Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Маркоман вăрçиLatinitsopa vulani

**Маркоман вăрçи** (166—180) — германпа сармат йăхĕсем Римпа çапăçнă вăрçă. Хирĕçӳ маларах асăннă йăхсем Рим империйĕн хĕвеланăç енчи чиккисем патĕнче куçса çӳренине кура пуçланнă.

Рейнпа Танай чикки урлă каçса маркомансем, квадсем, гермундурсем тата ытти йăхсем Италине кансĕрлеме пуçланă. 169 çулта вĕсем Аквилея хӳтлĕхе çавăрса илнĕ, Опитерги хулине аркатнă.

Вăрçăра кам çĕнтересси паллă пулман. Пĕрисем çентернĕ хыççăн кайран вĕсене хирĕçекен тепĕр енĕ çĕнтернĕ. Çапла çапăçа-çапăçа темиçе çул иртнĕ. 172-174 çулта çеç Марк Аврелий император çарĕ маркомансен çарне чарма пултарнă. Чармашкăн римлянсен те нумай вăй пĕтнĕ. 175 çулта вара çапăçакансем пĕр-пĕрин хушшинче мирлĕ килĕшӳ алă пуснă. Ку килĕшӳ тăрăх йăхсем Рим империне пăхăнмалла пулнă. Çакăнпа вăрçă вĕçленмен-ха...

177 çулта герман йăхĕсем каллех римлянсем çине тапăнма пуçланă. 180 çулта вара Коммод император вĕсемпе тепĕр мирлĕ килĕшӳ алă пуснă. Ку килĕшӳ тăрăх римлянсен вăрçă пуçламăшĕнчи чикĕсене тавăрмалла пулса тухнă. Çавна май вĕсен самай хӳтлĕхе чикĕ леш енче пăрахса хăварма тивнĕ, çĕнĕ чикĕсем хĕрринче хӳтлĕхсене çĕнĕрен тума тивнĕ.
# Кейӳ Руçĕ

| Раҫҫей Федерацийӗ Раҫҫей Федерацийӗ Раççей кун-çулĕ |
| --- |
|  | **Авалхи славянсем**, **руссем** IX ĕмĕр
 **Киев Руçĕ** 862—1242
 **Вырăс кнеçлĕхĕсем XII—XVI:**
 • **Новгород республики** 1136—1478 • **Улатимĕр кнеçлĕхĕ** 1157—1363
 • **Литва, Вырăс, Жемойта тата урăххисем** 1236—1569
**Мускав кнеçлĕхĕ** 1263—1478
 **Вырăс патшалăхĕ** 1478—1721
 **Раҫҫей империйӗ** 1721—1917
  **Раççей республики** 1917 • **Совет Раççейĕ** 1917—1922 • **Альтернативлă йĕркелӳсем** 1917—1924
**Совет Союзĕ** 1922—1991
 **Раççей Федерацийĕ** 1991 çултанпа

---

Ертӳçисем | Хронологи | Экспанси

---

 **Пĕрлешĕвĕ:** XIV—XVI ĕмĕрсем | 1922 **Аркану:** XII ĕмĕр | 1917 | 1991

---

Проект | Портал | Категори

---

 |
|  * пăх
* сӳтсе яв
* тӳрлет
 |

**Кейӳ Руçĕ** е **Авалхи вырăс патшалăхĕ** — Тухăç Европăра вăтам ĕмĕрсенче (IX ĕмĕр ) йĕркеленнĕ патшалăх. Патшалăхри халăхсем: тухăç славянсем тата Финн-укăр халăхĕсем (чудь, меря, саамсем, мăкшăсем тата ыттисем). Тăрăмне Рюриковичсен ăрăвĕ тытса тăнă.

## Кун-çулĕ

Варягсем. Николай Рерих, 1899
## Сутă-илӳ

## Вуламалли

* Г. В. Вернадский. Древняя Русь.
* Урланис Б. Ц. Рост населения в Европе. — М., 1941.

## Каçăсем

* От древней Руси до Империи Российской, снимок по состоянию на 13 октября 2003.
# ОслоLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Oslo Осло |
|  |
| **Хула гербĕ**   |
| Патшалăх: | Норвеги |
| Регион: | Викен |
| Никĕсленĕ: |  |
| Хула, çултан: |  |
| Халăх йышĕ, пин çын: | 590 (2010) |
| Хула лаптăкĕ: |  км2 |
| Геогр. анлăхĕ: | 59°56′ ç.ш. |
| Геогр. вăрăмлăхĕ: | 10°45′ х.т.д. |

Oslo
**Осло** (норв. *Oslo*) — Норвеги патшалăхăн тĕп хули — хăй ячĕллĕ фьорд ăшĕнче, виçĕ заливсен — Бьёрквик, Пипервик тата Фронгер — çыранĕнче вырăнланнă.

## Истори

Çакăнта пурнăç никĕслени 1048 çултанпа паллă, халĕ Кăнтăр Норвегин — Эстланнăн — историллĕ-географи районăн тĕпĕ шутланать.
1624 çулта Осло пĕтĕмпех çунса кайнă, хыççăн çĕнĕ хула — малтан Христиания ятпа — кайран, 1877 çулта — Кристиания Дани тата Норвеги патши Кристиан IV (1577—1648) ячĕпе— аталанса пынă. 1925 çулта хулана Осло ячĕ таврăннă.
Осло «Ло юханшывăн вĕçĕнчи хула» (os — авалхи норвег чĕлхипе «устье», Lo — шыв ячĕ). Çапах та тепĕр тĕслĕ те калаççĕ, Осло ass og lo — «вăрман касăмĕ», е ais— «турă» тата lu — «вăрман», вара «турă вăрманĕ» пулать теççĕ.

## Халăхĕ

## Тăванла хулисем

Çакăн хуласемпе тăрăхсемпе пĕрле ĕç килĕшӳсем уçнă.

|  |  |
| --- | --- |
| * Гётеборг, Швеци
* Шлезвиг-Хольштайн, Германи
* Шанхай, Китай
 | * Санкт-Петербург, Раççей
* Вильнюс, Литва
* Варшава, Польша
 |

Тата Осло кашни çул Вашингтон, Лондон, Антверпен, Рейкьявик, Гласгоу, Белфаст хулисем патне раштав уявĕ валли чăрăш ярса парать.

## Спорт

* 1952 çулта Ослора VI-мĕш Хĕллехи Олимп вăййисем иртернĕ.

## Паллă çыннисем

## Каçăсем
# Бенилюкс

Гербӗ

**Бенилюкс** (Benelux, нидерл. Benelux Unie, фр. Union Benelux) — ҫӗршывсен хушшинчи организаци, Хӗвеланӑҫ Европари политиа, экономикапа таможня пӗрлешӗвӗ, унӑн шутне виҫӗ монархи: Бельги, Нидерландсем тата Люксембург кӗрет. Франципе Германи типҫӗр чикӗсемпе ҫыхӑнать. Ятне кашни ҫӗршыв-пайташӑн пуҫламӑш саспаллисенчен тунӑ.

## Кун-ҫулӗ

## Вуламалли

* Фомичёв В. И. Торговые отношения в Европе // Бенилюкс. — 2-е изд. — М.: ИНФРА-М, 2001. — 446 с. — ISBN 5-16-000145-0.
* Погорлецкий А. И. Экономика зарубежных стран. — Михайлова В. А.. — СПб., 2000. — 492 с. — ISBN 5-8016-0143-0.
* Коршунов В. Международная жизнь // Королевство Нидерландов. — 1999. — Т. 3. — С. 61-66.
* Государства Альпийского региона и страны Бенилюкс в меняющейся Европе / Под ред. В. Я. Швейцера. — М.: Весь Мир, 2009. — С. 353. — 544 с. — ISBN 978-5-7777-0455-9.
* Желтиков В. П. Экономическая география. — Учебники и учебные пособия. — Ростов: Феникс, 2001. — 384 с.
* Рыбалкин В. Е. Глава 10. Международная интеграция // Международные экономические отношения. — 6-е изд. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 1998. — 366 с.
* Amos Jenkins Peaslee. Benelux Economic Union // International governmental organizations. — Boston, Massachusetts (USA): BRILL, 1974. — С. 165-167. — 1465 с. — ISBN 978-90-247-1601-2. (англ.)

## Каҫӑсем

* **www.benelux.int** — официаллă сайт Бенилюкса(нид.)
* **www.benelux-parlement.eu** — официаллă сайт Межпарламентской ассамблеи Бенилюкса(фр.)
* **www.courbeneluxhof.be** — официаллă сайт Суда Бенилюкса(нид.)(фр.)
* **www.boip.int** — официаллă сайт Бюро по правам интеллектуальной собственности Бенилюкса(нид.)

Шаблон:Бенилюкс
# СарматсемLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Сармат пӑхӑр.
Сармат катафракчĕсем дак вăрçинче. Траян колоннин барельефĕ.
**Сарма́тсем** (ав.гр. Σαρμάται, лат. *Sarmatae*) — малтанхи Тимĕр ĕмĕрĕн вĕçĕнче (п. эрч. VI—IV ĕм.) Тисăпа Дунай шыв уйрăлăвĕнчен пуçласа Дон шывĕн бассейне çити (хальхи Украина территорийĕ) çеçенхир çĕрĕсенче пурăннă куçса çӳрен выльăх ĕрчетекен иран чĕлхиллĕ йăхсем. Тĕпчевçĕсен шухăшĕпе сарматсене, «савроматсем» ятпа, пĕрремĕш Геродот асăнать: «Танаис (хальхи Дон) шывĕ урлă каçсан, унта скифсен çĕрĕ мар, савроматсен облаçĕ». Н. Лысенко шухăшĕпе, «Марк Випсаний Агриппа тĕнче карттине хатĕрленĕ вăхтран шутласан (п.эрч. I ĕм.) „савроматсем“ тата „сарматсем“ этнонимсем синонимсем шутланнă».

Авалхи авторсем сарматсен йышне кĕртнĕ йăхсем: аорссем, языгсем, сираксем, алансем, роксолансем, сайăсем.

## Кун-çулĕ

### Малтанхи кун-çулĕ

## Вуламалли

* *Тадеуш Сулимирский*. Сарматы. Древний народ юга России 2014 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.. — М., 2008.
* *Вельтман А. Ф.* Аттила и Русь IV и V века. — М., 1858.
* *М. А. Балабанова*. Хозяйственно-культурный уклад и образа жизни сарматских племен по данным античных письменных источников 2013 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.. // Вестник Волгоградского государственного университета. Сер. 4, История 2011. No 1.
* *А. А. Немировский*. Массагеты Геродота и саки тиграхауда. // Эдубба вечна и постоянна. — СПб., 2005. — С. 217—224.
* *Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А.* Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982.
* *Н. Лысенко*. Языги на дунайском Лимесе Рима в I—II вв. н. э. 2013 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.
* *Бонгард-Левин Г. М., Грантовский Э. А.* От Скифии до Индии. Древние арии: мифы и история. — 2-е изд., доп. и испр. — М.: Мысль, 1983.
* *Зобов Ю. С.* Древние обитатели приуральских степей: сарматы 2021 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ.
* *Иловайский Д. И.* Начало Руси. — М.: Астрель; АСТ, 2006. — 629 c. — (Историческая библиотека). ISBN 5-17-012509-7 ; ISBN 5-271-05355-5
* *Карышковский П. О.* Материалы к собранию древних надписей Сарматии и Тавриды // Вестник древней истории. 1966. № 2.
* *Латышев В. В.* Известия древних писателей о Скифии и Кавказе. СПб., 1993.
* *Хазанов А. М.* Материнский род у сарматов 2014 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ..
* *R. Brzezinski и др.* The Sarmatians 600 BC — AD 450 (in series Men-At-Arms 373). ISBN 1-84176-485-X
* Sarmatia. Fenner Sc., Paternoster Row (London, Joseph Thomas, 1835)
* *Н. Ф. Шевченко*. Сарматы в восточном Приазовье (I в. до н. э. — II в. н. э.) 2015 ҫулхи Ака уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ. // Кочевники Евразийский степей а античный мир (проблемы контактов). Материалы 2-го археологического семинара. — Новочеркасск, 1989.

## Каçăсем

* Скифсем тата сарматсем 2015 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ..
* Предметы сарматского быта и украшения 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ..
* Научно-популярный фильм «Сокровища сарматов».
* Проблемы истории и культуры сарматов 2011 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ..
* The Women Warriors — the Sarmatians.
* О чем молчат степные курганы...  çинче
* Над временем  çинче
# Конусла касăлу

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Конус (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Конусла касăлусем: çавракăш, эллипс, парабола (касăлу лаптакĕ конус тăвакан йĕре параллеллĕ), гипербола.
Конусла касăлăвăн виçĕ тĕп тĕсĕ

**Конусла касăлу**, **конус касăлăвĕ** е **ко́ника**, — лаптак çий тата çаврака конусăн çийĕ пĕр-пĕринпе касăлса кайни. Çавнашкал касăлу хыççăн виçĕ йышши йĕр пулма пултарать: эллипс, парабола тата гипербола, кунсăр пуçне юхăннă йышши касăлусем пур: пăнчă, тӳрĕ йĕр тата мăшăр тÿрĕ йĕр.
Çавракăша эллипсăн уйрăм тĕсĕ теме пулать. Параболăна эллипсăн чикĕри тĕслĕхĕ теме май пур (пĕр фокусĕ вĕçсĕрлĕхре пек ăнланса).

## Çавăн пекех

* Квадрика
* Иккĕмĕш ретри йĕр
* Конусла константтă
* Конус
* Кубика
* Иккĕмĕш ретри çий
* Паскаль теореми
* Брианшон теореми
* Лиссажу кĕлетки
* Штейнер конструкцийĕ

## Вуламалли

* А. В. Акопян, А. А. Заславский *Геометрические свойства кривых второго порядка, 2018 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ.* — М.: МЦНМО, 2007. — 136 с.
* И. Н. Бронштейн, *Общие свойства конических сечений* 2006 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ., Квант, № 5, 1975.
* Д. Гильберт, С. Кон-Фоссен, *Наглядная геометрия*, глава I.
* Р. Курант, Г. Роббинс, *Что такое математика?* Глава IV, § 8.
* А. И. Маркушевич Замечательные кривые «Популярные лекции по математике». Выпуск 04
* Шаль, Мишель. Об ангармоническом свойстве точек конического сечения и проч. // Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов. Т. 2. Прим. XV-XVI. М., 1883.

## Каçăсем

* **Conic sections** Викиампарта

## Асăрхавсем
# МарсельLatinitsopa vulani

**Марсель** (фр. Marseille) — Францин пысăк хули, порчĕ, Буш-дю-Рон департаменчĕн администраци тĕпĕ.

## Географи

Хула Рона шывĕ Вăтамçĕр тинĕсе юхса кĕнĕ çĕрте вырнаçнă.
1990 çулта хулара тата тулашĕсенче 1,3 млн. çын пурăннă. Хулара Тĕнче аэропорчĕ, метрополитен, Университет пур. Порт витĕр 90 млн. тонна ытла япала куçараççĕ. Хулара нефть тата нефтехими завочĕсем ĕçлеççĕ, пăрахут-карапсем тата самолетсем тăваççĕ. Кунта Страсбург тата Карлсруэ (Германи) енелле куçармалли Европăн нефть пăрăхĕ пуçланать. Археологи, ӳнер ăсталăх ĕçĕсен, Гробе-Лабадье, Кантини, авалхи Марсель, Антик сутă-илӳ музейĕсем ĕçлеççĕ.

## Истори

Марселе пирĕн эрăччен 600 çулта никĕсленĕ. Ун чухне вăл Массили ятлă пулнă.

## Каçăсем
# АнтарктикаLatinitsopa vulani

Кăнтăр çĕр чăмăрĕпе Антарктида
 Кăнтăр Георги утравĕн картти, 1777
Ливингстон тата Гринвич утравĕсен картти, 2005
**Анта́рктика** — çĕр чăмăрĕн Антарктида тата çуммăн выртакан Атлантика, Инди тата Лăпкă океансен (хăш чух çак океансен пайĕсене уйрăм Кăнтăр океанĕ шутне хураççĕ) кăнтăр пайĕ.

## Тавралăхĕ

Антарктика чикки Антарктика конвергенцийĕ йĕрĕпе, 48-60° к.ш. танлашĕпе пырать, анчах та Антарктика шутне 37° к.ш. таран утравсене те кĕретеççĕ, ку ĕнтĕ ытларах политика йышанăвĕ шутланать, климат никĕсĕпе вăл утравсемпе (Гофпа Амстердам утравĕсем) тан пулать. Урăх варианчĕ — территорие Антарктика конвенцин (60° к.ш. кăнтăралах) ярăмĕпе çирĕплетни.

## Пĕтĕмĕшле çырни

Пур лаптăкĕ 52 млн. тв. км яхăн.

Антарктика — Çĕрĕн чи хаяр сивĕ климат территорийĕ, хăватлă çиллĕ, юрлă тăвăлсем тата тăмансем.  Материкпа юнашар утравсем пăрпа пĕркеннĕ; Субантарктика районĕсенче чи ăшă уйăхри вăтам температура +10 °C, чи сивви 0° пуçласа −10 °C çитиччен.

Сивĕ антарктика шывĕ крильпе (пĕчĕк рак евĕррисем) тата пулăпа пуян. Кунта тюлень, тинĕс кушакĕ тата кит нумай. Çыран хĕрринче тинĕс вĕçен кайăкĕсем, поморник тата альбатрос, çаплах саккăр тĕслĕ пингвин.
Утравсем çинче — тундрăллă ӳсен-тăранлăх, вĕçен кайăк нумай.

## Çавăн пекех пăхăр

* Арктика
* Ливингстон
* Кергелен
* Буве
* Раççей Антарктика Экспедицийĕ
* Антарктика филателийĕ
* Кăнтăр полюсĕ

## Вуламалли

* Трешников А.Ф. Антарктика: исследования, открытия. Л.: Гидрометеоиздат, 1980

## Каçăсем

* Антарктика конвергенци картти 2006 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.
* Раççей Антарктика Экспедицийĕ 2005 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ.
* Антарктика ячĕсен Пăлхар комиссийĕ 2007 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ.
* Антарктика тĕпчевĕсен ăслăлăх комитечĕ (СКАР)
* Антарктика йĕри-таврари хутлăха упракан комитечĕ 2007 ҫулхи Ака уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ.
* Антарктика килĕшĕвĕн секретариачĕ
* Антарктика программи ертӳçсен канашлăвĕ (COMNAP)
* Антарктика тинĕс чĕрĕ янтă пурлăхне упрас конвенци 2004 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ.
* Антарктика тинĕс чĕрĕ янтă пурлăхне упрас комиссийĕ
* Антарктика кăнарлăхĕн тресчĕ
* Вырăс географи пĕрлĕхĕн Мускав тĕпĕн поляр çĕршывĕсен географи уйрăмĕ 2007 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Корпускула-хум дуализмĕ

Photoelectric effect in a solid - diagram
**Корпускула-хум дуализмĕ** (**Корпускулăлла-хумла дуализм**) — çутçанталăкри йăмлăхăн микроскопиллĕ объекчĕсем, тĕрлĕ умсăлтавсенче, хумсем пекех те, пĕрчĕсем пекех те палăрăнма пултарни.

## Çавăн пекех

* Афшар эксперименчĕ
* Туллилетев принципĕ
* Оптикăлла пулăм

## Асăрхавсем

## Литература

* Луи де Бройль. Революция в физике (Новая физика и кванты). — 2-е изд. — М.: Атомиздат, 1965. — 232 с.
# Пакгауз

Малтанхи вокзал пакгаузĕ. Бондорф.
**Пакга́уз** (ним. *Packhaus*, ним. *Рack* — тюк тата ним. *Haus* — пӳрт, тӳррĕң — *ампар*) — чукун çул станцисем, портсем, аэропортсем тата тăмха çурчĕсем çумĕнчи коммерци таварĕсене вăхăтлăха усрамалли уйрăммăн хупăнчăк ампар çурт-пӳлĕмĕ. Пакгауза тавара хăвăрт та майлă антарма, тиеме ансат пулмалла тăваççĕ. Тăтăшах атмосфера пулăмĕсене пула пăсăлма пултарас япаласене хураççĕ. Вăрçă (çар) таварĕсене цейхгаузсенче усраççĕ.

Тăмха çурчĕ çуменчи пакгаузсенче таварсене тăмха налукне тӳличчен, чукун çул станцисенче тата портсенче çула яриччен е иличчен хăварнă. Также помещения пакгаузов использовались для хранения неполученного багажа.

## Уйрăмлăхĕсем

Чукун çул чарăнăвесенче тиев-антару ĕçĕсене майлă тăвас тĕллевпе пакгауз урайне вагон урайĕпе пĕр çӳллĕшĕнче (рельсă пуçĕнчен 1,1 м) тăваççĕ

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Пакгауз // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Пакгауз // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 4 т. —  СПб.: 1907—1909.
* Тăмха ампарĕсем // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
# (471143) Девана

Девана| **Орбита пахалăхĕсем** |
| --- |
| категори |  |
| **Уçни** |
| уçакан | Анджей Удальский |
| уçнă вырăн |  |
| уçнă вăхăт | пуш, 1 2010 |
| **Орбита пахалăхĕсем** |
| style="vertical-align:top;" | Афели | 106,25 а. е. |
| Перигели | 32,45 а. е. |
| Мăн çуртĕнĕл | 69,35 а. е. |
| Орбитăллă эксцентриситет | 0,53203 |
| Орбитăллă тапхăрĕ |  |
| Сидери тапхăрĕ | 577,58 çул |
| Орбитăллă хăвăртлăхĕ | 4,53 км/ç |
| Вăтам аномали | 342,28° (М) |
| Тайăмĕ | 29,5° |
| Хăпаракан çыххин долготти | 346,26° |
| Перицентрăн аргуменчĕ |  |
| Спутниксем |  |
| bgcolor="#E8AB79" colspan="2" | **Физика пахалăхĕсем** |
| Размер | 470 км |
| Экваториаллă радиус |  |
| Полярлă радиус |  |
| Планета пичĕн лаптăкĕ |  |
| Хĕсĕнни |  |
| Калăпăшĕ |  |
| Йывăрăшĕ |  |
| Вăтам тачăлăхĕ |  |
| Экватăрти йывăрăшăн вăйĕ |  |
| Иккĕмĕш космос хăвăртлăхĕ |
| Сидерлĕ çаврăнăвăн тапхăрĕ |  |
| Эквтăрти çаврăну йĕрлĕ хăвăртлăхĕ |  |
| Çаврăну тĕнĕлĕ эклиптика тайăмĕ |  |
| style="vertical-align:top;" | çурçĕр полюсĕнче Тӳррĕн хăпарни |  |
| Тайăнни |  |
| Альбедо |  |
| **Планета пичĕн температури** |
| Чи сивĕ |  |
| Вăтам |  |
| Чи вĕри |  |
| **атмосферăн йышĕ** |
| Планета питĕнчи пусăмĕ | - |  |

**(471143) Девана** (2010 ЕК139) — Хĕвел системинчи карлик планета, транснептун объект. 2010 пуш, 1 Анджей Удальский уçнă. Курăнакан çăлтăр виçи - 19,9m, абсолютлă çăлтăр виçи 3,8m.

## Çавăн пекех пăхăр

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Baza danych małych ciał Układu Słonecznego JPL
* 2010 EK139 w bazie *JPL*
* Diagram orbity 2010 EK139
* Asteroid 2010 EK139 — Astronomy News

Портал:Астрономи •
# ОксидLatinitsopa vulani

**Оксид**, нумайлă хисепре **оксидсем** — хими элеменчĕсем йӳçамăшпа реакцие кĕнине кура пулаякан бинарлă пĕрлешӳсем.

## Пулни

1. Ахаль япалалăхсем (сӳрĕк газсем, ылтăн тата платина çав шута кĕмеççĕ) йӳçамăшпа реакциленни:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
йӳçамăшра селтĕ металлĕсемпе (литийсĕр пуçне ), çаплах стронци тата бари çунсан пероксидсем тата надпероксидсем юлаççĕ:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
2. Бинарлă пĕрлештернисем йӳçамăшпа çиелтен çунтарнă е çуннă хыççăн:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
3. Тăварсем вĕриленсе арканни:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16

8. Металлсем йӳçĕхтрекен йӳçĕксемпе реакциленни:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18
9. Шыва çăтакан япалалăхсем йӳçĕксемпе, тăварсемпе хутшăнни:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20
10. Тăнăç мар начар йӳçĕксен тăварĕсем хăватлăрах йӳçĕксемпе реакциленни:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22
## Çав. пекех

* Йӳçĕхни
* Нитридсем
* Азидсем

## Каçăсем

* Таблица классификации оксидов 2007 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
* Видеоурок про оксиды

Шаблон:Оксидсем
# 1764

| Çулсем
 |
| --- |
|  1756 • 1757 • 1758 • 1759 —  **1760**  — 1761 • 1762 • 1763 • 1764
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1740-мĕшсем • 1750-мĕшсем — **1760-мĕшсем** — 1770-мĕшсем • 1780-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVII ĕмĕр — **XVIII ĕмĕр** — XIX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

## Çуралнă

## Вилнĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Нарăс, 21Latinitsopa vulani

## Уявсем

Тĕнчери тăван чĕлхе кунĕ (ЮНЕСКО)

## Пулса иртнĕ

Михаил Фёдорович
* 1543 — эфиоп императорĕ Гэлаудеуос португалсем пулăшнипе адальсен Ахмед Грань имамне çĕнтерет
* 1613 — Çĕрсен соборĕнче патшана Михаил Романова (*капăрл.*) лартнă
* 1784 — II Кĕтернен хутайĕпе Крымри портпа кармана Севастополь ят панă
* 1848 — Карл Маркспа Фридрих Энгельс «Коммунистсен партин манифестне» пичетленĕ
* 1913 — Балкан вăрçисем вĕсленсен Греци йышне Янина кĕрет
* 1935 — Мускавра пĕрремĕш тĕнче кинофестивалĕ уçăлать
* 1995 — Стив Фоссетт историре пĕрремĕш тăр пĕччен Лăпкă океана сывлăш хăмпи çинче вĕçсе каçать.

## Çуралнă

* 1919 — Канюкова Александра Семёновна, чăваш чĕлхи тĕпчевçи.

## Вилнĕ

* 1677 — Бенедикт Спиноза, XVII ĕмĕрти нидерланди философĕ.
* 1961 — Трофимов Захар Трофимович, генерал-майор.
* 1984 — Шолохов Михаил Александрович, вырăс совет çыравçи.
* 2006 — Айхи Геннадий Николаевич, чăваш сăвăçи, тăлмач.
# Анăç АфрикаLatinitsopa vulani

Анăç Африкăри патшалăхсем
**Анăç Африка** — Африка континенчĕн пайĕ, вăтам Сахарăран кăнтăр енче вырнаçнă, анăçран тата кăнтăртан Атлантика океанĕн шывĕпе çăвăнать. Тухăç енчи чиккисем вырăнче Камерун тăвĕсем.

## Географи

Анăç Африка шутне Сахель тата Судан, çавăн пекех Экваториаллă Гвинейĕн тропик вăрманĕсем кĕреççĕ. Сахельте нимĕн те çитĕнмест, Суданра саваннăсем чылай, океан хĕрринче тропик вăрманĕсен ярăмĕсем пур.

## Халăхĕ

Сахара çумĕнче тата Мавританире çутăрах тĕслĕ ӳтлĕ берберсем, маврсем, кăнтăрарах — нигеро-кордофан халăхĕсем. Нумай анăçафриканецсем ислам тата христианлăх тĕнĕсемпе пурăнаççĕ.

## Истори

Европа çыннисем Анăç Африкăна киличчен Гана, Мали тата Сонгай патшалăхĕсем пулни паллă. XV ĕмĕртен пуçласа океан хĕрринчи çĕрсенче хăйсен колонисене португалсем, французсем тата акăлчансем йĕркелеме тытăннă, вĕсем чура сутă-илӳне тытнă, чура çынсене Америкăна сутнă.

Анăç Африка чылай вăхăт хушши «шурă çыннăн çăви» шутланнă. Тропик чирĕсем: маляри, сарă амак е сонная болезнь XVIII ĕмĕрте кунта куçса килнĕ Европа çыннисенчен 25 пуçласа 75 процентчен пĕрремĕш çултах çĕре кĕнĕ. Малалли çулсенче вунă процента яхăн çынсене вилĕм çавăрса илнĕ. Чирĕсене ӳпресем тата цеце шăнасем сарса çӳренĕ, тата çумăр сезонĕнче гигиена енчен кунта питĕ начар пулнă. XX ĕмĕр те колони чиккисем Анăç Европăра çирĕпленнĕ. 1960 çулта колонисем ирĕклĕхе тухма тытăннă.

## Асăрхавсем

## Çавăн пекех

* Анăç-гвиней аялти вăрмансем
# Инди океанĕ

**Инди океанĕ**, — Кантăр океанпа Ази континенчĕ тата Африкăпа Автрали континенчĕсем хушшинче вырнаçнă океан. Океансен лаптăкĕсен хушшинче виççĕмĕш вырăна йышăнать. Сарлакăшĕ 10 пин км патнелле, лаптăкĕ — 73 556 000 км2 (Хĕрлĕ тинĕспе Перси заливне шутласан). Океанăн объемĕ 292 131 000 км3 танлашать.асное море и Персидский залив. Объём океана приблизительно 292 131 000 км3.

## Чикĕсем

Индипе Атлантика океанĕсен чикки хĕвел тухăç долготин 20° меридиан тăрăх иртет, Индипе Лăпкă океансен чикки — хĕвел тухăç долготин 147° меридиан тăрăх.

Океанăн чи çурçĕр енĕ Перси заливĕнче çурçĕр широтин 30° патнелле вырнаçнă.

|  |  |  |  |
| Мумбаи порчĕ, Инди
  | Оман султанĕн яхти, Маскат порчĕ(Оман)
  | Суэц каналĕ
  | Сейшелсен аэропорчĕ |

## Вуламалли

* Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы. —  ГУНК МО СССР.
* Физическая география материков и океанов. —  Высшая школа.
* *Нейман В.Г., Бурков В.А., Щербинин А.Д.*  Динамика вод Индийского океана. —  Научный мир. — ISBN 5-89176-023-1

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* The Indian Ocean in World History: Educational Website