# ПиньиньLatinitsopa vulani

**Пиньи́нь** (китай 拼音, *pīnyīn*; официаллăрах: 汉语拼音, *Hànyǔ pīnyīn*, *Ханьюй пиньинь*, «Китай чĕлхин сассисене çырни») — китай чĕлхине романизацилемелли система. Китай Халăх Республикинче (КХР) пиньинь системин официаллă статус пур.

2009-мĕш çулхи карлачăн 1-мĕшĕнчен пиньинь Тайваньре романизацин официалла стандарче пулса тăрать .

Пиньинь системине 1958-мĕш çулта йышăннă , авторĕ - Чжоу Югуан. 1979-мĕш çултан пиньинь пĕтĕм тĕнчипе КХР ячĕсен тата топономикин официаллă латин транскрипцийе шутланать. Вăл маларах пулнă Уэйд — Джайлза транскрипци системине тата чжуинь транскрипциине ылмаштарнă.

Пиньинь V саспаллисер пĕтĕм латин алфафичен сас паллисене усă курть, тата Ü (u-умляут хушнă; компьютерпа кĕртнĕ чухн V саспалли Ü вырăнне усă курма юрать). Тонсене пиньинте йĕр çийĕчи паллăсемпе уйăраçĕ, сăмахсарсенче сыпăк хыççăн цифра çырма пултараççĕ, сăмахран : *dong2* или *dong²* (= *dóng*).

## Инициальсене çырни

Пиньинте Китай литература чĕлхин сыпăксен инициалĕсене (малтанхи хупă сассене) çырнине аялти тапăлта кăтартнă. Тапалăн кашни клеткинче пĕрремеш йĕркере — Пĕтĕм тĕнчери фонетика алфавичĕпе фонетика транскрипцийĕ, иккĕмĕшĕнче — пиньинь, виçççĕмĕшĕнче — Раççейре йышăннăПаллади транскрипцйĕ.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | Тута | Тута-шăл | Коартикуляци | Альвеола | Ретрофлекса | Альвео-палаталлă | Палаталлă | Хыçалти чĕлхе |
| Взрыв | [p] b б | [pʰ] p п |  |  | [t] d д | [tʰ] t т |  |  |  | [k] g г | [kʰ] k к |
| Сăмса | [m] m м |  |  | [n] n н |  |  |  |  |
| Аффрикатсем |  |  |  | [ts] z цз | [tsʰ] c ц | [ʈʂ] zh чж | [ʈʂʰ] ch ч | [tɕ] j цз(ь) | [tɕʰ] q ц(ь) |  |  |
| Фрикатив |  | [f] f ф |  | [s] s с | [ʂ] sh ш | [ʐ] r ж | [ɕ] x с(ь) |  | [x] h х |
| Аппроксимантсем |  |  | [w] w в / — |  | [ɻ] r ж |  | [j] y я/ю/е |  |
| Аяк аппроксимантсем |  |  |  | [l] l л |  |  |  |  |

## Финальсене çырни

Китай сыпăкĕн финалĕ медиал (-u-), тĕп сыпăк тăвакан сасран (-a-) тата вĕçлекен хупă сасран тăрать (-n); нумай чухне çаксенчен темиçе компоненче çеç пур.
Пиньинте Китай литература чĕлхин сыпăксен финалĕсене çырнине аялти тапăлта кăтартнă. Тапалăн кашни клеткинче пĕрремеш йĕркере — Пĕтĕм тĕнчери фонетика алфавичĕпе фонетика транскрипцийĕ, иккĕмĕшĕнче — пиньинь, виçççĕмĕшĕнче — Раççейре йышăннăПаллади транскрипцйĕ. Хăшпĕр финальсем сыпăкра инициальсĕр çырăнаççĕ (сăмахран [iɑŋ]). Хăшпĕр финальсем (сăмахран [iɑŋ]) пушă инициаллĕ чухне (сыпăк финальтен çеç тăрсан, сăмахран «yang» [iɑŋ]), хупă сас хыççăн (инициаль хыççăн) (пулннинчен урăхларах çырăнаççĕ сăмахран l+iang=liang [liɑŋ]). Ку чухне тĕрлĕрен çырнине запятойлă пăнчăпа уйăрнă, сăмахран. «yang; -iang».

|  | Вĕçлекен уçă сас |
| --- | --- |
| ∅ | i | u | n | ŋ |
| Медиаль | ∅ | [ɹ̩], [ɻ̩] -i -ы; -и | [ɤ] e э | [a] a а | [ei] ei эй | [ai] ai ай | [ou] ou оу | [au] ao ао | [ən] en энь | [an] an ань | [ʊŋ] -ong -ун | [əŋ] eng эн | [aŋ] ang ан |
| i | [i] yi; -i и | [ie] ye; -ie е | [ia] ya; -ia я |  |  | [iou] you; -iu ю | [iau] yao; -iao яо | [in] yin; -in инь | [iɛn] yan; -ian янь | [iʊŋ] yong; -iong юн | [iŋ] ying; -ing ин | [iaŋ] yang; -iang ян |
| u | [u] wu; -u у | [uo] wo; -uo/-o во; -о | [ua] wa; -ua ва; -уа | [uei] wei; -ui вэй; -уй, -уэй | [uai] wai; -uai вай; -уай |  |  | [uən] wen; -un вэнь; унь | [uan] wan; -uan вань; -уань |  | [uəŋ] weng вэн | [uaŋ] wang; -uang ван; -уан |
| y | [y] yu; -ü юй | [ye] yue; -üe юэ |  |  |  |  |  | [yn] yun; -ün юнь | [yɛn] yuan; -üan юань |  |  |  |

/ər/ (而, 二, и т. д.) сыпăк *er* (эр) тесе çырăнать. -r (儿) Япала ячĕ çумне суффикс хушăннипе пулакан финальсем нумай. Вĕсене сăмах çумне r саспалли хушса çыраççĕ.

Унсăр пуçне, *ê* [ɛ] хăшпĕр чĕвĕсене çырма усă кураççĕ.

## Тонсене палăртни

1. Пĕрремĕш тона уçă сас çинчи макронпа (ˉ) палартаççĕ:
Āā Ēē Īī Ōō Ūū Ǖǖ
2. Иккĕмĕш тона уçă сас çинчи (акутпа) (´):
Áá Éé Íí Óó Úú Ǘǘ
3. Вмççĕмĕш тона уçă сас çинчи гачекпа (ˇ)
Ǎǎ Ěě Ǐǐ Ǒǒ Ǔǔ Ǚǚ
4. Тваттăмĕш тона уçă сас çинчи (грависка) (`):
Àà Èè Ìì Òò Ùù Ǜǜ
5. Пиллĕкĕмĕш, нейтраллă тона çырнă чухне палăртмаççĕ:
Aa Ee Ii Oo Uu Üü

## Тата пăхăр

* Цанцзе (çырулăх) — иероглифсене кĕртмелли меслет

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* PinYin.info — a guide to the writing of Mandarin Chinese in romanization (Акăлчанла)
* New Edition Hanyu Pinyin Syllable Table 2009 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.(кит.)(Акăлчанла)
* Little Pinyin App 1.0 online 2009 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ.
* Pinyin табли́ца со звуком. Pinyin table with sound 2011 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ.