# ÇырулăхLatinitsopa vulani

Тĕрлĕ çырулăхсен паллисем
Пĕр хыпарах тĕрлĕ чĕлхесемпе тата тĕрлĕ çырулăхсемпе палăртнă
**Çырулăх** — хыпарсене графикăллă çыру йĕрки, çын чĕлхин пурăну хормисенчен пĕри.

## Çын чĕлхисен çырулăхĕн тĕсĕсем

* **Идеографи** (пиктографи) — пĕлтерĕшĕпе çыхăннă çыру палли
* **Фоноидеографиллĕ** — пĕлерĕшĕпе те, сасăлăхĕпе те çыхăннă çыру палли
	+ **Логографиллĕ** — çыру паллийĕ пĕр сăмаха пĕлтерет
	+ **Морфемăллă** — çыру паллийĕ морфемăна пĕлтерет («Китай çырулăхĕ»)
* **Фонетикăллă** — çыру палли пĕр пĕлтерĕш сасси çумне çыхăннă
	+ **сыпăклă (силлаби)** — кашни çыру пали пĕр сыпăка палăртать. Уйăраççĕ:
		- **харпăр сыпăклă çыру** — пĕр пек уçăсăр саслă, анчах тĕрлĕ уçă сасăллă сыпăксене тĕрлĕ паллăсемпе çыраççĕ (тĕслĕхрен, япон кани);
		- **абугида** — çакăн пек сыпăксемпе пĕр тĕплĕ паллăн улшăннă хормисене (сăмахран, эфиоп çырăвĕ) тата/е хушма паллăсемпе (инди çырăвĕ)
	+ **консонантăллă** (квазиалфавитлă) — çырура уçăсăр сасăсене çеç палăртаççĕ. При своем развитии такие системы письма, как правило, обогащаются системами огласовок, в которых с помощью диакритических или дополнительных знаков можно обозначать гласные
	+ **Консонант вокаллă çыру** — сас паллисемпе уçăллă сасăсене, çаплах уçăсăр сасăсене те палăртаççĕ; çырура çак тивĕçпе ĕçлеççĕ: «пĕр графема (çыру палли) — пĕр фонема».

**Алфавитсем** тесе çирĕп виçеллĕ алфавитлă йĕркелĕх паллисемлĕ фонетикăллă çырулăхсене палăртаççĕ. Алфавитсен паллисене сас паллисем теççĕ.

## Çырулăхăн тĕп тĕсĕсем

### Çывăх Тухăçпа Вăтаçĕр тавралахĕн авалхи çырулăхĕсем

* Авалхи икĕпат çырăвĕ
	+ Мероит çырăвĕ
* Савăл çырулăхĕ
	+ Шумер
	+ Аккад
	+ Элам
	+ Хуррит савăл çырулăхĕ
	+ Урарту
	+ Хетт
	+ Авалхи Перси
* Элам иероглифлĕхĕ
* Луви иероглифлĕхĕ
* Крит çырăвĕ тата унăн несĕлĕсем
	+ А йĕрĕллĕ çыру,
	+ Б йĕрĕллĕ çыру,
	+ Кипр-миной çырăвĕ,
	+ Кипр çырăвĕ

### Семитлă (сасăллă) çырăвĕ тата унăн несĕлĕсем (грексенне шута илмен)

|  |  |
| --- | --- |
| * Пайпăл çырăвĕ
* Протоханааней çырулăхĕ
* Протосинай çырулăхĕ
* Угарит алфавичĕ (савăл çырулăхĕ)
* Финики çырулăхĕ
	+ Ибери çырăвĕ
	+ Авалхи Ливи çырăвĕ (нумиди)
		- Тифинаг
		- Турдетан çырăвĕ
		- шифăрне уçайман гуанча çырăвĕ
	+ Карфаген çырăвĕ
 | * Арамей çырулăхĕ
	+ Еврей алфавичĕ (тăваткаллă)
	+ Самарити алфавичĕ
	+ Сири çырăвĕ (серто, эстрангело, несториан)
	+ Арап алфавичĕ
		- Джави — Малайзипе Индонези
	+ Уйгур çырăвĕ
		- Монгол çырăвĕ
* Кăнтăр арави çырăвĕ
	+ Эфиоп çырăвĕ
* Кĕçĕн Ази алфавичĕсем
 |

#### Семит евĕрлисен сĕмĕпе аталаннă çырулăхсем

* Орхон рунисем (тĕрĕк)
	+ Пăлхар рунисем
	+ Венгр рунисем
	+ Иссык çырăвĕ
* Тана (Tāna) (габули тана) мальдив чĕлхи, XVII ĕмĕртен арап сĕмĕ айĕнче.

### Грек алфавичĕ тата унăн тĕпĕпе çуралнă алфавитсем

* Грек алфавичĕ
* Итали алфавичĕ
	+ Этрус алфавичĕ
	+ Латтин алфавичĕ
* Кăпт çырăвĕ
* Готт çырăвĕ
* Кириллица

#### Грек евĕрлисен сĕмĕпе аталаннă çырулăхсем

|  |  |
| --- | --- |
| * Глаголица
* Рунăсем (герман)
* Эрмен алфавичĕ
 | * Грузин çырăвĕ
* Агван çырăвĕ
 |

### Инди çырăвĕ (сыпăклă)

* Кхароштхи
* Брахми

|  |  |
| --- | --- |
| * + Деванагари
	+ Бенгали алфавичĕ
	+ Тибет çырăвĕ
	+ Тохар çырăвĕ
	+ Мон çырăвĕ
	+ Бирма çырăвĕ
 | * + Тай çырăвĕ
	+ Кхмер çырăвĕ
	+ Лаос çырăвĕ
	+ Кави (авалхи яван çырăвĕ)
	+ Тагал çырăвĕ
 |

### Китай çырăвĕ тата унăн несĕлĕсем

* Китай çырăвĕ
* Япон сыпăклă çырăвĕ
	+ Хирагана
	+ Катакана
* Чжурчжэнь çырăвĕ
* Кидань çырăвĕ
* Тангут çырăвĕ
* Чжуан çырăвĕ
* Корей çырăвĕ (Хангыль)

### Ытти авал тата вăтам ĕмĕр çырулăхĕсем

* Майя çырăвĕ
* Ацтек çырăвĕ
* И чĕлхисен (Китай) цуань çырулăхĕ
* донгба çырулăхĕ (наси, Китай)
* Огамиллĕ çырăвĕ
* Авалхи пермь çырулăхĕ (абур)

### XVIII-XX ĕмĕрсенче никĕсленнĕ çырулăхсем

#### Ази

* мяо чĕлхисен Пахау тата Полларда çырулăхĕ
* Варанг-кшити хо челхисем валли (мунда чĕлхисем, Инди)

* Теневиль идеографикăлă çырулăхĕ (чукчă чĕлхи валли

#### Африка

* Нко çырăвĕ (1949 çултанпа Гвинейпе Мали манден чĕлхисен çырулăхĕ)
* Басса (1900-мĕш çç. хальхи куна çити)
* Ваи (1820-мĕш çç. хальхи куна çити)
* Кпелле (1930-мĕш — 1940-мĕш çулсем)
* Лома (1930-мĕш — 1940-мĕш) Либерири
* Кикакуи, е менде (менде чĕлхи валли) (1921—1940-мĕш çулсенче), Сьерра-Леоне
* Бамум (1896—1950-мĕш) Камерун
* Османья (сомали чĕлхи валли)
* Мандомбе (1978) Анголăра, Конгăра тата ДРК

#### Америка

* Чероки çырăвĕ
* Канада сыпăклă çырăвĕ (кри, эскимос, оджибве тата ытти чĕлхисем валли)

### Шутласа кăларнă чĕлхесен çырулăхĕ

* Тенгвар
* Ифкуиль чĕлхин уникаллă морфи-фонетикăллă çырулăхĕ

### Шифăрне уçайман çырулăхсем

* Ронго-ронго
* Фестский диск
* Инд айлăмĕн çырулăхĕ (протоинд, е харапп çырăвĕ)
* Троян çырăвĕ
* Каролин утравĕсен çырулăхĕ

## Вуламалли

* Дирингер Д. Алфавит. М. 1963, 2004.
* Добльхофер Э. Знаки и чудеса. М. 1963.
* Истрин В. А. Возникновение и развитие письма. М. 1965.
* Фридрих И. История письма. М. 2004.

## Çавăн пекех пăхăр

* Çырулăх историйĕ
* Палеографи

## Каçăсем

* Грамматологи сăмахсарĕ
* Алфавит – этемлĕх тĕнчин куç кĕски
* Брейар Ж. Болезнь письма 2007 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ. // Семиотика безумия. Сб. статей. - Париж-Москва, 2005, с. 64-72