Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Лос-Анджелес

|  |
| --- |
| Лос-Анжджелес |
|  |
| **Хула гербĕ**  |
| Патшалăх: | Америкăри Пĕрлешӳллĕ Штатсем |
| Регион: | Калифорни |
| Никĕсленĕ: | Авăн, 4 1781 |
| Хула, çултан: | Ака, 4 1850 |
| Халăх йышĕ, пин çын: | 3 833 995 (2008) |
| Хула лаптăкĕ: | 1290,6 км2 |
| Геогр. анлăхĕ: | 33°56' |
| Геогр. вăрăмлăхĕ: | 118° 24' |

**Лос-А́нджелес** (Лос-Анжелос, Лос-Анжелес, Лос-Анхелес) (акӑл. *Los Angeles*, исп. *Los Ángeles*, тата паллă L.A. е City of Angels — Пирĕштисен хула) — АПШ-ра хула, кăнтăр штат Калифорнинче, Лăпкă океанан çырансинче. Пурăнакан çын шучĕ 3,8 млн

## Ӳкерчĕксем

* Хула центрĕ
* Хула центрĕ

Шаблон:Калифорни
# Гарри Поттер тата Вăрттăн пӳлĕм (фильм)Latinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Гарри Поттер тата Вăрттăн пӳлĕм |
| Harry Potter and the Chamber of Secrets |
| Жанр |
драма |
| Режиссёр |
Крис Коламбус |
| Продюсер |
Дэвид Хейман |
| Сценари авторĕ |
Стив Кловис |
| Тĕп рольсенче |
Дэниел Рэдклифф Руперт Гринт Эмма Уотсон Ричард Харрис Кеннет Брана Джейсон Айзекс Кристиан Коулсон Робби Колтрейн |
| Оператор |
Роджер Пратт |
| Композитор |
Джон Уильямс |
| Кинокомпани |
Heyday Films |
| Патшалăх |  АПШ |
| Çул | 2002 |
| IMDb |
ID  0295297 |
| «Гарри Поттер тата Вăрттăн пӳлĕм» фильм тухни (тăван ячĕ — Harry Potter and the Chamber of Secrets) |

**Гарри Поттер тата Вăрттăн пӳлĕм** (акӑл. *Harry Potter and the Chamber of Secrets*) — Heyday Films киностудире Крис Коламбус режиссёр 2002 çулта ӳкернĕ американ мусăк илемлĕ камичĕ.

## Сюжет

## Рольсенче

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* «Гарри Поттер и Тайная комната»(акӑлч.) Internet Movie Database сайтĕнче
# Universal PicturesLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Universal Pictures |
|  Universal Pictures logo 2.png  |
| Никĕсленĕ çул |
1912 |
| Никĕслевçĕсем |
Карл Леммле |
| Вырнаçнă |  АПШ , Юниверсал-Сити |
| Отраçлĕ |
кинематограф |
| Веб-сайчĕ |
 |

**Universal Pictures** — АПШ киностудийĕ, Юниверсал-Сити хулинче.

## Кун-çулĕ

## Фильмсем

* Афера (1973)
* Каялла пуласлăха (1985)
* Шиндлер ят-йышĕ (1993)
* Гладиатор (2000)
* Форсаж (2001)
* Хардкор (2015)

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Официаллă сайт

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку компани е предприяти пирки вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* |
# XV ĕмĕр

XIV ĕмĕр — **XV ĕмĕр** — XVI ĕмĕр

## Вунăçуллăхсемпе çулсем

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **1390** | 1390 | 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399 |
| **1400** | 1400 | 1401 | 1402 | 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | 1408 | 1409 |
| **1410** | 1410 | 1411 | 1412 | 1413 | 1414 | 1415 | 1416 | 1417 | 1418 | 1419 |
| **1420** | 1420 | 1421 | 1422 | 1423 | 1424 | 1425 | 1426 | 1427 | 1428 | 1429 |
| **1430** | 1430 | 1431 | 1432 | 1433 | 1434 | 1435 | 1436 | 1437 | 1438 | 1439 |
| **1440** | 1440 | 1441 | 1442 | 1443 | 1444 | 1445 | 1446 | 1447 | 1448 | 1449 |
| **1450** | 1450 | 1451 | 1452 | 1453 | 1454 | 1455 | 1456 | 1457 | 1458 | 1459 |
| **1460** | 1460 | 1461 | 1462 | 1463 | 1464 | 1465 | 1466 | 1467 | 1468 | 1469 |
| **1470** | 1470 | 1471 | 1472 | 1473 | 1474 | 1475 | 1476 | 1477 | 1478 | 1479 |
| **1480** | 1480 | 1481 | 1482 | 1483 | 1484 | 1485 | 1486 | 1487 | 1488 | 1489 |
| **1490** | 1490 | 1491 | 1492 | 1493 | 1494 | 1495 | 1496 | 1497 | 1498 | 1499 |
| **1500** | 1500 | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 |

### Хронологи Таблици 2 пинçуллăх
# Берлин кинофестивалĕLatinitsopa vulani

Берлин кинофестивалĕ Берлинале керменĕнче
**Берлин тĕнче кинофестивалĕ** (ним. *Internationale Filmfestspiele Berlin*, *Берлинале*) — Германире 1951 год çултанпа иртекен çулсеренхи тĕнче кинофестивалĕ. Тĕп парни — «Ылтăн упа» (упа — Берлинăн геральдă символĕ). Нарăс уйăхĕнче (анчах та 1978 çулчен çулла ирттернĕ), пĕрремĕш фестивальне 1951 çулта пухăннă.

Каннă кинофестивалепе танлаштарсан, Берлиналере прогрессивлă геополитика кинематографĕ . Жюри пăхнипе фестиваль программине мĕнпур тĕнчери фильмсене, çав шутра малтан «Хĕвелтухăç Блокĕнче» тăнă патшалăхсен фильмĕсене хапăллăççĕ.

Премьерăсем Марлен-Дитрих-Плац, 1 адресĕпе вырнаçнă Берлинале керменĕнче иртеççĕ.

Фестивалĕн директорĕ — Дитер Косслик.

## Кун-çулĕ

Ӳкерчĕк:Berlinale logo small.png
## Пухăм

* Kino International
* Cubix Kino
* Delphi Filmpalast
* Вим Вендерс
* Шэрон Стоун

## Каçăсем

* **Берлин кинофестивалĕ** Викиампарта
* Официальный сайт Берлинского кинофестиваля(ним.)(акӑлч.)
* Шаблон:Imdb award
* Берлинская Жизнь: Введение в Берлинский кинофестиваль
* Заметки о 56-м Берлинском кинофестивале 2012 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.
* Обзор Берлинского кинофестиваля, 2006 2006 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.
* Dieter Kosslick, фестиваль ертӳçи
* Берлин кинофестивалĕ 2010 2010 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:Берлин кинофестивалĕ
Шаблон:Тĕнчери чи пысăк кинофестивальсем
# Йоханнесбург

|  |
| --- |
| Йоханнесбург |
|  |
| **Хула гербĕ**  |
| Патшалăх: | КАР |
| Регион: | Гаутенг |
| Никĕсленĕ: |  |
| Хула, çултан: |  |
| Халăх йышĕ, пин çын: | 3225,8 (2001) |
| Хула лаптăкĕ: |  км2 |
| Геогр. анлăхĕ: | 26°12′0″ к. ш. |
| Геогр. вăрăмлăхĕ: | 28°4′0″ х.т. д. |

Хула панорами
**Йоханнесбург**, — Кăнтăр Африка Республикин чи пысăк хули.

## Хула кун-çулĕ

Хула ку вырăнта ылттăн тупнă хыççăн вăйла аталанма пуçланă. Халĕ те ылттăн кăларасси тата ăна сутасси хулан тĕп вырăнĕнче тăрать.

## Халăх йышĕ

Хулара 3225,8 пин çын пурăнать. Çывăхри çĕрсене шутласан вара халăх йышĕ 8 миллионран та иртет. 2001 çулта халăх йышĕпе ку хула тĕнчере 95 вырăн йышăннă.

## Экономика

Хулара Gold Fields ятла питĕ пысăк çĕр пурлăхне кăларакан предприятин тĕп оффисĕ вырнаçнă.

## Каçăсем

* Хулан официаллă сайчĕ
# 1974Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1970 • 1971 • 1972 • 1973 —  **1974**  — 1975 • 1976 • 1977 • 1978
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1950-мĕшсем • 1960-мĕшсем — **1970-мĕшсем** — 1980-мĕшсем • 1990-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Çу, 9 — Шупашкарта В.И. Чапаев музейне уçнă.

## Çуралнă

* Нарăс, 18 — Кафельников Евгений Александрович, вырăс спортсменĕ.
* Раштав, 27 — Фумико Орикаса, яппун сэйюи.

## Вилнĕ

* Кăрлач, 8 — Ефейкин Аким Кузьмич, биологи ăслăлăхĕсен тухтăрĕ, профессор.
* Алентей Григорий Тимофеевич, сăвăç, прозаик.
* Васильев Иван Васильевич, пĕрремĕш чăваш профессионал юрăçи.
* Элле Кузьма Васильевич, паллă чăваш историкĕ, этнографĕ.
* Нарăс, 13 — Пайраш Кузьма Ильич, прозаик, драматург, хирург.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# ТемператураLatinitsopa vulani

Температура
**Температу́ра** (лат. *temperatura* — *кирлĕ пек пăтрану, тивĕçлĕ тăрăм*) — термодинамикăлла тытăма кăтартакан тата шутлавлăхла майпа интуитивлă ăшă-сивĕ ăнлава палăртакан физикăлла кап.

## Вуламалли

* Callen H. B. Thermodynamics and an Introduction to Thermostatistics (англ.). — 2nd ed. — N. Y. e. a.: John Wiley, 1986. — XVI + 493 p. — ISBN 0471862568, 9780471862567.
* Falk G., Jung H. Axiomatik der Thermodynamik (нем.) // Flügge S. (ed.). Encyclopedia of Physics / Flügge S. (Hrsg.). Handbuch der Physik. — Springer-Verlag, 1959. — Vol. III/2. Principles of Thermodynamics and Statistics / Band III/2. Prinzipien der Thermodynamik und Statistik, S. 119–175.
* Guggenheim E. A. Thermodynamics: An Advanced Treatment for Chemists and Physicists. — 8th ed. — Amsterdam: North-Holland, 1986. — XXIV + 390 p. — ISBN 0444869514, 9780444869517.

## Каçăсем

* Current map of global surface temperatures(акӑлч.)
# Этем-эрешмен (фильм, 2002)Latinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Этем-эрешмен |
| Spider-Man |
| Жанр |
драма |
| Режиссёр |
Сэм Рэйми |
| Сценари авторĕ |
Дэвид Кепп |
| Тĕп рольсенче |
Тоби Магуайр Уиллем Дефо Кирстен Данст Джеймс Франко |
| Кинокомпани |
Columbia Pictures |
| Патшалăх |  АПШ |
| Çул | 2002 |
| IMDb |
ID  0145487 |
| «Этем-эрешмен» фильм тухни (тăван ячĕ — Spider-Man) |

**Этем-эрешмен** (акӑл. *Spider-Man*) — Columbia Pictures киностудире Сэм Рэйми режиссёр 2002 çулта ӳкернĕ американ мусăк илемлĕ камичĕ.

## Сюжет

## Рольсенче

* Тоби Магуайр — *Питер Паркер/Этем-эремшен*
* Уиллем Дефо — *Норман Озборн/Симӗс гоблин*
* Кирстен Данст — *Мэри Джейн Уотсон*
* Джеймс Франко — *Гарри Озборн*

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* «Человек-паук»(акӑлч.) Internet Movie Database сайтĕнче
# Ирӗклӗх статуйи

|  |
| --- |
| Паллă вырăн |
| Ирӗклӗх статуйи |
|  |
| Проект авторĕ | Фредерик Огюст Бартольди |
| Тăрăм | Ĕçлет |

**Ирӗклӗх статуйи** (англ. Statue of Liberty, тулли ячӗ — «Тӗнчене ҫутатакан Ирӗклӗх», англ. Liberty Enlightening the World) — Наполеон III е Иккӗмӗш импери стилӗнчи питӗ мӑнӑ скульптура, Америкара, Ирӗклӗх утравӗ ҫинче вырнаҫнӑ. Франци Американа парнеленӗ, 1876 ҫулхи Тӗнче куравӗ тӗлне (куравра статуян факелне ҫех кӑтартнӑ) тата Америка ирӗклӗхӗн ҫӗр ҫулне валли Американа Франци парни. Тӗппипех вӗҫленӗ статуяна АПШ 1886 ҫулта тин илнӗ.

## Кун-ҫулӗ

Фредерик Огюст Бартольди Франци скульпторӗ ӑсталанӑ.
ЮНЕСКО сыхлавӗнче.

## Вуламалли

* Bell, James B.; Abrams, Richard L. In Search of Liberty: The Story of the Statue of Liberty and Ellis Island (англ.). — Garden City, New York: Doubleday & Co, 1984. — ISBN 978-0-385-19624-6.
* Harris, Jonathan. A Statue for America: The First 100 Years of the Statue of Liberty (англ.). — New York City: Four Winds Press (a division of Macmillan Publishing Company), 1985. — ISBN 978-0-02-742730-1.
* Hayden, Richard Seth; Despont, Thierry W. Restoring the Statue of Liberty (неопр.). — New York City: McGraw-Hill Education, 1986. — ISBN 978-0-07-027326-9.
* Khan, Yasmin Sabina. Enlightening the World: The Creation of the Statue of Liberty (англ.). — Ithaca, New York: Cornell University Press (англ.)русск., 2010. — ISBN 978-0-8014-4851-5.
* Moreno, Barry. The Statue of Liberty Encyclopedia (неопр.). — New York City: Simon & Schuster, 2000. — ISBN 978-0-7385-3689-7.
* Sutherland, Cara A. The Statue of Liberty (неопр.). — New York City: Barnes & Noble Books, 2003. — ISBN 978-0-7607-3890-0.
* Cleaning Statue of Liberty : [англ.] // Popular Mechanics. — 1932. — Т. 57, № 2 (February). — P. 203—205. — ISSN 0032-4558.

## Каҫӑсем

* История статуи Свободы
* Statue of Liberty National Monument(акӑлч.); National Park Service.
*  2007 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ. — полная историческая справка
# Уçлăх (физика)

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Уçлăх пӑхӑр.
3D coordinate system
**Уçлăх** (**физиикăлла**, е **кулленхи**, **уçлăх**) — эпир пурнакан кулленхи виçĕ хапаллă уçлăх е/тата çав ансат ăнлава физика çине куçарни

## Вуламалли

* *Ахундов М. Д.* Концепция пространства и времени: истоки, эволюция, перспективы. М., «Мысль», 1982. — 222 стр.
* *Потёмкин В. К., Симанов А. Л.* Пространство в структуре мира. Новосибирск, «Наука», 1990. — 176 с.
* Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж.: Гравитация

## Асăрхавсем
# Çавракăш пĕккиLatinitsopa vulani

Тĕрлĕ çавракăшсен уйрăммăн палăртнă пĕккисем
**Çавракăш пĕккисем** — çавракăш çинчи пăнчăсен унти икĕ пăнчă хушшинчи аййышĕ. Хуть те мĕнле унашкал икĕ пăнчă хушшинче те икĕ пĕкĕ вырнаçнă.

## Каçăсем

* Дуга окружности и центральный угол.
# Йывăрăш

Видеосапат (вырăсла): ĕскер йывăрăшĕ
Çĕр чăмăрĕ çинчи гравитацилле аномалисем
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Йывăрăш (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
*Ку ăнлава **масса** тенипе пăтраштармалла мар*
**Йывăрăш** — ĕскере ÿкесрен сыхлакан тĕрек çине йывăрлăх вăйĕн уйĕнче леш ĕскертен тивекен вăй.
Ку капăн, йывăрăшăн, пĕрчисем: СИ системăра — ньютон, СГС системăра  — дина.

## Асăрхавсем

ĕр чăмăрĕ çинчи
# «МК Ультра» проекчĕ

**МКULTRA проекчĕ** (акӑл. *Project MKULTRA*, çаплах **МК-ULTRA** евĕр паллă) — американ ЦРУн вăрттăн программин код ячĕ.

## Ăнлантару

## Программа масштабĕ

## Синематографра

* МКULTRA проекчĕ пирки «Кавар теорийĕ» (1997), «Ложное искушение» (2006), «Вилĕм пӳлĕмĕ» (2009), *Danger Island* (1992), «Секретные материалы» сериалсенче (8-мĕш сезон, 7-мĕш сери) фильмсенче хыпарланă

## Мусăкра

* *MK Ultra* юрă британ Muse рок-ушкăнĕн юлашки *The Resistance* альбомĕнче (2009 ç.) тата нимĕç индастриал-ушкăнĕн SITD те пур.
* Эксперимент пирки çаплах режиссёр версин *Fatboy Slim* «Sunset (Bird of Prey)» клипĕнче пур.
* MK Ultra Project — progressive house проект.
* «American X: Baby 81 Sessions» *Black Rebel Motorcycle Club* альбомĕнче (2007) *MK Ultra* ятлă трек пур. МК-ультра пирки пĕрремĕш совет панк-рок ушкăнĕ «Объект насмешек» юрланă.

## Çавăн пекех пăхăр

* «Блюберд» проекчĕ
* Мимесене тасатни
* Montauk проекчĕ
* Орион ушкăнĕ

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* «МК Ультра» проекчĕ / «MK-ULTRA»
*
* Орион ушкăнĕ
# Кĕреке юрриLatinitsopa vulani

Кĕреке юррине шăрантарни. М. А. Зичи ӳкерчĕкĕ, 1874 çул
Кĕреке юррисене шăрантарни, XVIII ĕмĕрти ӳкерчĕк.
**Кĕреке юрри** — юрă жанрĕ; кĕрекере, уявра апатланнă чухне юрламалли е кĕреке пирки юрăсем.

## Литература

* Макаров М. Старинная русская застольная песня. // Телескоп, 1835, ч. 29, с. 218—221.
* Коломийченко Т. А. Застольные песни Г. Р. Державина и городской фольклор 2017 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ..
* Николаев, Олег Новый год: праздник или ожидание праздника? // Отечественные записки

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* О. Р. Николаев, Почему мы не поем «русские народные» песни до конца (о некоторых механизмах трансляции русской песенной традиции)
# Нуклонсарла реакци

Литий-6 тата дейтерий реакцийĕ 6Li(d,α)α
**Нуклонсар реакцийĕ** е **нуклонсарла реакци** — пĕр нуклонсар тепĕр нуклонсарпа е элементарлă пĕрчĕпе хире-хирĕç вăйăмра пулса çакă хайхи нуклонсарсен тытăмне улшăнусем кĕртме пултарни. Çавна май нуклонсар пайланăвĕ, элементарлă пĕрчĕсем е фотонсем сăрхăнни пулса иртме пултарать. Çĕнĕрен пулакан пĕрчĕсен кинетикăлла энергийĕ малтанхи пĕрчĕсен çавнашкал энергийĕнчен чылай пысăкрах пулать те, вара çак реакци вăхăтĕнче энерги тухни пирки калаçма май пур

Нуклонсарла реакцие чи малтан 1919-мĕш çулта Резерфорд сăнанă, вăл азот атомĕсен нуклонсарĕсене α-пĕрчĕсемпе çапăнтарнă. Реакци пулнине епле пĕлнĕ-ха? Унăн паларăмĕ — иккĕмĕшле ионизациленнĕ тата протонсем пек идентификациленĕ пĕрчĕсем çурални, çав пĕрчĕсем малтанхи α-пĕрчĕсенчен газри чупăвĕ пысăкрах пулнипе уйралса тăнă. Каярахпа Вильсон камери пулăшнипе çак процесăн фотосăнне те тума май килнĕ.

## Каçăсем

* *[ Нуклонсарла реакци]* — ПСЭ
* Ядерные реакции, Физическая энциклопедия
* *Suplee, Curt* Atomic Weights and Isotopic Compositions with Relative Atomic Masses (2009-08-23).

\*
# Тухӑҫ АзиLatinitsopa vulani

Ҫурҫӗр ҫурчӑмӑрӗ карттинчи Тухӑҫ Ази
**Тухӑҫ Ази** (*Тухӑҫ Аҫи*, китай 東亞, 东亚, кор. 동아시아, яп. *東アジア*, монг. Дорнод Ази) — Азин тухӑҫ пайӗ, тӗнчери географи, политика, этнос-этеплӗх регионӗ.

## Географи

Регион лаптӑкӗ — 11 839 074 км².

Тухӑҫ Ази Лӑпкӑ океанӑн Япон, Тухӑҫ-Китай тата Кӑнтӑр-Китай тинӗсӗсемпе юнашар вырнаҫнӑ. Регионти ҫӗр чӗтренӳ хастарлӑхӗ пысӑк. Тухӑҫ пайри климат - муссонлӑ, нӳрлӗ, час-часах тайфунпа шыв илни. Тухӑҫ Азин океантан инҫетре вырнаҫнӑ Тибетре тата Монголире хаяртарах климат. Регионти чи пысӑк патшалӑх - Китай Халӑх Республики.

Тухӑҫ Азие кӗрекен патшалӑхсем:

* КХР КХР
	+ Гонконг Гонконг, КХР ятарлӑ администрациллӗ районӗ
	+ Макао Макао, КХР ятарлӑ администрациллӗ районӗ
* Монголи Монголи
* Япони Япони
* КХДР КХДР
* Корей Республики Корей Республики
* Китай Республики Китай Республики

Анчах физика-географиллӗ Монголи, ҫурҫӗр-анӑҫ Китай (Синьцзян, Тибет, Шалти Монголи, Цинхай, анӑҫ Сычуань, ҫурҫӗр Ганьсу) Вӑтам Азие кӗреҫҫӗ.

## Экономика

Регионти чи пысӑк экономикӑпа аталаннӑ Китайпа Япони. Китай Халӑх Республики час-часах аслӑ вӑй (акӑл. *super power*) пек палӑртать. Ази тигрӗсем текеннисем - Кӑнтӑр Корейпе Тайвань.

## Халӑх

Регион халӑх йышӗ - 1,618 миллиард ҫын, ку тӗнчен халӑх йышӗн 21,8% е пӗр пиллӗкмӗшӗ ытла. Региона Инди хыҫҫӑн тӗнчери чи халӑх йышлӑ ҫӗршыв кӗрет - Китай. Анчах халӑх кал-кал мар пурӑнать. Халӑх йышлӑхӗ чи пысӑк кӑнтӑр-тухӑҫ Китайра, Тайваньте, Корей ҫурутравӗнче, Японире. Монголипе ӑнаҫ Китай халӑхпа кӑшт кӑна йышлӑ.

### Этноспа тӗн

Тухӑҫ Азири чи пысӑк халӑхсем ку ханьсем, японсем, корейсем. Тухӑҫ Азири китай-тибет, япон-рюкю, тӗрӗк (уйгурла тата казахла), монгол, тай-кадай, мяо-яо, австронези (Тайвань чӗлхисем) чӗлхе йышӗсем тата уйрӑмлатнӑ корейле, айнула сарӑлнӑ.

Регионта конфуцилӗх, буддизм, даосизм, синтоизм, христанлӑх пур

### Халӑхӑн ватӑлни

Тухӑҫ Азин ҫӗршывӗсен халӑхӗ (Монголисӗр) пур Ҫӗрте пек (Сахарӑран кӑнтӑралла вырнаҫнӑ ҫӗршывсемсӗр) ватӑлнин процесӗсем пуҫланӑ, тата унпа чӗннӗ аталаннӑ ҫӗршывсенче демографи кризисӗ, Европӑпа Кӑнтӑр-Тухӑҫ Азин (Сингапур е Таиланд пек) ҫӗршывӗсен халӑхӗсем Ҫӗрти ватӑлнин шайӗ питӗ ҫӳллӗ. Анчах Европа ҫӗршывӗсенчен уйрӑлса тӑракан Ази ҫӗршывӗсенчи йывӑртарах иммиграци политикине пула вӗсен халӑхӗн ватӑлни чарӑнмасть.

## Ҫакӑн пек пӑхӑр

* Тухӑҫ Азин историйӗ

## Асӑрхавсем
# Хань империйӗLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
|  **Китай кун-çулĕ** |
| **Неолит тапхăрĕ** |
| **Виçĕ элтепер тата пиллĕк император** |
| **Ся ăрăвĕ** |
|  **Шан ăрăвĕ**  |
| **Чжоу ăрăвĕ** | **Анăç Чжоу** |
| **Тухăç Чжоу** | Çуркуннепе Кĕркунне тапхăрĕ |
| Вăрçакан патшалăхсен тапхăрĕ |
| **Цинь ăрăвĕ** |
| **(Чу ăрăвĕ)** — смута вăхăчĕ |
| **Хань ăрăвĕ** | Анăç Хань |
| Синь ăрăвĕ, Ван Ман |
| Тухăç Хань |
| **Виçпатша тапхăрĕ** | Вэй | Шу | У |
| **Цзинь** | Анăç Цзинь |
| Вунулттă варвар патшалăхĕ | Тухăç Цзинь |
|  **Кăнтăр тата Çурçĕр Ăрăвĕсем**  |
|  **Суй ăрăвĕ**  |
|  **Тан ăрăвĕ**  |
| **Ляо ăрăвĕ** |
5 ăрупа 10 патшалăх
 |
|
Çурçĕр Сун
 | **Сун** |
| **Цзинь** | **Анăç Ся** |
Кăнтăр Сун
 |
| **Юань ăрăвĕ** |
| **Мин ăрăвĕ** |
| **Цин** |
| **Китай республики** |
| **Китай Халăх Республики** | **Китай республики** (Тайвань) |

**Хань ăрăвĕ** (китай 漢朝,汉朝; пирĕн эрăччен 206-220) — китай ăрăвĕ тата Китай кун-çулĕн Цинь ăрăвĕ хыççăнхи Виçпатшалăх умĕнхи тапхăрĕ.

## Кун-çул

### Анăç Хань

### Лакăм

Хань тапхăрĕнчи бронза статуэтки.
### Тухăç Хань

Хань империн II ĕмĕрти территорийĕ
### Рим империпе хутшăнăвĕ

## Импери арканăвĕ

## Тăрăмсем

Шаблон:Хань ăрăвĕ

## Каçăсем

* Han Dynasty by Minnesota State University 2009 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Аслă пурçăн çулĕLatinitsopa vulani

I ĕмĕрти Аслă пурçăн çулĕ (Дацинь тата Серес).
**Аслă пурçăн çулĕ**, — авалхи вăхăтра Китайпа Европăна çыхăнтарнă суту-илӳ çулĕ. Вăтам Ази урлă иртнĕ, чи пысăкки шутланать.

Пирĕн эрăччен II ĕмĕрте уçăлнă. Çулне Сианьрен Ланьчжоу витĕр Дуньхуане хунă пулнă, кунта вăл иккĕне пайланнă: çурçĕр çулĕ Турфан урлă кайнă, малалла Памира каçса Ферганапа казах çеçенхирĕсене çитнĕ, кăнтăр çулĕ — Лобнор кӳлĕ çумĕпе Такла-Макан пушхирĕн кăнтăр айăккипе Яркендпа Памир (кăнтăр пайĕнче) Бактри урлă, унтан — Пархие, Индие тата Çывăх Тухăç çитернĕ.

II ĕмĕртен пуçласа çак çулпа сутăçăсем тĕве караванĕсемпе Китайран Вăтаçĕр тинĕсĕн хĕрринчи çĕршывсем патне çити пурçăн турттарса çӳренĕ. Ун чухне пĕтĕм çул тăрăхне тухма икĕ çул вăхăт кирлĕ пулнă. Сутăçăсен сахаллăшĕ кăна çак çула ăнăçлă вĕçлеме пултарнă.

"Пурçăн çулĕ" ята нимĕç географĕ XVIII ĕмĕрте панă. Паллах ĕнтĕ, Пурçăн çулĕпе пурçăна çеç мар, тĕслĕхрен ылтăна, тĕрлĕ тĕхĕме тата ытти япаласене те куçăрнă.

Пурçăн çулĕ усă курни сутă-илӳ аталанăвне пулăшнă, вăл çаплах тухăçпа анăç этеплĕхĕсене çыхăнтарнă, Европăпа Азине паллаштарнă.

Çавăнпа ĕнтĕ халĕ "Пурçăн çулĕ" Пĕтĕм тĕнчери этеплĕх кăнарĕ пулса тăрать.

## Кун-çулĕ

Ватă Çурçĕр çулне У-ди император хистенипе никĕс хунă, ăна çар валли ăратлă лаша кирлĕ пулнă. Çакăн пек утсене пирĕн эрăччен 138-126 çулсенче Вăтам Азине пулнă Чжан Цянь элчи пĕлтернĕ. Çаплах вăл императора урăх çĕр-шывсенче пурçăн тĕртмен пирки каласа панă, ют çĕр çĕрсенче пурçăн сутса паха утсене, çаплах пылак çимĕç, эрех тата ытти япала илме императора сĕннĕ. Пирĕн эрăччен 121 çулта пурçăн тата бронза тĕкĕрĕсене тиенĕ тĕве караванĕ пĕрремĕш хут Турфанскую впадину урлă каçса Çулăм тăвĕсемпе Тянь-Шань отрогĕсем çумĕпе Фергана оазисĕ патне кайнă. Анчах та çак вырăнта пирĕн эрăччен 17-27 çулсенче хыпса тухнă халăх пăлхавĕсем çĕкленме тытăннă сутă-илĕве чарса лартнă. Сутă-илӳ тепĕртакран малалла Кăнтăр çулĕпе тăсăлать.

Аслă пурçăн çулĕ Малти Ази, Вăтам Ази тата Китай халăхĕсен хуçалăхпа этеплĕх çыхăнăвĕсене аталантарасишĕн питĕ паллă роль вылянă, сăмахран, тĕрлĕ инновацие, çав шутра илемлĕ пултарулăх (ташă, мусăк, ӳнер, архитектура), тĕн (Христос тĕнĕ, Будда тĕнĕ, ислам, манихей тĕнĕ), технологи (пурçăн, тар, хут тăвасси) сĕмне сарса пынă.

## Çавăн пекех пăхăр

* Великий Шёлковый Путь (метро чарăнăвĕ)
* Жибек Жолы (метро чарăнăвĕ)

## Вуламалли

* Экономическая история: хрестоматия под редакцией А. Д. Кузьмичева и С. К. Никитиной.

## Каçăсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |