Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Тактиль алфавичĕLatinitsopa vulani

Тактиль алфавичĕсем: Гаюи, Галл, Хауи, Мун, Брайль, Уэйт
**Тактиль алфавичĕ** — хыпашлав енĕпе суккăр çынсен çыру системи. Халĕ чи анлă усă кураканни Брайль системи, хăш чухне Мун шрифчĕпе усă кураççĕ. Тахçан ыттисем те пулнă.

## Хронологи

Наукӑпа техника прогресӗн тӗп ӗҫӗсемпе ҫитӗнӗвӗсене тата ӑна вулама майсем туса хатӗрлемелли сферӑра тактика ҫырулӑхӗпе укҫа-тенкӗ туса хатӗрлемелли сферӑри этемлӗх шухӑшӗсен тӗп хронологине тата тапхӑрне кӗске хронологи):

### Хут ҫырӑвӗ

* IV ӗмӗр — паянхи кунчченех тупӑннӑ артефактсене пула суккӑрсемшӗн тактикӑллӑ алфавит грек ученӑйӗ Дидим-Суккӑр Пулса тӑнӑ, - малтан итлекен, унтан Александрия богословски шкулӗнче (тӑватӑ ҫулхи суккӑрланнӑ тата Египет территорийӗнче пурӑннӑ (Ун чухне Рим империйӗн йышӗнче провинци пулса тӑнӑ) вӗрентекен пулнӑ, вӑл символсене йывӑҫа е шӑмӑсем тӑрӑх касмалли информаци мелӗпе усӑ курса сӑнласа панӑ. Усӑ куракан технологипе тӗрлӗ материалсенчен информаци таблицисене (тӗпрен илсен, римлянсемпе ӑвӑс табличкӑсемпе усӑ курнӑ) пухас енӗпе операци пухас енӗпе пӗрпекрех пулнӑ. Информаци хатӗрлевҫи пулса йывӑҫпа, шӑмӑпа, металлпа пластин формипе усӑ курнӑ. Алфавит суккӑрсемпе куракансем хушшинчи коммуникацие ҫӑмӑллатас тесе ученӑй туса хатӗрленӗ. Ҫав вӑхӑтри Общество изобретени пӗлтерӗшне туллин хаклама хатӗр пулман, ҫавна пула технологи анлӑ сарӑлнине тупайман, каярахпа вара ӑна ҫухатнӑ. Ученӑй алфавитпа усӑ курнӑ паянхи куна наука тӗпчемен те, тӗпчемен те.
* 1517 ҫулта Сарагосран Франци Уххине шухӑшласа кӑларакан латинницӑпа йывӑҫа касмалли методика туса хатӗрленӗ. Истори хроникӗсенчен суккӑр ачасене вӗрентмелли системӑпа усӑ курнине пӗлеҫҫӗ.
* 1542-мӗш испан писателӗ Педропа Мехия суккӑрсене вӗрентмелли таблицӑсемпе усӑ курмалли методика рекомендацийӗсем тунӑ.
* Итальянсен 1554-мӗш ученӑйӗ Джерламо Кардано Механикӑна рекомендаци пухас тӗллевпе аналогика идейисене сӗннӗ.
* 1575-1580 — итали рационализаторӗ Франци Суханӗпе туса хатӗрленӗ мейӑпа Кардано методикисене ҫӗнетнӗ. Информаци йӑтса ҫӳрекенӗн шутӗнче унпа йывӑҫ ҫеҫ усӑ курнӑ, латинла саспаллисене тухни тӑрӑх танлаштарсан виҫе чухлӗ ӳстернӗ.

## Çавăн пекех

* en:Tactile graphic
* en:Tangible symbol systems

## Каçăсем

* A Critical Evaluation of the Historical Development of the Tactile Modes and Reading and an Analysis and Evaluation of Researches Carried out in Endeavors to make the Braille code Easier to Read and to Write
* chapter 3: Early British Codes

## Асăрхавсем
# КаланLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Калан (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тинĕс ăтăрĕ пӑхӑр.

| ?Калан |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Enhydra lutris |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISКаланБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

|  |
| --- |
| **Раççей Хĕрлĕ кĕнекипопуляци çĕкленсе пырать** |
| Тĕс пирки информаци **Калан** РĂА ЭЭПИ сайтĕнче |

**Кала́н** (лат. *Enhydra lutris*, çавăн пекех *тинĕс ăтăрĕ*, *Камчатка хăнтăрĕ* — Сăсар йышшисем (Mustelidae) ямахатри Калан кăкри уйрăм биологилле тĕс, сĕтпе ÿсекен тата тинĕсри çăткăн чĕрчун.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Журавли // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
# Çутçанталăк газĕ

Gas-natural
**Çутçанталăк газĕ** — кăмрăкшывамăшсен, тĕпрен илсен метанран тăракан, хутăшĕ; çавăн пекех сăрт-ту тăправĕсенчен тупакан ытти газсем те пулма пултараççĕ.

## Асăрхавсем

## Литература

## Каçăсем

* Что такое сжиженный природный газ (выр.).  ПАО «Газпром». çăлкуçран архивланă 25 Чӳк уйӑхӗн 2011. Тĕрĕсленĕ 5 Ҫӗртме уйӑхӗн 2019.
* Что такое природный газ (выр.).  ПАО «Газпром». çăлкуçран архивланă 25 Чӳк уйӑхӗн 2011. Тĕрĕсленĕ 5 Ҫӗртме уйӑхӗн 2019.
# БрунейLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Negara Brunei Darussalamا
Бруней Даруссалам султаначĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Бруней ялавĕ | Бруней гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | малай чĕлхи |
| Тĕп хула | Бандар Сери Бегаван |
| Чи пысăк хула | Бандар Сери Бегаван |
| Султан | Хассанал Болкиах |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 163 вырăнта 5 770 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2005)  - Йышлăхĕ | 174 вырăнта 372 361 64/км² |
| Валюта ячĕ | Бруней долларĕ |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +8 пуçласа +8 таран |
| Патшалăх гимнĕ | «Ya Allah lanjutkan la usia Duli tuanku» |
| Тетел доменĕ | .bn |
| Тел. префиксĕ | +673 |

**Бруней** — Азин Кăнтăр-Хĕвелтухăçĕнче вырнаçнă султанат. Калимантан утравĕн çурçĕр-хĕвеланăç енче выртать.

## Халăх йышĕ

## Çутçанталăк

## Хуçалăх

## Истори

XVI ĕмĕрте Бруней вăйлă патшалăх шутланнă. Ун çĕрĕсем Калимантанăн чылай пайне тата хăш-пĕр çывăхри утравсене йышăннă. 1839 çулта паллă Дж. Брук авантюрист пăлхав çĕклесе çурçĕр çĕрĕсене хăйне пăхăнтарнă, султанран «раджа» ята тивĕçнĕ. Шурă раджасен ĕмĕрĕ пĕтсен Саравак (çурçĕр пайĕнчи çĕрсен ячĕ) Малайзине куçнă. 1888 çулта Брунейĕн пĕтĕм çĕрĕ Британи протекторатне лекнĕ. Темиçе пăлхав иртнĕ хыççăн 1959 çулта Аслă Британи Брунея вырăнти ыйтусене татса памалли автономи панă, 1984 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Бруней никама пăхăнман патшалăх пулса тăнă.

## Административлă пайлану

## Каçăсем

* Кăштах Бруней пирки 2008 ҫулхи Ака уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
# Аслă выçăлăхLatinitsopa vulani

**Аслă выçăлăх** - çынсене апат çитменнипе пулнă социаллă инкек.

## Ĕлеххи выçăлăх

Ĕлĕк кашни патшалăхра 8-10 çул иртнипе "Выçă çул" пулнă. Аслă выçăлăхра çынсем пиншер вилнĕ:

* 1022-1033, 1876-1878, 1899-1900 Инди ;
* 1030-1033 Франци ;
* 1125, 1817, 1847 Германи ;
* 1505 Венгри ;
* 1333-1337, 1876-1879, 1959-1961 Китай ;
* 1921-1922, 1932-1933, 1946-1947 Раççей.

## Паянхи выçăлăх

Суданри выçă хĕрача
Тĕнчери выçăлăх
Пирĕн самантра выçăлăх чухăн Африка тата Ази çĕршывсенче анлăн сарăлнă кăтару. 2011 çулта питĕ вăйлă выçăлăх Хĕвелтухăç Африкăри патшалăхсенче (Сомали, Кени, Судан, Кăнтăр Судан, Эфиопи, Джибути) пуçланнă.

## Каçăсем
# ЫйтуLatinitsopa vulani

## Ыйту, тилмĕрӳ

Ыйту -çынна мĕнле те пулин ĕçе тума е ĕмĕте пурнăçлама чĕнсе ыйтни.

Тăтăшах ыйтусем

* калуллă
* ыйтуллă
* кăшкăруллă сенӳсенчен пулса тăма пултараççĕ.

## Тилмĕрӳ схеми

Калаканни → Итлекенни.

## Ыйтăвăн ăнлавĕ

Манăн сан пата ыйту, тилмĕрӳ пур, унăн тĕллевĕ манăн кăмăл туртăмне е ĕмĕте пурнăçлани е аван е аван мар ĕçе туса пани.

Ыйту вăл пуплевĕн ĕçĕ, çавăнпа та темиçе компонентран тытăнса тăрать: яраканни – текст –илекенни.

Адресатпа адресантăн темиçе паллă пур. Вĕсем патне çыннăн арлахĕ, çул ӳсĕмĕ, пĕлӳлĕхĕ, пурнăçра кам пулни тата миçе çул е кун паллашнăранпа, официаллă е официаллă мар вырăнта пулса иртни кĕрет.

## Ыйтусен тĕрлĕ жанрĕсем

Ыйтусем тĕрлĕ жанрсемпе уйрăлса тăраççĕ:

* ыйту
* тилмéрӳ
* хушу.

Вĕсен пĕрлешĕвĕ те пулма пултарать.

Ыйтăва итлекенни тĕрлĕ çын пулма пултарать: çын, Турă, выльăх- чĕрлĕх, калаканĕ хăй тата ытти те.

Ыйту пĕр е темиçе сăмахран е сенӳрен тытăнса тăма пултарать. Тилмĕрӳ стилĕсем те тĕрлĕрен пулаççĕ. Ыйту монологра, диалогра, е полилогра пурнăçланать.

Ыйту, тилмĕрӳ ăнăçлă пуласси тĕрлĕ майсенчен килет: ырă кăмăл, çемçе сасă, этикетпа усă курни, мĕншĕн тесен тилмĕрӳ тăтăшах этикетра тĕл пулать.

## Вуламалли

* Язык, коммуникация и социальная среда. Воронеж: ВГУ, 2006. С.165-170
* Жукова М.Т. Культурно-языковые реалии как объект исследования / М.Т.Жукова // Социокультурные проблемы перевода: Сборник научн.трудов. – Вып.5. – Воронеж, ВГУ, 2002. – С.55-58.
* Падучева Е.В. Высказывание и его соотнесенность с действительностью. М., 1985
* Арутюнова Н.Д. Речевой акт // Лингвистический энциклопедический словарь. - М.: Сов. Энциклопедия, 1990.

## Каçăсем

* Словарь Ожегова
# Пуплев пайĕLatinitsopa vulani

**Пуплев пайĕсем**, — сăмахсен лексикăпа грамматика ушкăнĕсем. Пĕр ушкăна кĕрекен сăмахсен пĕлтерĕшĕ, морфологи паллисемпе грамматика категорийĕсем, улшăнаслăхĕ тата синтаксис функцийĕсем пĕр пек пулаççĕ.

Чăваш чĕлхинче 11 пуплев пайĕ: япала ячĕ, паллă ячĕ, хисеп ячĕ, ылмаш, глагол, ĕçхĕлтеш, евĕрлев сăмахĕ, хыçсăмах, союз, татăк тата чĕвĕ. Чăваш чĕлхинчи сăмахсем хăш пуплев пайне кĕресси, пĕтĕмĕшле илсен, контекстран килет теме пулать, çакна, тĕслĕхрен, *лайăх, тĕрлĕ, вăйлă* йышши сăмахсем аван çирĕплетсе параççĕ. Пуплерĕшри вырăнне шута илсе япала ятне ăнлантарнă чухне вĕсене — паллă ячĕ, глаголпа çыхăннă чухне ĕçхĕлтеш тесе калаççĕ. Çапах та кашни сăмаха харпăр пуплев пайĕпе çыхăнтарас йăла-йĕрке (традици) пур.

Пĕлтерĕшĕсене тата предложени тытăмĕнче хăйсене мĕнле тытнине шута илсе пуплев пайĕсене тулли тата пулăшу пĕлтерĕшлисем çине уйăраççĕ:

* тулли пĕлтерĕшлисем — япала ячĕ, паллă ячĕ, хисеп ячĕ, местоимени, глагол, наречи, евĕрлев сăмахĕ;
* пулăшу пĕлтерĕшлисем — хыçсăмах, союз, татăк.

Чĕвĕ ку йĕркене кĕмест, мĕншĕн тесен вăл тулли пĕлтерĕшлĕ пуплев пайĕ пек пуплерĕш пайташĕ пулмасть, пулăшу пĕлтерĕшлисем пек, сăмахсене пĕр-пĕринпе çыхăнтарма пулăшмасть, хăй те ыттисемпе çыхăнмасть.

Чĕлхери тулли пĕлтерĕшлĕ сăмахсем тулли мар пĕлтерĕшлисенчен уйрăлса тăраççĕ:

* вĕсен лексика пĕлтерĕшĕсĕр пуçне грамматика категорийĕсем пур;
* пĕрисем улшăнакан (вĕçленекен е сăпатланакан), теприсем улшăнман (вĕçленмен, сăпатланман) пуплев пайĕ шутланаççĕ;
* вĕсем хăйсем тĕллĕнех предложени тăваççĕ, пуплерĕшре тĕп членсем те, кĕçĕн членсем те пулма пултараççĕ.

Тулли мар пĕлтерĕшлĕ сăмахсене урăхла пулăшу сăмахĕсем теççĕ, вĕсем йышлах мар. Ку ушкăна кĕрекен сăмахсен уйрăмлăхĕсем:

* лексика пĕлтерĕшĕ палăрмасть е пачах çук;
* грамматика категорийĕсем те çук;
* улшăнмаççĕ (вĕçленмеççĕ, сăпатланмаççĕ), морфемăсем çине пайланмаççĕ;
* пуплерĕш пайташĕ пулмаççĕ, тулли пĕлтерĕшлĕ сăмахсене пĕр-пĕринпе çыхăнтарма çеç пулăшаççĕ;
* хăш-пĕр пулăшу сăмахĕсем сăмахсен е предложенисен пĕлтерĕшне мĕн енчен те пулин кăшт урăх сĕм параççĕ.

Пуплев пайĕн çак ик картлашкаллă классификацийĕ чăваш чĕлхи ăслăлăхĕнче 1950 çулсенче çирĕпленнĕ. Хăш-пĕр тĕпчевçĕсем çак классификацие модальлĕх сăмахĕсене хушаççĕ (М.Р.Федотов).

## Литература

* Павлов И.П. Хальхи чăваш литература чĕлхи. Морфологи. Ш., 1965;
* Андреев И.А. К вопросу о выделенни частей речи в тюркских языках в свете теории о первичной и вторичной синтаксических функциях // Учен. зап. ЧНИИ. Вып. 46. Филология. Ч., 1970.

## Çавăн пекех

* Пуплев этикечĕ
* Пуплев лару-тăрăвĕ

## Каçăсем

* Части речи // *Лингвистический энциклопедический словарь*. — М.: СЭ, 1990.
* Части речи 2008 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ.
* Общие вопросы теории частей речи 2012 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* Части речи 2009 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.
* Е. И. Литневская. Русский язык
# Шпакат курăкĕLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Шпакат курăкĕ (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Шпакат (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Шпакат курăкĕ |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |
| Ăрат: | **Шпакат курăкĕ** |

 |
|  Латинла çырни |
| Achillea millefolium |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISШпакат курăкĕБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Шпакат курăкĕ** (лат. *Achilléa millefólium*) — нумай çул ӳсекен ӳсентаран, курăксен шутне кĕрет; шпакат (*Achillea*) ретĕнчи, кăткăс чечеклисен (*Asteraceae*) йышĕнчи тĕс (çав ретри типлă тĕс).

Урăх ят — **шăл курăкĕ**. Вырăсларан кальккăласа куçарсан — **пинçулçă**.

## Вуламалли

* Губанов И. А. и др. 1255. Achillea millefolium L. — Тысячелистник обыкновенный // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3 т. — М.: Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл., 2004. — Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). — С. 319. — ISBN 5-87317-163-7
* Taraxacum // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
* Одуванчик / О. В. Чернева // Николай Кузанский — Океан. — М. : Большая российская энциклопедия, 2013. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 23). — ISBN 978-5-85270-360-6.
* Одуванчик // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Kirschner J., Štěpánek J. A Nomenclatural Checklist of Supraspecific Names in Taraxacum // Taxon. — 1997. — Vol. 46. — P. 87—98

## Каҫӑсем

* *Одуванчик* на сайте USDA NRCS 2010 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.) Проверено 21 декабря 2008 г.
* Желтомордик 2012 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.. О народных названиях одуванчика.

## Асăрхавсем
# Пайлассин паллисемLatinitsopa vulani

∕
÷
∶

| Пайлассин паллисем |
| --- |

**Пайлассин паллисем**: икĕпăнчăлăх (∶), обелюс (÷) е чалăш йĕр (∕),.

## Çав. пекех

* Плюс тата минус
* Дефис
* Тире

## Каçăсем

* *Артемий Лебедев*  Тире, минус и дефис, или Черты русской типографики // Ководство. — 2003.
# AIX

**AIX** (**A**dvanced **I**nteractive e**X**ecutive) - IBM UNIX операци системи. Ку системи POWER тата PowerPC архитектурасинче ĕçле.

Пĕрремĕш версийĕ **AIX/RT 2** 1986 çулта курăнса кайрĕ.

## Каçăсем

* IBM AIX home page
* Текущая версия — IBM AIX Version 6.1
* IBM Announcement Letter Number 286—004 dated January 21, 1986
* 27 YEARS OF IBM RISC 2006 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ.
* UNIX history
*
*
*
* Книга на русском языке об IBM AIX
* Книги по AIX 5L версии 5.1 (выр.) (акӑлч.)
* AIX Portal — Портал по ОС AIX и IBM POWER 2022 ҫулхи Ака уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.(выр.)
* AIX, IBM pSeries Portal 2010 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ.
# Хăлăпка

Фигурăлла, тăваткал, çаврака тата кĕтесле хăлăпкасем
**Хăлăпка** — çырулахри ку паллăна çапла калама тытăнни чăваш чĕлхин историйĕнче ĕнтĕ **50-60 çул та** çитет пуль.
Хăлăпка тĕсĕсем:

* çаврака хăлăпкасем **()** ;
* тăваткал хăлăпкасем **[ ]** ;
* фигурăлла хăлăпкасем **{ }** ;
* кĕтесле хăлăпкасем **⟨ ⟩** ( **< >** ASCII-текстсенче).

## Çавăн пекех

* Акколада (мусăк)
* Математика паллисен историйĕ

## Асăрхавсем

## Литература

* Александрова Н. В. История математических терминов, понятий, обозначений : Словарь-справочник, изд. 3-е. — СПб.: ЛКИ, 2008. — 248 с. — ISBN 978-5-382-00839-4.
* Математика XVII столетия Архивная копия от 18 сентября 2011 на Wayback Machine // «История математики» под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах. — М. : Наука, 1970. — Т. 2.
* Кэджори Ф. История элементарной математики / Пер. И. Ю. Тимченко. — 2-е изд., испр. — Одесса: Mathesis, 1917.

## Каçăсем

* Lennard, John (1991). But I Digress: The Exploitation of Parentheses in English Printed Verse. Oxford: Clarendon Press. ISBN 0-19-811247-5.
# КанделаLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Кандела (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Candela-unidade
**Канде́ла** (лат. *candela* — çурта; чăвашла кăтарту: **кд**; тĕнчери кăтарту: **cd**) — çутă вăйĕн пĕрчи,

## Çавăн пекех

* Люмен

## Каçăсем

* Код канделы по ОКЕИ

## Асăрхавсем
# Монголсен хĕвшухăшла каланăлăхĕ

Secret History of the Mongols
Киттайла куçару (сулахайри юпасем) тата транскрипци (сылтăмри юпасем)
**Монголсен хĕвшухăшла каланăлăхĕ** е **Монголсен вăрттăн историйĕ** (Вăтам монгол чĕлхипе:  *Mongɣol‑un niɣuca tobciyan*) е **Юань би-ши** (китай 元秘史) е **Юань-чао би-ши** (китай 元朝秘史) — монголсен пирĕн вăхăта çитнĕ тата паллă пирвайхи историлле тата литературăлла палăкĕ. XIII ĕмĕрте çырнă, ахăртнех, монголсен уйгурла çырăвĕпе, автор паллă мар. Пирĕн вăхăта киттайла *«Юань-чао би-ши»* ятпа çитнĕ, сыхланнă тексчĕ те киттайла куçару шутланать, анчах та иероглифсемпе транскрипциленĕ текст та пур.

## Каçăсем

* «Сокровенное сказание монголов» в переводе на русский язык
* «Сокровенное сказание монголов». Тексты, комментарии, проч.
* «Сокровенное сказание монголов» на китайском языке. Издание 1936 года
* «Сокровенное сказание монголов» транслитерация

## Асăрхавсем
# АффиксLatinitsopa vulani

**Аффикс** (лат. *affixus* «çыхăннă, çыпăçтарнă»)? — сăмах тымарĕ, тĕпĕ е тепĕр аффикс çумне хушăнакан чĕлхе пайĕ. Аффикс хушăннипе çĕнĕ сăмах пулать е сăмахăн грамматика пĕлтерĕшĕ улшăнать.

Чăваш чĕлхе наукинче аффикссене виçĕ ушкăна уйăраççĕ:

* сăмах тăвакан аффикс,
* сăмаха улăштаракан аффикс,
* форма тăвакан аффикс.

**Сăмах тăвакан аффикс** тĕрлĕрен пуплев пайне кĕрекен сăмахсене тума пулăшать; сăмахран, **-лăх(-лĕх), -çă(-çĕ), -у(-ĕ), -в, -кăч (-кĕч), -кăç(-кĕç), -ăм(-ĕм), -ă(-ĕ), -ăç(-ĕç), -ăш(-ĕш), -кă(-кĕ)** аффиксем хушăннипе япала ячĕсем, **-ла(-ле), -лан (-лен), -лат(-лет), -лаш(-леш)** хушăннипе глаголсем пулаççĕ.

**Сăмаха улăштаракан аффикс** вăл е ку пуплев пайĕнчи сăмахсене туллин улăштарма пултарать. Кунта категори формисем пурте кĕреççĕ: япала ячĕн — падеж, сăпат, хисеп, иртнĕ тăрăм, вăйлату; паллă ячĕн — танлаштару, мĕнлелĕх, палăрту; хисеп ячĕн — йĕрке, валеçӳ, мĕнлелĕх; местоименин. — падеж, хисеп, евĕрлĕх категорийĕсем пур; глагол наклонени, вăхăт, сăпат, хисеп тăрăх улшăнать.

**Категори формисем** вăл е ку пуплев пайĕнчи мĕнпур е чылай сăмах çумне хушăнаççĕ, пĕтĕмлĕх принципне пăхăнаççĕ. Сăмахран, **-рах (-рех)** паллă ячĕсен танлаштару категорийĕн аффикс пулнă май ăна сăмаха улăштаракан аффикс тетпĕр, анчах та вăл япала ячĕсенче виçĕ-тăватă сăмахпа кăна çӳрет те (*ачарах, тихарах, курăкрах*) форма тăвакан аффикс шутне кĕрет. Çавăн пекех **-шкал (-шкел)** местоимени евĕрлĕх категорийĕн аффиксĕ пулнă май ăна сăмаха улăштаракан аффикс тетпĕр, япала ячĕсене вăл икĕ сăмахра кăна (*амăшнешкел, этемешкел*) тĕл пулнине шута илсе ăна форма тăваканнисен шутне кĕртетпĕр. Апла пулсан, пĕр пуплев пайĕнчи сăмаха улăштаракан аффикс тепĕр пуплев пайĕнче форма тăваканнисен шутне кĕрет.

## Çавăн пекех

* Аффиксоид
* Морфема

## Вуламалли

* Павлов И.П. Хальхи чăваш литература чĕлхи. Ш., 1965;
* Сергеев Л.П. Сăмах тăвакан, сăмаха улăштаракан тата форма тăвакан аффикссем // Чăваш чĕлхи. Ш., 1988;
* Сергеев В.И. Хальхи чăваш чĕлхи: Морфологи. Ш., 1992.

## Каçăсем

* Comprehensive and searchable affix dictionary reference

* *Кубрякова Е. С., Панкрац Ю. Г.* Аффикс // *Лингвистический энциклопедический словарь*. — М.: СЭ, 1990.
# БиблиотекаLatinitsopa vulani

*Ку ăнлава **Вулавăш** тенипе пăтраштармалла мар*
Конгресс библиотеки вулавăш залĕ, АПШ
**Библиоте́ка** е **Кĕнекесар** (грек βιβλιοθήκη, от βιβλίον «кĕнеке» тата θήκη «управ вырăнĕ») — пичетленĕ тата алпа çырнă ĕçсемпе этем пĕрлĕхĕ усă курмалли, çаплах хыпарпа библиографи ĕç-пуçне тумалли йĕркелӳ. Хальхи вăхăта ытлрах енĕпе микрофишсен, микрофильмсен, аудио- тата видеокассетăсен, диапозитивсен, оптика меслечĕпе çырнă (тĕслĕхрен, CD-ROM) фончĕн библиотеки пулать.

Анчах та, библиотекăна вулавăш тенинчен уйăрмалла.

## Библиотека тĕсĕсем

Библиотека каталогĕ
## Каçăсем

* Всероссийский информационно-справочный портал Library.Ru
* Библиотеки в Москве 2010 ҫулхи Ака уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ.
* Библиотеки в Нижнем Новгороде 2012 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ.
* Регистрация библиотек в России 2010 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ.
* Библиотека Мошкова. Самая старая библиотека-онлайн.
* Библиотека диссертаций
# Койне (лингвистика)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Койне (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Койне** (грек κοινὴ διάλεκτος «пĕтĕмĕшле чĕлхе»)  — чĕлхен тĕрлĕрен усравçисем, мĕнле диалекта, социолекта е урăх ушкăна кĕнине пăхмасăр, — пĕр-пĕринпе хутшăнма усă куракан чĕлхе.

Кунта койнене чĕлхен пиджин тата литература чĕлхи текен тĕсĕсемпе уйăрса пăхни пысăк пĕлтерĕшлĕ. Мĕншĕн тесен вĕсене пĕр-пĕринпе пăтраштарма юрамасть.

* Пиджин — анасатлатнă чĕлхе, койне — ансатлатман.
* Литература чĕлхин хут çине çырса çирĕплетнĕ официаллă нормисем пур, койнен унашкал нормăсем çук, вăл узус çинче тытăнса тăрать.

## Вуламалли

* Н. Б. Мечковская. Социальная лингвистика. — М.: Аспект-пресс, 2000. — 284 с.
* Nebeská, Iva (2017). "ÚZUS". In Karlík, Petr; Nekula, Marek; Pleskalová, Jana (eds.). Nový encyklopedický slovník češtiny (чех чĕлхипе).
* Markowski, Andrzej (2005). Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne (Польша чĕлхипе). Warsaw: Wydawnictwo Naukowe PWN. ISBN 83-01-14526-9.
* Poprawność językowa [w:] Markowski A. (red.), Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa 2010, ISBN 978-83-01-14198-1 (Польша чĕлхипе).
* Drabik L. i inni, Słownik języka polskiego PWN, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996, ISBN 978-83-01-14627-6 (Польша чĕлхипе).
* Mistrík J., Encyklopédia jazykovedy, wyd. 1, Bratysława: Obzor, 1993, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (словак чĕлхипе).
* Polański K. (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław: Ossolineum, 1999, ISBN 83-04-04445-5 (Польша чĕлхипе).

## Çавăн пекех

* Жаргон
* Узус
* Чĕлхе норми
* Литература чĕлхи
* Чĕмсĕрлĕх йĕркипе

## Асăрхавсем
# Лив чĕлхиLatinitsopa vulani

| Лив чĕлхи |
| --- |
| Тӑван ячӗ:
  | Līvõ kēļ |
| Патшалӑхсем: | Латви |
| Регионсем:
  | Курземе çурçĕрĕ |
| Статус:
  | пĕтес патне çитнĕ |
| Классификаци |
| Категори: | Еврази челхисем |
| Урал çемйи
Финн-укăр турачĕ
Финн-пермь турат пайĕ
Финн-атăлçи ушкăнĕ
Балти-финн ушкăн пайĕ |
| Ҫырулӑх:
  | латиница |
| Чӗлхе кочӗсем |
| ISO 639-1: | — |
| ISO 639-2: | — |
| ISO 639-3: | liv |
| *Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика* |

**Лив чĕлхи** — ливсен чĕлхи— балти-финн ушкăн пайĕн финн-укăр чĕлхисен йышне кĕрет. Ливсен тăван чĕлхи пулнă, халĕ калаçура усă курмаççĕ, çапах та Балти патшалăхĕсен энтузиасчĕсем вĕренеççĕ, çаплах Европăн, Латвин тата Эстонин (Тарту хули) аслă пĕлӳ керменĕсен чĕлхе факультечĕсенче ăслăх объекчĕ шутланать. в первую очередь. Хальхи ливсен чылайăшĕ леттиленнĕ е вырăсланнă. Тăван чĕлхе вырăнне 92% хальхи лив латыш чĕлхине, 8% - вырăс чĕлхине йышăнать. Лив чĕлхи калаçакан сахал пулнипе çухалма патнех çитнĕ. Чĕлхене пур енлĕ пĕлекен хĕрарăм Лив çыранĕ этнос-культура управĕнче пурăнать. 50 çын лив чĕлхине тĕрлĕ шайстепени, чĕлхене тĕпчекенсен йышĕ лив кăкĕнчен тухнă 400 яхăн çын. Тăванлă çывăх чĕлхесем — вепс, эстон, водь тата финн чĕлхисем.

## Çырулăхĕ

Лив алфавичĕ эстон тата латыш орфографи хутăшăвĕ пулать.

Лив алфавичĕ:

Aa, Āā, Ää, Ǟǟ, Bb, Dd, Ḑḑ,
Ee, Ēē, Ff, Gg, Hh, Ii, Īī, Jj,
 Kk, Ll, Ļļ, Mm, Nn, Ņņ, Oo,
Ōō, Ȯȯ, Ȱȱ, Öö, Ȫȫ, Õõ, Ȭȭ,
Pp, Rr, Ŗŗ, Ss, Šš, Tt, Țț,
Uu, Ūū, Yy, Ȳȳ, Vv, Zz, Žž.

## Кун-çулĕ

Малашне лив чĕлхипе каламçа тытăннă Балтине куçса килнĕ финн-укăр йăхĕсем кунта тахçанах пирĕн эрăччен Х ĕмĕр тĕлне хальхи Померани территоринчен балти-славян йăхĕсем киличчен пурăннă пулнă . Йышăннă йăлапа индии-европа мар чĕлхесем Балти тĕс çумĕнчи территорире пирĕн эрăччен 9.000 çулта саралнă пулнă. Финн-укăр, çаплах балт чĕлхисен аталанăвĕ пирки ĕненмелле хыпар çук, мĕншĕн тесен çак чĕлхесен чылайăшĕн XVI ĕмĕрчен çырулăхĕ пулман. Кăнтăр енчен килнĕ пирĕн эрăччен 2000—1500 çулсенче килнĕ хальхи латышсемпе литвасен аслашшĕсем — балтсем —финн-укăр йăхĕсене тата вĕсен чĕлхине хальхи Латвин çурçĕрнелле тата хальхи Литван тухăçнелле темиçе ĕмĕр хушши хĕстерсе пыраççĕ. Лив чĕлхи те чакма тытăнать. Çапах та унăн субстрат сĕмĕ латыш чĕлхинче, çаплах Латвин, уйрăмах Курлянди, топонимикинче курăнать.

## Статус

1991 çултанпа Латви республика ертӳçлĕхĕ лив челхине Латвин автохтон чĕлхи вырăнне хурать.

## Каçăсем

Wikimedia Incubator
Wikimedia Инкубаторĕнче ливла  Википедийĕ **тест-уйрăмĕ** пур.

* Подробная хронологическая история развития ливов и ливского языка
* История ливов и ливского языка. Попытки возрождения 2011 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# КилометрLatinitsopa vulani

«км» ыйтни кунта куҫать; ҫавӑн пекех урӑх пӗлтерӗшсене пӑхӑр.

**Киломе́тр** (кĕскен: **км**, **km**) — инçĕшĕн метрпа хутлавлăхла çыхăнура тăракан пĕрчи.

1 **км** = 1000 м

Урăх пĕрчĕсемпе çакнашкал çыхăнура тăрать::

1 **км** = 0,621 миля = 0,9374 çухрăм = 1094 ярд = 3281 фут = 1,057·10−13 çутă çулталăкĕ = 6,67·10−9 а. п.

## Çавăн пекех

* Çухрăм
* Çутă çулталăкĕ
* Парсек
* СИ
* Вырăс виçевĕсен тытăмĕ

## Культурăра тата пĕрлĕхре

* Тăваткал километр
* Кубла километр
* Километр-сехетри
* Нульмĕш километр (пĕлтерешсем)
* Çиччĕмĕш километр (рынок)

## Каçăсем

## Асăрхавсем
# Пуçламăш вĕреневлĕх

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Пуçламăш вĕреневлĕх (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Вĕреневлĕх пӑхӑр.
**Пуçламăш вĕреневлĕх** — ачасене пĕтĕмĕшле вĕреневлĕх парассин пĕрремĕш тапхăрĕ.

## Каçăсем

* Начальное образование как цель ООН
* Данные о начальном образовании в мире от ЮНЕСКО.