Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Салук (лингвистика)

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Салук (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Салук** — лингвистикăра: ĕçхĕлĕн (глаголăн) категорийĕ. Ку ăнлав пирки лингвистикăра килĕшсе татăлнă тата пурне те тивĕçтерекен тĕллĕхлĕ палăртав çук. Вăл ĕспе (тăвăмпа) субъект тата объект хушшинчи тĕрлĕ хутшăнăва кăтартать.

Чăваш чĕлхинчи глаголсен те салук категорийĕ пур. Анчах та, йăлана кĕнĕ тăрăх, вĕсене шкулта пăхса тухмаççĕ. Академилле ăславра та вăл ăнлавран пăрăнма тăрашаççĕ.

Енчен те чĕлхере салук категорийĕ пулнине йышанмасан, çавна тивĕçтерекен аффикссене çĕнĕ сăмах тăваканнисем
теме тивет. Вара вĕсем дериватологи объекчĕсем пулса тăраççĕ. Тен, çапла туни меллĕрех те пулĕ.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Залог // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. II. — ISBN 9965-9746-3-2.
# Уран (халаплăх)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Уран (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

**Уран** (ав.-грек. Οὐρανός «тӳпе»), Авалхи Рим халаплăхĕнче Це́лум (лат. Caelum) — Авалхи Греци халаплăхĕнче тӳпене пӗлтерекен турӑ, Гея (Ҫӗр) упӑшки, чи авалхи турӑсен ӑрӑвне кӗрет.

## Вуламалли

* Уран, в мифологии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1902. — Т. XXXIVa. — С. 891—892.
* Caelus // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1903. — Т. XXXVIIa. — С. 930.
* Мифы народов мира. М., 1991—92. В 2 т. Т. 2. С. 549.

## Каҫӑсем

* Уран // Мифологический словарь/ Гл. ред. Е. М. Мелетинский. — М.:Советская энциклопедия, 1990. — 672 с.
# ФуникулёрLatinitsopa vulani

Швейцарири фуникулёр
**Фуникулёр** (фр. *funiculaire*, лат. *funiculus* — вĕрен, канат) — çынсене е урăх япаласене рельс тăрăх чăнкă трассăпа канатпа туртмалли транспорт хатĕрĕ.

Фуникулёр ятарласа тунă транспорт пулать.

## Çавăн пекех

* Канат çулĕ
* Канат трамвайĕ
* Шаллă чукун çул

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* (От вершины к вершине: Фуникулёр) на сайте журнала «Популярная механика» 2014 ҫулхи Ака уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ. статья о самом большом фуникулёре в мире.
* Советские фуникулёры 2007 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ.
* Фотографии фуникулёров разных городов
* Поездка на Фуникулёре  çинче
* Фуникулёр  çинче
# Science

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Science (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Ошибка скрипта: Модуля «Title transformations» не существует.**

| **Science** |
| --- |
|   |
| **Специализаци:** | дисциплинăсем хушшинчи |
| **Кăларăм тапхăрлăхĕ:** | эрнере пĕрре |
| **Чĕлхе:** | акăлчан |
| **Кăларакан (патшалăх):** | Ăслăха аталантарма пулăшакан американ ассоциацийĕ (АПШ) |
| **Тираж:** | 130 000 |
| **ISSN:** | 0036-8075 |
|

---

 |
| **Веб-сайт:**  |

Science (вырăсла/чăвашла **Сайенс,** «Ăслăх» — акăл.) — Ăслăха аталантарма пулăшакан американ ассоциацийĕ (акӑл. *The American Association for the Advancement of Science* — *AAAS*) кăларакан журнал.

Nature) журналпа пĕрле сумлă ăслăх журналĕ шутланать. Журнала рецензилеççĕ, кашни эрнере тухать, пичетрен тухакан тиражĕ130 000 экземпляра  яхăн. Организацисем çырăнса илнипе тата интернет витĕр çав тери нумай аудитори пуррипе, вулакансен шучĕ пĕр миллион çынна çитет.

Акăлчан чĕлхипе пичетленет. Редакципе типографийĕ Вашингтонра (Колумбия тăрăхĕ, АПШ) тата Кембриджре (Англи) вырнаçнă.

## Истори

## Çав. пекех

* Science Advances
* Прорыв года (Science)

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* "Science" журналăн официаллă сайчĕ.
* American Association for the Advancement of Science.
# 1801Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1793 • 1794 • 1795 • 1796 —  **1797**  — 1798 • 1799 • 1800 • 1801
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1770-мĕшсем • 1780-мĕшсем — **1790-мĕшсем** — 1800-мĕшсем • 1810-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVII ĕмĕр — **XVIII ĕмĕр** — XIX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

* Рожанский Ермей Иванович, кивĕ чăваш çырулăхне йĕркелекенсенчен пĕри.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Утă, 20Latinitsopa vulani

## Уявсем

* Тĕнчери шахмат кунĕ

## Пулса иртнĕ

Кремль
* 1402 — Тимур Баязид турккă султанне Анкара патĕнчи çапăçура аркатнă
* 1774 — Пăкач эткерĕсем Кăрмăша тытса илнĕ.
* 1882 — Александр Можайскин самолётăн пĕрремĕш прототĕсне тĕрĕсленĕ.
* 1917 — «Югослави» ашшĕ Никола Пашич çак патшалăха никĕслес Корфа декларацине алă пуснă
* 1924 — Парисре Тĕнчери шахмат федерацийĕ
* 1929 — КТЧÇ çинчи хирĕçӳ: совет çарĕсем Амура Благовещенск патĕнче вăйпа каçма тăнă
* 1940 — американ мусăк журналĕ «Billboard» пĕрремĕш халăх кăмăлланă юрăсен ят-йышне пичетленĕ
* 1941 — нимĕç авиацийĕ Мускава пĕрремĕш хут бомбăланă
* 1944 — Адольф Гитлера вĕлерме тăнă
* 1955 — 37 çул тăршшинче пĕрремĕш Мускав Кремлĕ (*капăрл.*) çуревсĕсене алăк уçнă
* 2006 — Аварине пула Нью-Йорк хулинче 100 пине яхăн çын çутăсăр юлнă.

## Çуралнă

* 1880 — Орлов Пётр Иванович, чăваш сăвăçи, халăх пултарулăхне пухакан.

## Вилнĕ

* 2002 — Павлов Иван Павлович, чăваш чĕлхеçи.
# 1892

| Çулсем
 |
| --- |
|  1884 • 1885 • 1886 • 1887 —  **1888**  — 1889 • 1890 • 1891 • 1892
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1860-мĕшсем • 1870-мĕшсем — **1880-мĕшсем** — 1890-мĕшсем • 1900-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVIII ĕмĕр — **XIX ĕмĕр** — XX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Чӳк, 5 — Çĕнĕ Пăва ялĕнче шкул уçнă.
* Раштав, 18 — Чайковскин "Мăйăр катакан" балетне пĕрремĕш хут кăтартнă.

## Çуралнă

* Мач Василий Семёнович, чăваш сăвăçи.
* Кăрлач, 3 — Джон Рональд Руэл Толкин, акăлчан çыравçи, чĕлхе тĕпчевçи, филолог.
* Çу, 1 — Çемен Элкер, чăваш сăвăçи, çыравçи.
* Çĕртме, 24 — Ырсем Ольга Ивановна, чăваш халăх артисчĕ.
* Юпа, 8 — Цветаева Марина Ивановна, вырăс сăвăçи, прозаик, тăлмач.
* Юпа, 11 — Фролов Андрей Игнатьевич, Вăтам Азире Совет влаçĕшĕн кĕрешекенĕ.
* Чӳк, 30 — Лява Платтунĕ, сăвăç, прозаик, тăлмач.

## Вилнĕ

* Кăрлач, 29 — Охотников Никифор Михайлович, чăваш çыравçи, çутлăхçи.
* Юпа, 6 — Альфред Теннисон, паллă акăлчан сăвăçи.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# 1446

| Çулсем
 |
| --- |
|  1438 • 1439 • 1440 • 1441 —  **1442**  — 1443 • 1444 • 1445 • 1446
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1420-мĕшсем • 1430-мĕшсем — **1440-мĕшсем** — 1450-мĕшсем • 1460-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIV ĕмĕр — **XV ĕмĕр** — XVI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Пусăм (фонетика)

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Пусăм (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Пусăм** (выр. *Ударение*) — сăмахри пĕр-пĕр сыпăка палăртса калани. Ку вăл сăмах пусăмĕ. Чĕлхе ăслăхĕнче пусăм термин ытти пулăмсене те пĕлтерет — синтагма пусăмĕ, фраза пусăмĕ, логика пусăмĕ. Вăлна: А́а́, Е́е́, И́и́, О́о́, У́у́, Ы́ы́, Э́э́, Ю́ю́, Я́я́ çине кăна лартаççĕ.

Сăмах ударенине чĕлхе ăслăхĕн фонетика уйрăмĕ тĕпчесе вĕрентет. Чăваш литература чĕлхинче сăмах пусăмĕн йĕрки пур. Çав йĕрке тăрăх тулли уçă сасăллă (а, э, у, ы, и, ӳ) сăмахсенче пусăм юлашки сыпăк çине ӳкет: калаçу; урамра, çӳре, ыран, киввисем.

Кĕске уçă сасăллă (ă, ĕ) сăмахсенче пусăм пĕрремĕш сыпăк çине ӳкет: пĕлĕтлĕ, вăрăмăш, кĕмĕл. Сăмахра тулли уçă сасă та, кĕске уçă сасă та пулсан пусăм тулли уçă сасăллă юлашки сыпăк çине ӳкет: кăмака, юманлăх.

Сăмахри пусăм фонетика паллисем уçă сасăсенче палăраççĕ: пусăм ӳкекен сыпăкри тулли уçă сасă пусăм ӳкмен çавăн пек сасăран вăрăмрах пулать (самана, телей). Çавăнпа тулли уçă сасăсем çине ӳкекен пусăм фонетика паллисем шутне вăрăмлăхпа вăй паллисем кĕреççĕ.

Пусăм ӳкекен кĕске уçă сасăсем те пусăм ӳкменнисенчен вăрăмрах, анчах пур чухне те мар. Çавна шута илсен вăрăмлăх палли пусăм тĕп палли пулма пултараймасть. Ă, ĕ сасăсемлĕ сăмахсенчи пусăм вăй паллинчен çеç килет.

Вырăнти калаçусене шута илес пулсан чăваш чĕлхинчи сăмах пусăмĕ икĕ тĕрлĕ: тури диалектри пусăм литература чĕлхинчи евĕр; анатри диалектăн уйрăм калаçăвĕсенчи пусăм, калăпăр, сăмаха уйрăммăн каланă чухне, юлашки сыпăк çине ӳкес еннелле туртăнать (кайăк, шăпчăк, Коля, машина).

## Вуламалли

* Котлеев В.И. Фонетика // Хальхи чăваш чĕлхин фонетики, графики тата орфографийĕ. Ш., 1978;
* Сергеев Л.П., Котлеев В.И. Чăваш чĕлхи. Ш., 1988.
# Эйнштейн, АльбертLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Эйнштейн, Альберт |
| *Albert Einstein* |
|  |
| Çуралнă вăхăт: | 04 пуш 1879 |
| Çуралнă вырăн: |
Ульм, Вюртемберг корллевстви, Германи империйĕ |
| Вилнĕ вăхăт: | 08 ака 1955 |
| Вилнĕ вырăн: |
Принстон, Нью-Джерси, АПШ |
| Патшалăх: | Германи, Швейцари, АПШ |
| Ăслăх сфери: |
Теорилле физика |
| Альма-матер: |
Цюрих аслă техника шкулĕ |
| Чыславсемпе парнесем |  Нобель парни физикăпа |

|  |
| --- |
| **Танлаштарулăхăн пĕтĕмĕшле теорийĕ** |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Гравитаци Математикăлла кăтартни Космологи

| Никĕсри принципсем |
| --- |
| Танлаштарулăхăн ятарлă теорийĕ • Уçлăх-вăхăт • Эквивалентлăх принципĕ • Тĕнчелле йĕр • Псевдо-Риманла нумайсăнарлăх |

| Пулăмсем |
| --- |
| ПРТ Кеплер тĕллевчĕкĕ • Гравитацие линзăлани • Гравитаци хумĕсем • Инерциаллă пуçлав тытăмĕсем сĕтĕрĕнни Геодезилле йĕрсен девиацийĕ Пулăмсен горизончĕ Гравитацилле сингулярлăх Хура хăвăл • Шурă хăвăл Космологилле сингулярлăх Гравитомагнетизм |

| Танлăхсем |
| --- |
| Эйнштейн танлăхĕсем • Космологилле константтă • Линилетнĕ ПРТ • Пост-Ньютонла формализм |

| Теорие аталантарни |
| --- |
| Параметрланă пост-Ньютонла формализм • Калуцы — Клейн евĕр теорисем • Квантла гравитаци • Альтернативăлла теорисем |

| Тупсăмсем |
| --- |
| **Тĕллĕхлĕ тупсăмсем:**
Шварцшильд • Райсснер — Нордстрём • Керр • Керр — Ньюмен • Гёдель • Казнер •
Фридман — Леметр — Робертсон — Уокер
**Çывхартавлă тупсăмсем:**
 Пост-Ньютонла формализм • Пăрăнусен ковариантлă теорийĕ • Хисепсен релятивизмĕ |

| Журналсем |
| --- |
| General Relativity and Gravitation • Classical and Quantum Gravity • Гравитаци тата космологи • Living Reviews in Relativity |

| Паллă ăсчахсем |
| --- |
| Эйнштейн • Минковски • Шварцшильд • Леметр • Эддингтон • Фридман • Фок • Керр • Чандрасекар • Пенроуз Хокинг тата урăххисем… |

 |
| * пăх
* сӳтсе яв
* тӳрлет
 |
| Çавăн пекех **«Физика порталĕ»** |

Альберт Эйнштейн 1930-мĕш çулта
**Альбе́рт Эйнште́йн** (ним. *Albert Einstein*; 14 пуш 1879, Ульм, Германи империйĕ — 18 ака 1955, Принстон, АПШ) — физик-теоретик, Нобель парнин лауреачĕ (1921), пĕрлĕх ĕçлевçи, гуманист. Вăл Германире (1879—1893, 1914—1933), Швейцарире (1893—1914) тата АПШра (1933—1955) пурăннă.

## Кун-ҫулӗ

## Вуламалли

## Каҫӑсем
# ВатиканLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Status Civitatis Vaticanæ
Ватикан |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Ватикан ялавĕ | Ватикан гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | Латтин чĕлхи |
| Тĕп хула | Рим |
| Чи пысăк хула |  |
| Папасен списокĕ | Франциск |
| Патшалăх секретарĕ | Пьетро Паролин |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 194 вырăнта 0,44 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2000)  - Йышлăхĕ | 194 вырăнта 890 2023/км² |
| Валюта ячĕ | Евро |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +1 пуçласа +2 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Ватикан гимнĕ |
| Тетел доменĕ | .va |
| Тел. префиксĕ | 379 |

**Ватикан**, — Европăри пĕчĕк патшалăх, анклав. Лаптăкăшĕпе чи пĕчĕк патшалăх шутланать. Рим хулара вырнаçнă, Италине пăханмасть.

Ватиканăн Италипе кăна чикĕ пур. Унăн тăрршĕ пĕтĕмпе 3,2 çыхрăмпа танлашать. Ватиканра аэропорт çук. Вертолет лармалли вырăн кăна пур. Тата 852 метрлă чугун çул пур. Вăл Италин çул-çӳрев системипе Çвятуй Петр саборĕ патĕнче вырнаçнă чугун çул станцине пĕрлештереть.

Ватиканăн коммерцисĕр планлă экономика. Ытларах пайĕпе тупăш католиксем укçа панипе пулать. Çавăн пекех туристсем нумай килеççĕ (вĕсем маркăсем, сувенирсем туянаççĕ, музейсене кĕрсе çӳренишĕн тӳлеççĕ).

## Культура

Ватиканра Сикстин капелли пур. Ун ăшĕнче хитре илемлетнĕ Çвятуй Пётр Соборĕ, Ватикан библиотеки вырнаçнă.

## Каçăсем

* Ватикан сайчĕ
# 1891Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1883 • 1884 • 1885 • 1886 —  **1887**  — 1888 • 1889 • 1890 • 1891
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1860-мĕшсем • 1870-мĕшсем — **1880-мĕшсем** — 1890-мĕшсем • 1900-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVIII ĕмĕр — **XIX ĕмĕр** — XX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Канаш хулине никĕсленĕ
* Мускав-Хусан чукун çулне хума пуçлаççĕ.

## Çуралнă

* Кăрлач, 27 — Сверчков Никита Кузьмич, живописец, график.
* Юпа, 26 — Фурманов Дмитрий Андреевич, вырăс совет çыравçи.
* Раштав, 28 — Васильев Степан Васильевич, вĕрентӳ ăслăлăхĕсен кандидачĕ, доцент.

## Вилнĕ
# 1906Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1902 • 1903 • 1904 • 1905 —  **1906**  — 1907 • 1908 • 1909 • 1910
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1880-мĕшсем • 1890-мĕшсем — **1900-мĕшсем** — 1910-мĕшсем • 1920-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Кăрлач, 21 — «Хыпар» хаçатăн пĕрремĕш кăларăмĕ тухнă.
* Чӳк — Столыпинăн ял хаçалăх реформи пуçланать.

## Çуралнă

* Çаваç Ваççа, сăвăç.
* Кăрлач, 5 — Алагер Василий Осипович, прозаик, драматург, тăлмач, литература критикĕ.
* Кăрлач, 13 — Долгов Василий Архипович, литература критикĕ, прозаик, сăвăç.
* Кăрлач, 27 — Рзай Виктор Ефремович, чăваш сăвăçи, çыравçи, тăлмачĕ.
* Нарăс, 15 — Муса Джалиль, тутар сăвăçи.
* Çу, 10 — Мĕтри Ваçлейĕ, чăваш сăвăçи, çыравçи.
* Çĕртме, 11 — Кузнецов Иван Данилович, критик-литературовед.
* Çурла, 12 — Куторкин Андрей Дмитриевич, — çыравçă, сăвăç.
* Юпа, 29 — Салампек Иван Яковлевич, чăваш çыравçи.
* Чӳк, 14 — Пайраш Кузьма Ильич, прозаик, драматург, хирург.
* Чӳк, 17 — Соитиро Хонда, япун промышленникĕ тата инженерĕ, тĕнчипе паллă компанине никĕслекенĕ.
* Чӳк, 30 — Базанов Николай Петрович, сăвăç.
* Чӳк, 30 — Бусыгин Николай Иванович, сăвăç.
* Раштав, 3 — Пиктемир Николай Никитич, чăваш сăвăçи, тăлмачĕ.

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Çурла, 1Latinitsopa vulani

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

Нил çинчи çапăçу
* 1291 — Швейцари конфедерацине никĕсленĕ
* 1514 — Смулена Василий III çарĕсем туртса илнĕ
* 1774 — Джозеф Пристли йӳçлĕке тĕпчесе уçнă
* 1798 — Наполеон Абукир тинĕс çапăçăвĕнче (*капăрл.*) флота çухатать
* 1801 — Александр I Раççей гербĕнчен мальти хĕресне кăларма хушать
* 1914 — Пĕрремĕш Тĕнче вăрçи: Германи Раççее хирĕçле вăрçăпа тухать
* 1919 — Польшăн ялавне йышăннă.
* 1944 — Анна Франк хăйĕн кун кĕнекине юлашки хутчен çыру кĕртет
* 1981 — АПШра MTV телеканал калаçма тытăнать
* 2007 — АПШра вырăнти 18:05 вăхăтра Миннеаполис хулинчи Мисиссипи урлă хывнă кĕпер ишĕлсе аннă. 7 çын вилнĕ, 50 ытла аманнă.

## Çуралнă

* 1893 — Матен Емельян Захарович, литературовед.
* 1931 — Луч Григорий Васильевич, прозаик.
* 1960 — Андреев Василий Алексеевич, чăваш чĕлхи тĕпчевçи.
* 1960 — Чиндыков Борис Борисович, драматург, прозаик, сăвăç.

## Вилнĕ

* 1913 — Леся Украинка, паллă украин сăвăçи, çыравçи.
* 1994 — Ярды Валерий Николаевич, спортсмен.
# АллельсемLatinitsopa vulani

**Алле́льсем** (грек ἀλλήλων — пĕр-пĕрне, хире-хирĕçле) — гомологи хромосомăсен пĕр пек пайĕсенче (локуссенче) пĕр генăн пĕр йĕрĕн альтернаци варианчĕсене палăртакан тĕрлĕ формисем. В Диплоидлă организмра пĕр генăн иккĕ пĕр пек аллель пулма пултарать, кун чухне организм гомозиготлă шутланать, е иккĕ тĕрлĕ аллель, ку вара гетерозиготлă организм шутлаанть. «Аллель» термина В. Иогансен (1909 ç.) сĕннĕ

## Аллельлĕ пĕр-пĕринпе хутшăну тĕсĕсем

## Çавăн пекех

* Доминантлăх
* Мендель саккунĕсем

## Асăрхавсем

## Вуламалли

* Биологический энциклопедический словарь. — М.: «Советская энциклопедия», 1986.
* *Инге-Вечтомов С. Г.* Генетика с основами селекции. — М.: «Высшая школа», 1989.
# Çутçанталăк ресурсĕсем

**Çутçанталăк ресурсĕсем** — этем тавралăхĕнчи тата вăл пĕрлĕхле тăвăмлăхра кулленхи кирлĕлĕхсене тивĕçтерме усă куракан объектсен, чĕрĕ тата чĕрĕ мар çутçанталăкăн тытăмĕсен, çутçанталăк талккăшĕн компоненчĕсен йышĕ.

## Çавăн пекех

* Территори
* Географи тата çутçанталăк ресурсĕсем (журнал)
* Ресурссен ылханĕ
* Геоэтика

## Каçăсем

* *Ондаш А. О.* Проклятие природных ресурсов(ĕçлемен каçă)Шаблон:Недоступная ссылка
* Проблемы собственности на природные ресурсы. — Новосибирск: Изд-во СО РАН, 1999. — 81 с.
* Природная рента 2021 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ. // Сайт «Экономическая демократия»
# Йывăç (йăмлăх)

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Йывăç (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
16 тĕрлĕ йывăç тĕслĕхĕсем
**Йывăç** тени «йăмлăх» пĕлтерĕшпе акă мĕне кăтартать::

* кулленхи пурнăçра тата техникăра — йывăç вуллин тата пысăкрах туратсен тата тымарсен хупă айĕнчи пайне;
* ботаникăра — прокамбийрен е камбийрен пулса кайнă тĕртĕмсене; çавна урăхла ксилема теççĕ.
* техникăра, ГОСТ 23431-79 текен стандартпа килĕшÿллĕн, вулăри, шултра тымарсемпе туратсенчи хупăпа варрилĕх хушшинчи ярăшла, механикăлла е саппаслакан иккĕмĕшле тĕртĕмсен йышне.

Хăшпĕр тĕрĕк чĕлхисенчи асăннă ăнлава пĕлтерекен сăмахсене, юриех чăваш чĕлхи валли майлаштарсан, **хăййывăç** темешкĕн тивĕччĕ.

## Йывӑҫ палăрăмĕсем

Йывӑҫшӑн ҫак палăрăмсем тӗпре тата чи пӗлтерӗшлӗ шутланаҫҫӗ:

* Механикăлла палăрăмсем: ҫирӗплӗх, хытăлăх, деформативлӑх, пайлавла нÿнек, эксплуатацилле палăрăмлăхсем, технологилле палăрăмлăхсем, çийĕнмеслĕх, çирĕплетĕшсене тытса тăма пултарни, пиҫӗлӗх;
* Физикăлла палăрăмсем: сӑн-сӑпат (текстура, йăлтарав, тĕс), нӳрӗлех (типеслĕх, мăкăрăлу, шыва çăтаслăх, гигроскоплӑх, йăвăлăх), ӑшӑ тĕлĕшпе (ӑшӑ яраслăх), сасӑ тĕлĕшпе (акустикӑлла хирӗҫтăру, сасӑ яраслăх), электро енĕпе (диэлектрикӑлла палăрăмсем, электро яраслăх, электро ҫирӗплӗх);
* Химилле палăрăмсем.

## Каçăсем

* Статья о свойствах древесины(ĕçлемен каçă)
* Международное соглашение по тропической древесине 2006 года
* Древесина в качестве топлива
* Древесина для топки котлов (справочник)
* Учебный фильм «Древесина и её свойства»

## Асăрхавсем
# Пĕрчĕлле культурăсемLatinitsopa vulani

Тулă

**Пĕрчĕлле культурăсем** — апат-çимĕç вырăнне усă куракан пулса çитнĕ типĕ пĕрчишĕн çитĕнтерекен ӳсентăрансем.
Вăл шута çаксем кĕреççĕ:

* Тырпул
	+ Кĕрпелĕх культурăсем
* Пăрçалла тĕш культурăсем
* Псевдотырă культурисем

Мĕншĕн-ха «пĕрчĕлл**Е**», анчах та «пĕрчĕллĕ» мар? Мĕншĕн тесен кашни ÿсентаранăнах пĕрчи пур. Çапах та кунта пĕрчĕ пуррине мар, çав пĕрче апат-çимĕç валли çитĕнтерни-ÿстерни пирки сăмах пырать.

## Каçăсем

* Зерновые культуры // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (2012 çулхи Пуш уйӑхӗн 6-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
# Сальта (провинци)Latinitsopa vulani

**Сальта** - Аргентинăн çурçĕр енче вырнаçнă провинци. Тĕп хули - Сальта.
Лаптăкĕ - 155.5 пин çм2.

## Халăх йышĕ

Провинцире 1 079 пине яхăн (2001) çын пурăнать.

## Хуçалăх

Сальта провинцире ( Лерма айлăмра ) чи çӳллĕш чукун çулĕ хунă ( 4 200 м ). Испанла ку çула *Tren a las Nubes* ( "Пĕлетри" чукун çулĕ ) теççĕ.

*
*
* "Пĕлетри" чукун çулĕ
*
*
*
*
*
*
*

## Каçăсем

* Провинци администрацийĕн сайчĕ(ĕçлемен каçă)
# Аляска

**Аляска** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Аляска гербĕ |
| Аляска ялавĕ | Аляска гербĕ |

 |
|  Ытти штатсем |
| Тĕп хули | Джуно |
| Чи пысăк хула
  | Анкоридж |
| Кĕпернетор
 | Сара Палин |
| Лаптăкĕ  - Пурĕ  - Çĕрĕн  - Шывăн  - шыв % | АПШ-ра 1-мĕш вырăнта 1 717 854 çх² 1 481 347 км² 236 507 км² 13,77% |
| Халăх йышĕ  - Пурĕ (2000)  - Халăх йышлăхĕ
 | АПШ-ра 48-мĕн вырăнта 626 932 0,42/км² |
| Йĕркеленнĕ:
  | Шучĕпе 49-мĕш |
| Широта Долгота
 | 54° 40' ç. ш.-нчен 71° 50' ç. ш. таран 130° 00' х.а. д.-нчен 173° 00' х.а. д. таран |

**Аля́ска** (акӑл. *Alaska* [əˈlæskə], эским. Alaskaq, Aqłuq) — АПШ чи çурçĕрти тата территорипе чи пысăк штачĕ; Çурçĕр Америкăн çурçĕр-анăçĕнче вырнаçнă. Беринг тинĕс пырĕ урлă Раççейпе тинĕс чиккине тытать.

Унăн шутне пĕр ятлă çурутравпа юнашар утравсем, Алеут утравĕсем, Лăпкă океан çыранĕн анлах мар çĕр ярăмне, Канадăн анăç чикки çумĕнчи Александр архипелагĕн утравĕсем кĕреççĕ.

Территори лаптăкĕ — 1 717 854 км², вĕсенчен 236 507 км² шыв çийĕ. 736 732 çын пурăнать çын (2014). Штат тĕп хули — Джуно хула.

## Истори

## Тавралăхĕ

Штат лаптăкĕ — 1 717 854 км2.

## Экономика

## Культура

## Юнашар территорисем

* Юкон (Канада)
* Британи Колумбийĕ (Канада)
* Чукотка автономи тăрăхĕ (Раççей)

## Литература

* *Окладников А. П., Васильевский Р. С.*  По Аляске и Алеутским островам / СССР ĂА Çĕпĕр уйрăмĕ. Истори, филологи тата философи институчĕ.. —  Новосибирск:  Наука, Сибирское отд-ние, 1976. — 71 650 экз. (обл.)
* *Зорин А. В.*  Индейская война в Русской Америке: Русско-тлинкитское военное противоборство / Курскри патшалăх университечĕ.. —  Курск:  Изд-во КГУ, 2002.

## Асӑрхавсем

## Каçăсем

* *Аляска* — БСЭ
* Официальный сайт штата Аляска(акӑлч.)
* Карты Аляски(акӑлч.)

Шаблон:АПШ администрациллĕ виçисем
# Рет тата тĕс хушшинчи рангсемLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
|  |

**Рет тата тĕс хушшинчи рангсем** — таксономилле иерархире ретрен аяларах, тĕсрен çÿлерех тăракан рангсем.

Биологилле номенклатурăн кодексĕсенчен тĕрлисенче рангсен йышĕ те, вĕсен ячĕсем те тĕрлĕрен.

Ботаникăра рет тата тĕс хушшинчи ултă рангпа усă кураççĕ, вĕсене шайĕ чакнă май черетлесе тухатпăр:

* **айрет** (лат. *subgenus*),
* **çийсекци** (лат. *supersectio*),
* **секци** (лат. *sectio*),
* **айсекци** (лат. *subsectio*),
* **кĕçĕн рет**, е сери (лат. *series*),
* **чи кĕçĕн рет**, е айсери (лат. *subseries*).

Зоологире тата бактериологире асăннă рангсенчен пĕринпе çеç, **айрет** текеннипе, усă кураççĕ. Зоологире çавăн пекех тĕссен комплексĕ ăнлав пур, вăл пĕр-пĕрне çывăх темиçе тĕсе пĕрлештерсе тăрать.

## Литература

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 25—26.

## Каçăсем

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 2002 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ., Vienna Code, 2006(акӑлч.)Тĕрĕсленĕ: 18, август, 2008 ç.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000)(акӑлч.)Тĕрĕçленĕ: 18, август, 2008 ç.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)(акӑлч.)Тĕреçленĕ: 18, август, 2008 ç.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002)2011 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)Тĕрĕсленĕ: 18, август, 2008 ç.

## Çавăн пекех

* Биологи номенклатури
* Таксонсен ячĕсен паллисем

Шаблон:Таксономи
# 1989Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1985 • 1986 • 1987 • 1988 —  **1989**  — 1990 • 1991 • 1992 • 1993
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1960-мĕшсем • 1970-мĕшсем — **1980-мĕшсем** — 1990-мĕшсем • 2000-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Парагвайра Стресснер генералăн диктатура тапхăрĕ вĕçленнĕ.
* Çĕртме, 4 — Ĕпхӳ патĕнче СССРпа Раççей шайĕнчи чи пысăк чукун çул катастрофи пулса иртнĕ. Икĕ пуйăс хире хирĕç иртсе кайнă вăхатра айлăмра пухăннă газ сирпĕнсе кайнă. 575 çын (теприсем 645 теççĕ) вилнĕ, 600 ытла аманнă.
* Авăн, 23 — Азербайджанăн патшалăх чĕлхи шутне азербайджан чĕлхине кĕртнĕ.
* Раштав, 30 — Өмет хаçата никĕсленĕ.
* Раштав уйăхĕнче Чĕмпĕр облаçĕнче Канаш хаçат туха пуçланă.

## Çуралнă

## Вилнĕ

* Удалов Маркиан Петрович, чăваш драматургĕ, сăвăçи.
* Пуш, 15 — Алентей Василий Степанович, прозаик.
* Çу, 1 — Золотов Пётр Терентьевич, чăваш историкĕ.
* Çу, 2 — Каверин Вениамин Александрович, вырăс совет çыравçи.
* Çу, 16 — Котлеев Виталий Иванович, чăваш чĕлхи тĕпчевçи.
# Аддитивлă технологисемLatinitsopa vulani

**Аддитивлă тăвăмлăх** е **çутçанталăкри пек тăвăмлăх** (акӑл. *additive manufacturing*), е **аддитивлă технологи процесĕ** — çутçанталăкри объекта цифрăллă модельрен, кăларса илекен, механикăлла тирпелекен субстрактивлă тăвăмлăх пек мар е йăлари форма тăвакан тăвăмлăх (штамповка, литьё) пек мар — сий хыççăн сий материал хушса, детальсене хатĕрлесе тăвакан процесс технологисем).

Хаçăт-журналри пĕлтерӳсенче «аддитивлă тăвăмлăх» вырăнне тăтăшах унăн синонимĕсемпе: **«виçвиçеллĕ пичет»** е **«3D-пичет»** (акӑл. *3D printing*) усă кураççĕ, тĕслĕхрен çак термина промăçлăх тĕллевĕпе усă курмалли 3D-принтерсемпе ассоциацилеççĕ, сăмахран, материала экструзилес процес базинчи виçвиçеллĕ принтерсене харпăр çынсем килте ĕçлемешкĕн туянаççĕ.

## Терминологи

## Истори

## Аддитивлă тăвăмлăх технологисем

### 3D-принтер

### Уйрăм технологисем

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Само не вырастет (Что такое аддитивные технологии? Когда они отправят в историю современные заводы?) // РГ, 30.06.2021
* Пример печати текста методом FDM  çинче