăсем

* Картины ускользающего мира — укиё-э(ĕçлемен каçă) — статья Галины Щедриной на сайте Artgalery.ru
* Что такое «укиё-э»?
* "47 преданных самураев" в гравюрах Утагава Куниёси 2013 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.
# Тоёхара ТиканобуLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Тоёхара Тиканобу |
| япон 豊原周延 |
|
Тоёхара Тиканобу ӗҫӗн пайӗ |
| Çуралнă вăхăт: |
1838 |
| Вилнĕ вăхăт: |
1912 |
| Жанр: |
бидзинга |
| Стиль: | укиё-э |
|  Викиампарти ĕçсем |

**Тоёхара Тиканобу** (япон 豊原周延, 1838—1912) — Япони пултаруллӑ ӳкерҫи, укиё-э тата бидзинга ӑсти.

## Кун-ҫулӗ

Тоёхара Тиканобу — укиё-э аталанӑвӗн тапхӑрӗн юлашки ӳнерҫисенчен пӗри.

## Пултарулӑхӗ

*
*
*
*
* Ӗмпӳ арӑмӗ Сёкэн

## Вуламалли

* «Большая Российская энциклопедия» и проект «Япония сегодня».

## Каҫӑсем

* Chikanobu Тиканобу: взгляд художника©

* Chikanobu and Yoshitoshi Woodblock Prints in the Claremont Colleges Digital Library from the Ruth Chandler Williamson Gallery, Scripps College
# Эдо тапхăрĕ

**Эдо тапхăрĕ** (яп. *江戸時代* *edi-jidai*) — Япони историйӗн Токугава кланĕ хуçаланнă тапхăрӗ (1603-1868). 1603 çулта Токугава Иеясу шогун пулса тăрсан пуçланнă. Шогун Токугава Йошинобу 1868 çулта хăйне ку вырăнтан хăтарсан пĕтнĕ. Ку вăхăт Токугава диктатури никĕсленсе çирĕпленнипе, çав вăхăтрах вăтам ĕмĕр даймё — (ку самурайсен хушшинчи чи çÿллĕ те пуян, чаплă шайри элита), вăрçисенчен Япони тĕппипех хытă алра тытăнса тăракан çĕршыв пулса тăнипе патăртуллă.

Эдо тапхăрĕнче япон чун хавалĕ, япон наци шухăшлавĕ çуралать, экономика тата патшалăха ертсе пыракан аппарачĕсем никĕсленеççĕ. Эдо тапхăрĕ — япон çыравлăхĕпе сăввин ылтăн ĕмĕрĕ, паллă та чаплă япон сăвăçĕ Матсуо Басё Эдо тапхăрĕн чаплă пайташĕ. Сакоку тенĕ хăйне хăй хупăнтарнă политика пирки, суту-илÿ тытмасăр тата ытти çĕршывсемпе çыхăну тытмасăр (сайра хутра — Китай тата Нидерландсем) çĕршыв Эдо тапхăрĕнче пĕтĕмĕшле пек тимĕр чатăр хыçĕнче пулать. Католи христианлăхне хытă пусарнă (Кюшу çинчи пăлхану).

Эдо, 1865 е 1866. Фотохром меслечĕн пичет калăпăшĕ. Темиçе фотоÿкерчĕкрен майлаштарнă панорама. Фото авторĕ: Феликс Беато.

Японире шалти тăнăçлăх пулса тăнă пирки суту-илÿпе укçа-тенкĕ çыхăнăвĕсем аталаннă, ку историллĕ пулава вăтам ĕмĕрсенчен çĕнĕ вăхăта куçма май панă. Токугава укçа системи тенĕ пĕр тĕплĕ пĕрлештерÿллĕ укçа-тенкĕ системи никĕсленĕ. Майĕпен вăйсен хушшинчи улшăнусем пулса иртнĕ — экономикапа политикара сĕм ярасси çар кил-йышĕсенчен (самурай сослови) суту-илÿ (сутуçăсен сослови) тытакансен аллине куçнă, ку Токугава шогуначĕн экономикапа идеологи никĕсне хавшатнă.

Çав вăхăтрах, халăх йышĕ хăвăрт ÿсни тата ахаль халăхăн пурнăç шайĕ япахланни тата çĕршыври тата унăн тулашĕнчи лару-тăру тикĕс тăманни патне илсе пынă. Çапла вара, вăхăт иртнĕ çемĕн хуçалакан класс пулса тăнă лару-тăруран тухас тесен хуçалăха тытса пырассине тата хупă тытас политикана çĕнетсе улăштармаллине ăнланма пуçланă.
XIX-мĕш ĕмĕр варри тĕлне çĕршыв капиталистлă улшăнусем валли хатĕр пулса тăрать, ку вăл сёгун влаçĕ вăрçă пирки мар, ытларах политикаллă тата экономикаллă лару-тăру пирки путланнине ăнлантарать.

## Эдо тапхăрĕн пĕрремĕш çурри

### Токугава сёгуначĕ никĕсленни

### Тсунайоши тапхăрĕ тата Генроку этеплĕхĕ

## Эдо тапхăрĕн иккĕмĕш çурри

### Касей этеплĕхĕ

XVIII-мĕш ĕмĕр варринче Эдо, йăла тытса пынă Киото тата Осака хулисенчен иртсе, çĕршывăн чи пысăк япон этеплĕхĕн тĕп хули пулса тăрать. Ку вăхăтри Эдо йăлин аталанăвне «Касей этеплĕхĕ» теççĕ.

## Вуламалли

* Икута Мичико Образ Японии в России в период Эдо (XVII-XIX вв.) // Известия Восточного института Дальневосточного государственного университета : журнал. — 2005. — № 9. — С. 107—127.
* 『国史大辞典』15巻、17冊 (Большой словарь истории Японии)．東京、吉川弘文館、1972－1997.　第2巻、P.330－339. (яп.)
* 北島正元『江戸幕府の権力構造』 (Китаджима Масамото. Структура сласти шогуната Эдо)．東京、岩波書店、1964. (яп.)
* 『徳川幕府事典』 (Словарь шогуната Токугава)．東京、東京堂出版、2003． (яп.)
* 『詳説・日本史』 ((Подробная история Японии. Учебник для высшей школы). 東京、山川出版社、1997. P.149 — 236. (яп.)
# Хокайдо Айну чĕлхи

**Хокайдо Айну чĕлхи** — айну чĕлхисем шутне кĕрекен пĕртен пĕр чĕрĕ чĕлхе. Ку чĕлхепе Хокайдо утравĕнче калаçаççĕ.

Малтан Японире ытларах вăл чĕлхепе калаçнă пулнă, халĕ вара ун вырăнне яппун чĕлхине усă кураççĕ. 1920-мĕш çулсенче чĕлхепе калаçма пăрахнă теме те пулать. 1990-мĕш çулта айн чĕлхине чĕртмелли юхăм пуçланнă.

Çыру валли катаканăна е латин алфаитне усă кураççĕ.

## Чĕлхе тĕслĕхĕсем

* I yay rayke re. (И йай райкэ рэ) — тавтапуç.
* Hioy’oy (Хиойъой) — тавтапуç(арçан тет)
* I ram karap te. (И рам карап тэ) — Ырă кун пултăр
* E iwankeya? (Э иванкэйа?) — Аван-и
* Apunno paye yan. (Апунно пайе йан.)/Apunno oka yan.(Апунно ока йан) — Тĕпре тĕл пуличчен
* mici, ona (миччи, она) — атте
* unu, totto (уну, тотто) — анне
* ekas (екась) — асатте
* sut, huci (сут, хуччи) — асанне
* yup, yupo (юп, юпо)/aku(аку) — пичче
* sa, sapo (са, сапо)/macirpe, matapa(мачирьпе, матапа) — аппа
* po (по) — ывăл

## Каçăсем

* Айнла-акăлчанла-вырăсла сăмахсар
# Харкамлăх ят

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Ят (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Харкамлăх ят** — социолингвистикăлла пĕрчĕ, пайăр ятăн пĕр тĕсĕ, çыннăн е чĕрĕ пурăнавçăн персоналллă, тĕп тата чĕлхе майĕпе панă идентификаторĕсенчен пĕри.

## Вуламалли

* Личные имена в прошлом, настоящем, будущем: Проблемы антропонимики: Сб. статей / Отв. ред. В. А. Никонов; Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука, 1970. — 344 с. — 15 500 экз. (обл.)
* Успенский Л. В. Ты и твое имя [Текст] : [Рассказы об именах]. Имя дома твоего : [Очерки по топонимике] : [Для сред. и ст. возраста]. — Л. :Дет. лит. [Ленингр. отд-ние], 1972—573 с.
* Справочник личных имён народов СССР / Под ред. А. В. Суперанской (отв. ред.), Ю. М. Гусева. — Изд. 2-е, перераб. и доп. — М.: Русский язык, 1979. — 576 с. — 60 000 экз. (обл.)
* Системы личных имён у народов мира / Редколлегия: Р. Ш. Джарылгасинова, М. В. Крюков (отв. ред.), В. А. Никонов, А. М. Решетов; Институт этнографии имени Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР. — М.: Наука (ГРВЛ), 1986. — 384 с. — 15 000 экз. (в пер.)

## Каçăсем

* Здравствуйте, Россия Сергеевна. При выборе имён для своих детей родители переходят все границы разумного «Новые известия» 01.11.2007
* 20 % родителей считают, что неправильно выбрали имя для своего ребёнка

| **Харкамлăх ят** |
| --- |
| **Урăх чĕлхесенче:** |  |
| **Çыхăннă статьясем:** | «Харкамлăх ят» пуçланаканнисем
«Харкамлăх ят» пур статья |
# ОмографLatinitsopa vulani

**Омографсем** - пĕр пек çырăнакан, анчах тĕрлĕрен илтĕнекен сăмахсем. Ытларах чухне ку пулăм сăмахри сасă пусăмĕпе çыхăннă: **карта’ - ка’рта, атла’с - а’тлас**.
# КиотоLatinitsopa vulani

| Киото |
| --- |
| Skyline of Киото |

**Киото** (яп. *京都市*) — япони хули. Хонсю утравӗпе Кансай регионӗн варринче вырнаҫнӑ, Киото префектурин тӗп хули.
Лапамӗ 827,83 км² пулать, халӑхӗ — 1 472 027 ҫын (1 юпа 2017).

## Кун-ҫулӗ

## Халӑхӗ

## Паллӑ ҫынӗсем

## Вуламалли

* Ода Такэо. Природа Киото // Энциклопедия Ниппоника: в 26 т. 2-е издание. — Токио: Сёгаккан, 1994—1997.

## Каҫӑсем

* Официальный сайт(яп.)
* Карта железных дорог Киото(выр.)
# Монгол чĕлхиLatinitsopa vulani

| Монгол чĕлхи |
| --- |
| Тӑван ячӗ:
  | Монгол хэл |
| Патшалӑхсем: | Монголи, Китай, Раççей, |
| Официаллӑ статус:
  | Монголи, Китай (Шалти Монголи) |
| Классификаци |
| Категори: | Еврази чĕлхисем |
| Алтай çемьи
Монгол турачĕ
Çурçĕр монгол ушкăнĕ
Вар монгол ушкан пайĕ |
| Ҫырулӑх:
  | монгол çырулăхĕ, çав шутра: Монголире кириллица (монгол алфавичĕ) Китайра ватă монгол çырулăхĕ |
| Чӗлхе кочӗсем |
| ГОСТ 7.75–97:
  | мон 463 |
| ISO 639-1: | mn |
| ISO 639-2: | mon |
| ISO 639-3: | mon - монгол (пĕрлĕ)
khk - халха-монгол
mvf - перифери монгол |
| *Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика* |

**Монгол чĕлхи** — монголсен чĕлхи, Монголири патшалăх чĕлхи шутланать. Терминпа анлăрах та усă кураççĕ: Монголири тата Китайри Шалти Монголири, монгол ушкăнĕн чĕлхисене палăртаççĕ.

## Монгол чĕлхисен ушкăнĕ

## Монгол чĕлхисен кун-çулĕ

## Çавăн пекех пăхăр

* Монгол ячĕ

## Асăрхавсем

## Вуламалли

## Каçăсем

Wikipedia
Википедин Нүүр хуудас уйрăмĕ.

* Monumenta Altaica — Алтай чĕлхисен пĕлĕвĕ — грамматики, тексты, словари; всё о монгольских языках и народах.
* «Монгол чĕлхи» сайчĕ — халăх ăнланмалла монгол чĕлхи пирки. Монгол чĕлхине вĕрентекен.
* Монгол-вырăс сăмахсарĕ 2013 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ.
* Funky Mongolian Language - дидактические материалы, çав шутра тӳлевсĕр аудио-сăмахсар (акăлчанла). 2021 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Кириллица алфавичĕсен ят-йышĕ

Ку списокра эсир хăçăн та пулин кириллицăна усă курнă чĕлхесен списокне куратăр.

## Инди-европа чĕлхисем

* инди-иран чĕлхисем
	+ инди (индоари) чĕлхисем
		- чикан (Сербипе Черногорире тата малтанхи СССРта)
	+ иран чĕлхисем
		- курд (малтанхи СССР çĕрĕсем çинче)
		- осети (XVIII ĕмĕртен, 1938 çултанпа хальхи алфавит)
		- таджик
		- тат

* роман чĕлхисем
	+ румын (XIX ĕмĕрчен, çавăн пекех Молдавире 1940-1989 çулсенче [[[молдави чĕлхи]] пăхăр])
	+ ладино, Болгарире пичĕтлесе кăларнă темиçе сефард публикациĕнче усă курнă.

* славян чĕлхисем
	+ авалхи слаявян чĕлхи (авалхи чиркӳ-славян чĕлхи)
	+ чиркӳ-славян
	+ беларус
	+ болгар
	+ македон
	+ вырăс
	+ русин
	+ серб
	+ украин

## Кавказ чĕлхисем

* абхаз
* адыг
* авар
* даргин
* кабарда (кабарда-черкес)
* лак
* лезгин
* табасаран
* чечен (1938-па, 1991—2000 çаплах латиница)

## Китай-тибет чĕлхисем

* китай турачĕ
	+ дунган (1953-па)

## Чукотла-камчат чĕлхисем

* чукот (1936-па)
* коряк (1936-па)

## Монгол чĕлхисем

* бурят
* калмӑк
* монгол

## Тунгуспа манчжур чĕлхисем

* нанай
* удэг (удых) (ҫырулӑх юлашки вӑхӑтра усӑ курмасть)
* эвенк
* эвен (1936-па)

## Тĕрĕк чĕлхисем

* алтай
* азербайджан (1939—1991)
* балкар
* пушкăрт
* долган (Хăш-пĕр тĕпчевçĕсем якут чĕлхин диалекчĕ тесе шухăшлаççĕ; 1973 çултан)
* гагауз (1957 — 1990)
* казах
* каракалпак (1940-е—1990-е)
* карачай
* крым-тутар (1938—1990 çулсем)
* кумык
* кăркăс
* ногай
* тутар (1939 çултан; 2000 çултан вырăн-вырăн латиница усă кураççĕ)
* туркмен (1940—1994)
* тува (1941-па)
* узбек (1941—1998; 1998 ҫултанпа латинницӑпа усӑ кураҫҫӗ)
* хакас
* чăваш
* якут

## Урал чĕлхисем

* самоди чĕлхисем
	+ ненец (1937 çултан)
	+ селькуп (1950 çулсенчен çырулăхĕ усă курман)
* финн-угор чĕлхисем
	+ карел (1940—1991)
	+ манси (1937 çултан; çырулăхĕ сарăлман)
	+ коми
		- коми-зыря (XVII ĕмĕр пуçласа, хальхи алфавит 1930 çулсенчен)
		- коми-пермь
	+ çармăс (XIX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнчен)
	+ саами (Раççей çĕрĕсенче 1980 çулсенче пуçланă)
	+ Мордови чĕлхисем
		- мăкшă (XVIII ĕмĕртен)
		- ирçе (XVIII ĕмĕртен)
	+ удмурт
	+ ханты (1937 çултан)

## Другие языки

* ассирийский (айсорский, новосирийский) (на территории бывшего СССР; незначительно)
* русский жестовый язык глухих (использует кириллический алфавит с помощью русского жестового алфавита)

* плановые языки
	+ Лингва франка нова
	+ Словио
	+ Словянски

## Каçăсем

* славян чĕлхисен алфавичĕсем