Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Физикăлла кинетика

**Физикăлла кинетика** (ав.гр. κίνησις куçăм) — молекула-кинетика теорине тата çÿлерех шая хăпартнипе аталантарнă вĕрентÿ, физика уйрăмĕ.

## Вуламалли

* Балеску Р. Равновесная и неравновесная статистическая механика. В 2-х томах. — М.: Мир, 1978. Том 1, Том 2.
* Боголюбов Н. Н. Проблемы динамической теории в статистической физике. — М.: Изд-во Гостехиздат, 1946.; переиздано в Николай Николаевич Боголюбов. Собрание научных трудов в 12-ти тт. — М.: Наука, 2006. — Т. 5: Неравновесная статистическая механика, 1939—1980. — ISBN 5020341428.
* Боголюбов Н. Н. Избранные труды по статистической физике. — М.: Изд-во МГУ, 1979.
* Больцман Л. Лекции по теории газов. — М.: ГИТТЛ, 1953. — 552 с.
* Власов А. А. Нелокальная статистическая механика. — М.: Наука, 1978.
* Кинетическая теория газов // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Гиршфельд Дж., Кертисс Ч., Берд Р. Молекулярная теория газов и жидкостей. М., 1961 Френкель Я. И. Кинетическая теория жидкостей. Л., 1975 Кикоин А. К., Кикоин И. К. Молекулярная физика. М., 1976
# ВилĕмLatinitsopa vulani

Вилĕме аллегорилесе кăтартни
пуç купташки — вилĕм символĕсенчен пĕри
**Вилĕм** (*вилĕм-çĕтĕм*) — пурнăçрăн уйăрăлни.

## Çавăн пекех

* Вилĕмсĕрлĕх
* Клиникăлла вилĕм
* Эвтанази
* Биологилле вилĕм
* Виле
* Летаргилле ыйăх
* Апоптоз
* Çӳрекен виле фази
* Пайăрка чирĕ
* Суд медицини
* Харон хроники. Вилĕм энциклопедийĕ
* Адам пуçĕ (символ)
* Усал шыçă
* Танатологи
* Морг
* Масар
* Крематорий
* Таврăнми çухату
* Çăк 200

## Асăрхавсем

## Литература

* Варава, В. В. Смерть // Русская философия : Энциклопедия / Под общ. ред. М. А. Маслина. — М. : Алгоритм, 2007. — С. 510—512 . — 736 с.
* Ильясов Ф. Н. Феномен страха смерти в современном обществе // Социологические исследования. — 2010. — № 9. — С. 80—86.
* Минеев. Социальные аспекты смерти. — М. : Директ-Медиа, 2014. — 473 с.
* Минеев. Уход из жизни : социально-философский ракурс. — М. : Директ-Медиа, 2014. — 293 с с.
* Робинсон К. Состояние сознания в процессе смерти: научно-медицинский и буддистский подходы // Религиоведение : журн. — 2007. — № 3. — С. 168—187. — ISSN 2072-8662. Архивировано 23 мая 2013 года.
* Торчинов, Е. А. Буддизм : Карманный словарь. — СПб. : Амфора, 2002. — 187 с. — ISBN 5-94278-286-5.
* Холизм и здоровье. — 2014. — № 1 (9). — [Тема номера «Смерть и бессмертие». По материалам конференции «Предельные вопросы: жизнь, смерть и бессмертие. Смерть как творчество»]. — ISSN 2305-5677.
* Хайдер Варрайч. Современная смерть. Как медицина изменила уход из жизни. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — 414 с. — ISBN 978-5-00139-364-1.
* Хосе Луис Кордейро, Дэвид Вуд. Смерть должна умереть. Наука в борьбе за наше бессмертие = José Luis Cordeiro, David Wood. La muerte de la muerte: La posibilidad científica de la inmortalidad física y sudefensa moral. — М.: Альпина Паблишер, 2021. — ISBN 978-5-9614-3809-3.
* Рязанцев С. Танатология (Учение о смерти). — СПб.: Восточно-Европейский институт психоанализа, 1994. — 384 с. — (Библиотека психоаналитической литературы). — ISBN 5-85-084-004-8.

## Каçăсем

* И. Гагарин, Смерть с точки зрения православия
* С. А. Корсаков, «Лекции по судебной медицине» 2020 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.
* А. Б. Холмогорова, «Страх смерти: культуральные источники и способы психологической работы» 2024 ҫулхи Ака уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
* Еврейские похороны и траур
* Серафим Роуз, Душа после смерти 2011 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
* Алёна Солнцева. О том, как человек справляется со страхом смерти, *Gazeta.ru* (2017-04-15). Тĕрĕсленĕ 15 Ака уйӑхӗн 2017.
# Пархатарлă чулLatinitsopa vulani

Изумруд
Пархатарлă чулсем
**Пархатарлă чул**, нумайлă хисепре **пархатарлă чулсем** — чи хаклă материал шутланакан минерал (минералсем).

## Каçăсем

* Геммологический Центр МГУ
* Драгоценные и поделочные камни, — классификация, изучение, происхождение
* Классификация драгоценных камней
* Краткий обзор мирового рынка драгоценных и полудрагоценных камней и роль России в мировом рынке.
* Обзор мирового рынка драгоценных и полудрагоценных камней роль казахстана на мировом рынке
# Тимĕр ĕмĕрĕLatinitsopa vulani

Брох Dun Carloway, Льюис утравĕ, Шотланди
**Тимĕр ĕмĕрĕ** — этемлĕх историйĕн кулленхи пурнăçĕн малтанхи, классăрлăх тимĕр металлургиллĕ, тимĕр ĕç хатĕрĕсемлĕ тапхăрĕ.

## Çав. пекех

* Чул ĕмĕрĕ
* Бронза ĕмĕрĕ

## Литература

* Всемирная история: в десяти томах / Ред. И. Лурье, М. Полтавский; тĕп ред. E. M. Жуков. —  М.:  Государственное издательство политической литературы, 1955. — Т. 1. — 100000 экз.
* *Корякова Л. Н.*  Археология раннего железного века Евразии. Ч. I. Общие проблемы. Железный век Западной Европы. —  Екатеринбург: 2002.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Статьи по культурам железного века
* *[ Тимĕр ĕмĕрĕ]* — ПСЭ
# СеленаLatinitsopa vulani

Селена. Лувр.
**Селена** (грек Σελήνη — «Уйӑх», грек σέλας — «ҫутӑ, ҫиҫни») — грек халаплӑхӗн туррисенчен пӗри.

## Кун-ҫулӗ

## Вуламалли

* Селена // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука, 1990. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.

## Каҫӑсем

* Энциклопедия античной мифологии: Селена 2019 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.
# Ухăçă (ҫӑлтӑрлӑх)Latinitsopa vulani

| Ухăçă |
| --- |
|  |
| Официаллӑ ят | лат. *Sagittarius* |
| Кӗске ят | Sgr |
| Ят никӗсӗ | Нергал[d], Пабильсаг[d], кентавр[d], Хирон[d] и Кротос[d] |
| Чикӗленсе тӑрать | Орёл, Щит[d], Змея[d], Змееносец[d], Скорпион[d], Южная Корона[d], Телескоп, Индеец[d], Микроскоп и Козерог[d] |
| Лаптӑк | * 867 °²
 |
|  |
|  |
| Палӑртни | ♐[d] |
|  Медиафайлы на Викиампар |

**Ухӑҫӑ** (лат. *Sagittarius*, **Sgr**) — Ту качакипе Скорпион хушшинче выртакан зодиак ҫӑлтӑрлӑхӗ.

## Кӗскен сӑнласа пани

## Астеризмсем

Чейник астеризм шутне ҫӑлтӑрсен ҫак ҫӑлтӑрсем кӗреҫҫӗ: ζ (Аскелла), φ, δ (Каус Меридионалис) тата ε (Каус Аустралис) — чейникӗ хӑй, λ (Каус Бореалис) — хупӑлчи, τ тата σ (Нунки) — аври тата γ² (Альназл) — сӑмси. Ҫак ҫӑлтӑрсемех малтан Ухӑҫӑн уххипе ҫӗмренӗ пулнӑ. Альназл ҫӑлтӑр ҫывӑхӗнчи Хуркайӑк ҫулӗн йӑрӑмӗ юхакан вӗри шыва сӑнлать. Альтернативлӑ ячӗ — *Молочник* (?).

**Теребеллум** — латин хӗресӗ евӗр вырнаҫнӑ тӑватӑ ҫӑлтӑртан тӑракан пысӑках мар астеризм. Ун йышне ω, 59, 62 тата 60 Ухӑҫӑ кӗреҫҫӗ.

Пӗлме: Ухӑҫӑн Альфи (Рукбат, вӑл «ухӑҫӑ чӗркуҫҫи» тенине пӗлтерет) ҫӑлтӑрсен хушшинче чи ҫутти мар, унӑн курӑнакан ҫӑлтӑр виҫи 3,96m кӑна.

## Сӑнав

Хӗвел ҫӑлтӑрлӑхра раштавӑн 18-мӗшӗнчен пуҫласа кӑрлачӑн 18-мӗшӗччен тӑрать. Ҫӑлтӑрлӑха нарӑс уйӑхӗнчен пуҫласа чӳк уйӑхӗччен сӑнама май пур. Ҫӗртме–утӑ уйӑхсенче сӑнама чи лайӑх вӑхӑт, Российӑн кӑнтӑр районӗсенче тата тӗп тӑрӑхӗнче ӑна туллин курма май пур. Ухӑҫӑн σ ҫӑлтӑрӗ (ҫӑлтӑрлӑхра ҫутӑлӑх тӗлӗшпе иккӗмӗш вырӑнта тӑрать) 63°42' широтара хӑпарма пуҫлать, апла пулин те Питӗр вырнаҫнӑ анлӑхра та, ҫурҫӗрти ытти широтасем пирки каласси те ҫук, вӑл горизонт тӗлӗнчи ытла аялта пулнӑран, тата чи лайӑх курӑнакан вӑхӑчӗ ҫутӑ каҫсен тапхӑрне лекнӗрен, ӑна сӑнама питӗ йывӑр. Раҫҫейӗн тӗп пайӑн кӑнтӑр енче тата Кӑнтӑр Уралта ҫак ҫӑлтӑр аванах курӑнать. Ухӑҫӑри чи ҫутӑ ҫӑлтӑр, Каус Аустралис, 55°37' широтара курӑнма пуҫланать (ку ҫӑлтӑра Раҫҫейре кӑнтӑрти районсенче кӑна йӗркеллӗ курма май пур).

1977 ҫулхи ҫурлан 15-мӗшӗнче Джерри Эйман доктор Ухӑҫӑ ҫӑлтӑрлӑхӗ енчен каярах анлӑ палӑрнӑ Wow! сигнала йышӑннӑ.

## Ҫӑлтӑрлӑх историйӗ

## Ҫавӑн пекех пӑхӑр

* Ухӑҫӑ ҫӑлтӑрлӑхӗнчи ҫалтӑрсен списокӗ

## Ӑнлантарусем

## Каҫӑсем

Шаблон:Зодиак
Шаблон:Ухӑҫӑ ҫӑлтӑрлӑхӗнчи ҫӑлтӑрсем
Шаблон:Ҫӑлтӑрлӑхсем
# Йывăç-курăк

Бразилири йывăс-курăк
**Йывăç-курăк**, ку ăнлава, çывăх пулсан та, флора тенинчен уйăрса пăхмалла.

## См. также

* Биоценоз
* Биогеоценоз
* Чĕрчун тĕнчи
* Флора
* Фауна

## Литература

* Растительность / Р. В. Камелин // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Растительность // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Каçăсем
# Кӗркури календарӗ

Рим папи Григорий XIII булли, 1582 ҫ.
**Кӗркури календарӗ** — Ҫӗр Хӗвал тавра ҫавӑрӑннӑ вӑхӑта никӗс вырӑнне илнӗ вӑхӑт виҫевӗн системи. Ҫулӑн вӑтам тӑршши редняя продолжительность 365,2425 талӑкпа танлаштарнӑ; 400 ҫула 97 високослӑ ҫул лекет.

Пӗрремӗш хут Кӗркури календарьне Рим папи Григорий XIII католи ҫӗршывӗсенче 1582 ҫулхи 4 юпа уйӑхӗнче унчченхи Юлиан календарӗ вырӑнне йышӑнса илнӗ: кӗҫнерникун 4 юпа хыҫҫӑн тепӗр кунӗ эрнекун 15 юпа пулса тӑнӑ. Кӗркури календарӗпе тӗнче патшалӑхӗсен пысӑкрах пайӗ усӑ курать.

Литературара тата «ҫӗнӗ стиль» тени пур.

## Вуламалли

* Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Селешников С. И. История календаря и хронология. — М.: Наука, 1970. — 224 с. — 11 000 экз.
* Вечные календари / А. В. Буткевич, М. С. Зеликсон; При ред. участии И. А. Климишина. 2-е изд. — М., Наука, 1984. 206 с., ил. 20 см. С. 400.
* Володомонов Н. В. Календарь: прошлое, настоящее, будущее. — Изд. 2. — М.: Наука, 1987. — 80 с. — 310 000 экз.
* Хренов Л. С., Голуб И. Я. Время и календарь. — М.: Наука, 1989. — 128 с. — 250 000 экз. — ISBN 5-02-014072-4.
* Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука, 1990. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
* Куликов С. Нить времён. Малая энциклопедия календаря с заметками на полях газет. — М.: Наука, 1991. — 288 с. — 200 000 экз. — ISBN 5-02-014563-7.
* Kalender. Historischer Lexikon der Schweiz (нем.).
* Barsoum, Ignatius A. (2003). The Scattered Pearls. Piscataway: Georgias Press.
* Blackburn, B. & Holford-Strevens, L. (1999). The Oxford Companion to the Year. Oxford University Press. ISBN 0-19-214231-3.

## Каҫӑсем

* Перевод дат григорианского календаря в другие календари
* Григорианский календарь
* «Прагматика» на десять дней в году(ĕçлемен каçă)
* История календаря. Календарная поправка на стиль
# КилтилетессиLatinitsopa vulani

Йытă тата сурăх — киле илентернĕ чи малтанхи чĕрчунсем
**Килтилетесси** е **доместика́ци** (лат. *domesticus* — *«килти»*) — тискер чĕрчунсене е ӳсентăрансене этем çывăхнелле (киле) тĕллевлĕн тата ăрураан ăрăва, лаамран лама илентерсе пынин, алла вĕрентнин процесĕ, çапла вара вĕсем тискер çутçанталăкри тăванĕсенчен генетика енчен те уйрăм пурăнаççĕ, ĕнтĕ юрилле суйлану та пулса иртет.

Уйрăм тискер чĕрчуна теплерен пĕрре килте пурăнма хăнăхтарни ку шута кĕмест.

## Литература

* *[ Килтилетесси]* — ПСЭ
* Доместикация в Большой советской энциклопедии
* Даймонд Д. М. «Ружья, микробы и сталь: Судьбы человеческих обществ» = Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies / Пер. с англ. М. В. Колопотин. — М.: АСТ Москва: Corpus, 2010. — 720 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-17-061456-1 ISBN 978-5-403-01950-7.
	+ Глава 9. Зебры, несчастливые браки и принцип «Анны Карениной»
* *Трут Л. Н.* Доместикация животных в историческом процессе и в эксперименте // Вестник ВОГиС, 2007, том 11, № 2.
* Scott J. P., Fuller J. L. . Genetics and the Social Behavior of the Dog. — Chicago: University of Chicago Press, 1965. — 468 p. — ISBN 0-226-74338-1.

## Каçăсем

* *Дробышевский С. В.* Одомашнивание животных. НаукаPRO.
# Çĕрпӳрт

Çĕрпӳрт
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Çĕрпӳрт (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Çĕрпӳрт** — çĕре чавса тунă пурăнмалли хуралтă, çурт-йĕр. Тăррине те, çумăр шывĕпе çурхи шыва юхтармалла майлаштарнă хыççăн, çĕрпе (тăпрапа) хуплама пултараççĕ.

Хальхи вăхăта илес пулсан, çĕрпÿртпе кĕтÿçсем, çынсем пурăнкан вырăнтан аякра вăхăтлăха ĕçлесе пурнакансем тата ыттисем те тĕрлĕ тĕлевсемпе усă курнин тĕслĕхĕсем пур. Тата, паллах, çарçăсене асăнмалла.

## Çавăн пекех пăхăр

* Блиндаж

## Каçăсем

* СУПЕР-ЗЕМЛЯНКА-2014.
* Строительство Землянок в ПОЛЕВЫХ условиях 2010 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ. — Подполковник Варёнышев Б. В.
*  2018 ҫулхи Ака уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.
*  2018 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.
# Диана (халаплăх)Latinitsopa vulani

Диана
**Диана** (лат. Diāna) — Авалхи Рим халаплăхĕн — ӳсентӑрансемпе чӗрчунсен тӗнчин сунар, хӗрарӑмлӑх тата тулӑх, ача ҫуратма пулӑшаканӗ, Уйӑха пӗлтерекен хӗрарӑм-турӑ; авалхи грек халаплăхĕн Артемида тата Селена хӗрарӑм-турӑсемпе пӗр шайра.

## Вуламалли

* Вергилий. Энеида // Буколики. Георгики. Энеида. — М.: Художественная литература, 1979.
* Квинт Гораций Флакк. Собрание сочинений. — СПб.: Биографический институт. Студия биографика, 1993.
* Дионисий Галикарнасский. Книга IV // Римские древности. В 3 томах / Перевод с древнегреческого Н. Г. Майоровой. Ответственный редактор И. Л. Маяк. — М.: Издательский дом «Рубежи XXI», 2005. — Т. 1. — (Историческая библиотека). — ISBN 5-347-00002-3.
* Гай Валерий Катулл Веронский. Книга стихотворений / Перевод С. В. Шервинского. Примечания М. Л. Гаспарова. — М.: Наука, 1986. — (Литературные памятники).
* Публий Овидий Назон. Книга XV // Метаморфозы / Перевод с латинского С. В. Шервинского. Примечания Ф. А. Петровского. — М.: Художественная литература, 1977.
* Луций Анней Сенека. Медея // Трагедии / Перевод С. А. Ошерова, комментарии Е. Г. Рабинович.. — М.: Искусство, 1991.
* Тит Ливий. Книга I // История Рима от основания города / Перевод В. М. Смирина. Комментарий Н. Е. Боданской. Ред. переводов М. Л. Гаспаров и Г. С. Кнабе. Ред. комментариев В. М. Смирин. Отв. ред. Е. С. Голубцова. — М.: Наука, 1989. — Т. I.
* Штаерман Е. М. Социальные основы религии Древнего Рима / ответственный редактор д. и. н. Е. С. Голубцова. — М.: Наука, 1987. — 22 000 экз.
* Штаерман Е. М. Диана // Мифы народов мира / главный редактор С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 311—312.

## Каҫӑсем
# Хункăр чĕлхиLatinitsopa vulani

| Хункăр чĕлхи |
| --- |
| Тӑван ячӗ:
  | Magyar nyelv |
| Патшалӑхсем: | Хункăри, Румыни, Словаки, Украина, Серби, Хорвати, Австри, Словени |
| Официаллӑ статус:
  | Хункăри, ЕП, Воеводина Сербире, Румынири, Словакири тата Словенири венгрсем пурăнакан вырăнта |
| Йӗркелекен:
  | Хункăри Ăслăх Академин лингвистика институчĕ |
| Калаҫакансен пур йышӗ:
  | 14 млн |
| Рейтинг:
  | 52 |
| Классификаци |
| Категори: | Еврази чĕлхисем |
| Урал чĕлхисем
Финн-укăр чĕлхисем
Укăр чĕлхисем |
| Ҫырулӑх:
  | латиница (хункăр алфавичĕ) |
| Чӗлхе кочӗсем |
| ГОСТ 7.75–97:
  | вен 133 |
| ISO 639-1: | hu |
| ISO 639-2: | hun |
| ISO 639-3: | hun |
| *Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика* |

**Хункăр чĕлхи** (мадьяр, мачар чĕлхи) — финн-укăр чĕлхисен ушкăнне кĕрекен чĕлхе. ханты тата манси чĕлхипе пĕрле укăр сыпăкне йĕркелет. Хункăрла калаçакан йыш 15 млн çывхарать. Хункăрсем, тĕпрен илсен, Хункăрире, Австрире, Румынире, Украинăра пурăнаççĕ.

Хункăр чĕлхи 8 диалекта пĕрлештерет. Хальхи тăван çĕршыв хутлăхне пуçтарăничченхи тапхăрта (X ĕмĕрчен) пăлхар-чăваш чĕлхипе тачă çыхăнура тăнă. Тĕпчевçĕсем хункăр чĕлхинче 500 яхăн чăваш сăмахне тупса палăртнă.

Çырулăхĕ латиница алфавичĕ çинче никĕсленнĕ. Чĕлхе кочĕ - hu е hun (ISO 639 тăрăх)

## Чăваш чĕлхипе çыхăнни

Хункăр чĕлхине ĕлĕк-авалах çур пине яхăн чăваш-пăлхар сăмахĕ кĕрсе юлнă (пĕр чĕлхе тупмалăх çителĕклĕ). Хункăрсем вăта Европăна Çĕпĕртен куçса килнĕ, çулĕ вĕсен чăваш урлă выртнă. «Улма» – «Олма», «Пурçăн» – «Баршонь». – «Сысна» – «Дисно». – «Çурла» – «Шарло». – «Кивçен» – «Кёльчён». – «Çурта» – «Дертя».

## Çав. пекех

* Финн-укăр чĕлхисем
* Хункăр чĕлхи пирки Википеди
* Каварсем

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Вырăс-хункăр сăмахсарĕ
# КолорадоLatinitsopa vulani

**Колорадо** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | [[Image:|130px|Колорадо гербĕ]] |
| Колорадо ялавĕ | Колорадо гербĕ |

 |
|  Ытти штатсем |
| Тĕп хули | Денвер |
| Чи пысăк хула
  | Денвер |
| Кĕпернетор
 | Bill Ritter |
| Лаптăкĕ  - Пурĕ  - шыв % | АПШ-ра 8-мĕш вырăнта 269 837 çх² 0,36% |
| Халăх йышĕ  - Пурĕ (2000)  - Халăх йышлăхĕ
 | АПШ-ра 24-мĕн вырăнта 4,3 млн. 16,01/км² |
| Йĕркеленнĕ:
  | Шучĕпе 38-мĕш |
| Широта Долгота
 | 37°0' ç. ш.-нчен 41°0' ç. ш. таран 102°8' х.а. д.-нчен 109°0' х.а. д. таран |
| Официаллă сайчĕ |

**Колорадо**, — енче вырнаçнă АПШ штачĕ. Администраци Денвер хулинче вырнаçнă.

## Истори

## Тавралăхĕ

Штат лаптăкĕ — 269 837 км2.

## Экономика

## Культура

## Каçăсем
# МозамбикLatinitsopa vulani

**Мозамбик**, - кăнтăр-хĕвеланăç енчи Африкăн патшалăхĕ. Малтанхи Португали колонийĕ. 1975 çултанпа пăхăнман патшалăх. Инди океанĕн хĕрринче вырнаçнă. Танзани, Малави, Зимбабве, Свазиленд, Кăнтăр Африка республики унпа юнашар вырнаçнă.

Шаблон:Африка патшалăхĕсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Сионизм

Израиль ялавĕ. Вăл, çавăн пекех, сионизм ялавĕ те пулса тăрать
Исаак Левитан. Сион патнелли çул. 1890
Isaak Levitan "The Way to Zion"
**Сиони́зм** (ивр. צִיּוֹנוּת‎, *цийону́т* — Иерусалимри Сион сăрчĕн ятĕнчен тухнăскер) — политикăлла юхăм, унăн тĕллевĕ — еврей халăхне унăн историлле патшалăхĕнче — Израильте (Эрец-Исраэль) аталантарасси, çавăн пекех çакăнпа тĕл килекен идеологилле концепцине те çаплах калаççĕ.

## Асăрхавсем

## Литература

* Лопухин А. А. Сионизм. Исторический очерк его развития. — 1903. — 149 с.
* Лакер В. История сионизма = A History of Zionism / Пер. с англ.: А. Блейз, О. Блейз. — М.: Крон-пресс, 2000. — 848 с. — (Экспресс). — 5000 экз. — ISBN 5-232-01104-9.
* Bregman, Ahron (2002), *A History of Israel*, Palgrave Macmillan, ISBN 0333676319
* Fraser, T. G. (2004), *The Arab-Israeli conflict*, Palgrave Macmillan, ISBN 9780333717066
* Herzl, Theodor (1946), *The Jewish State*, American Zionist Emergency Council, ISBN 0486258491
* Kornberg, Jacques (1993), *Theodor Herzl: From Assimilation to Zionism*, Indiana University Press, ISBN 0253332036
* Liebreich, Fritz (2005), *Britain’s Naval and Political Reaction to the Illegal Immigration of Jews to Palestine, 1945—1948*, Routledge, ISBN 0714656372
* Lustick, Ian (1988), *For the Land and the Lord: Jewish Fundamentalism in Israel*, Council on Foreign Relations Press, ISBN 0876090366
* Reveron, Derek S. & Murer, Jeffrey Stevenson (2006), *Flashpoints in the War on Terrorism*, Routledge, ISBN 0415954908
* Scharfstein, Sol (1996), *Understanding Jewish History*, KTAV Publishing House, ISBN 0881255459
* Shindler, Colin (2002), *The Land Beyond Promise: Israel, Likud and the Zionist Dream*, I. B. Tauris Publishers, ISBN 186064774X

## Каçăсем

* Электронлă еврей энциклопединче статья пур «*Сионизм*»
* «*Сионизм*» в Энциклопедическом словаре Брокгауза и Ефрона
* История сионизма 2012 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ. на сайте Еврейского агентства
* Центральный сионистский архив (Иерусалим) (ивритла), (акӑлч.)
* *Юлий Кошаровский*. Мы снова евреи 2023 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.. — 2011.
* *Гай Бехор*. Cаудовский автор: «Потомки Израиля живут на своей земле»
# БакуLatinitsopa vulani

**Баку** (азерб.: *Bakı*) — Азербайджан патшалăхĕн тĕп хули. Апшерон çурутравра, Каспи тинĕсĕн çырансемче вырнаçнă хула. Халăх йышĕ: 2 млн.

## Фотопухăм

Баку панорами Баку панорами
* Строящиеся здания Flame TowersСтроящиеся здания *Flame Towers*
* Картина Боголюбова А.П «Баку. Улица в полдень». 1861 год
* Картина Боголюбова А.П «Баку. Набережная». 1861 год
* Баку ночью
* Хĕрупраç турулĕ
* Баку карманĕ
* Ширваншахсен керменĕ
* ул. Н.Рафибейли («Пассаж»)
* Низами палăкĕНизами палăкĕ
* Баку бухти
* Кивĕ хула хапхи
* Кивĕ хула. Асаф Мехтиев касса тунă ĕçĕ.
* Кивĕ хула.

[[|center|1337px|Баку сăнĕ]] Баку сăнĕ
## Çавăн пекех пăхăр

* Нартăран

## Каçăсем

* **Baku** Викиампарта
* Баку. Информаци порталĕ. 2011 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.
* Баку / Фотографии Баку / Баку сăнĕсем
* Генеральный план Баку охватит и Абшеронский полуостров 2012 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
* «Наш Баку — История Баку и бакинцев»
* Баку - столица Азербайджана. Материалы Президентской библиотеки Управления делами президента Азербайджанской Республики
# СГС

**СГС** — виçев пĕрчисен тытăмĕсенчен пĕри. Аббревиатура виç сăмахран пулнă: Сантиметр-Грамм-Çеккунт. Ку тытăмăн виçĕ паллă варианчĕ пур, вĕсем çаксем:

1. СГСЭ, аббревиатурăри юлашки саспалли «электростатика» тенине пĕлтерет
2. СГСМ,аббревиатурăри юлашки саспалли «магнтизм» тенине пĕлтерет
3. Пĕрчĕсен Гауссла тытăмĕ

## Вуламалли

* Абсолютные системы единиц // Большая Советская энциклопедия (в 30 т.) / А. М. Прохоров (гл. ред.). — 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1969(70). — Т. I. — С. 35. — 608 с.

## Каçăсем

* Griffiths, David J. (1999). "Appendix C: Units". Introduction to Electrodynamics (3rd ed.). Prentice Hall. ISBN 0-13-805326-X.
* Jackson, John D. (1999). "Appendix on Units and Dimensions". Classical Electrodynamics (3rd ed.). Wiley. ISBN 0-471-30932-X.
# КириллицаLatinitsopa vulani

**Çырулăхе Славян**, — авалхи славян азбукин (алфавичĕн) тепĕр тĕсĕ. Хальхи вырăс çырулăхăн алфавитне кириллица çине таянса тунă. Вырăс алфавичĕнчи саспаллисене И. Я. Яковлев чăваш çырулăхне кĕртнĕ.

Алфавит ятне славянсен IX ĕмĕрти паллă просветителĕ Константин (Кирилл) философ ячĕпе каланă.

## Çавăн пекех

* Кириллица алфавичĕсен ят-йышĕ
* Глаголица
# ПараллаксLatinitsopa vulani

Аналогла виçев приборĕ. Ăнкай шкала тĕлĕшпе (вăл — фон) хăш вырăнта курăнни сăнавçă вырăнĕнчен килет. Улталанасси ан пултăр тесе, шкалапа юнашар куçкĕскилле лаптăк майлаштарнă
Parallax Example
**Паралла́кс** (грек παράλλαξις, παραλλαγή, «улшăну, черетленÿ») — объектăн аяккарахри фон тĕлĕшĕнчи куçа курăнакан вырăнĕ сăнавçă вырăнĕнчен килни.

## Асăрхавсем

## Литература

* Яштолд-Говорко В. А. Фотосъёмка и обработка. Съёмка, формулы, термины, рецепты. Изд. 4-е, сокр. — М.: «Искусство», 1977.

## Каçăсем

* The ABC’s of Distances — обзор об измерении расстояний до астрономических объектов(акӑлч.)
# Математикăллă модельLatinitsopa vulani

**Математикăлла моде́ль** — реалисене математика чĕлхипе (мелĕсемпе) кăтартса пани, моделĕн система пек варианчĕсенчен пĕри; çав моделе тĕпчени урăх система пирки те информаци илме май парать. Математикăлла модель реаллĕ объектăн пулас хăтланăвне тавçăрса илме пулăшма тивĕç, анчах та вăл яланах тенĕ пекех идеализаци пулса тăрать.

## Вуламалли

* *Бибик Ю. В., Попов С. П., Саранча Д. А.* Неавтономные математические модели экологических систем. М.: ВЦ РАН, 2004. 120 с.
* *Дьяконов В. П.* Matlab R2006/2007/2008. Simulink 5/6/7. Основы применения. Серия: Библиотека профессионала. — М.: Солон-Пресс, 2008. — 800 с. — ISBN 978-5-91359-042-8
* *Каменев Г. К., Лысенко Н. А., Люлякин О. П., Поляновский В. О., Саранча Д. А., Юрезанская Ю. С.* **Использование методов математического моделирования для анализа экологических объектов**. M.: ВЦ РАН, 2015. 119 с.
* *Люлякин О. П., Тращеев Р. В., Саранча Д. А., Юрезанская Ю. С.* Математическое моделирование экологических сообществ // Сообщения по прикладной математике. М.: ВЦ РАН, 2013. 66 с.

## Асăрхавсем
# ЭпопеяLatinitsopa vulani

**Эпопе́я** (ав.гр. ἐποποιΐα, ἔπος «сăмах, каласа пани» + ποιέω «тăватăп»):

* Сăвăлла е прозăлла халăх кун-çулĕн чаплă пулăмĕсене каласа кăтартни («Илиада», «Махабхарата»).
* Пысăк пулăмсем пирки каласа паракан кăткăс, вăрăм хайлав.

Эпопея тымарĕсем халаплăхран, фольклортан тухаççĕ.

## Кун-çулĕ

XIX ĕмĕрте роман-эпопея жанрĕпе çырма пуçлаççĕ (Лев Толстой, "Война и мир").

## Каçăсем

* Пысăк совет энциклопедийĕ 2014 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ.
# Хĕвеланăç енчи ЕвропаLatinitsopa vulani

Хĕвеланăç енчи Европа
**Хĕвеланăç енчи Европа**, - Европа пайĕ, географи енĕпе ку шутра Аслă Британи, Ирланди, Нидерланды, Бельги, Франци, Молдави тата Люксембург патшалăхĕсене шутлаççĕ.

Сивĕ Вăрçă вăхăтĕнче Хĕвеланăç Европăн пĕлтерĕшĕн шутне Варшава Пактне кĕрекен çĕршывсен пуçне пур Европа патшалăхĕсем йышăннă.

Хальхи вăхăтра ку сăмах тăтăшрах географи енĕпе усă кураççĕ.

**Тĕнче пайланавĕ**

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | Африка | Вăтам · Хĕвелтухăç · Çурçĕр · Кăнтăр · Хĕвеланăç |
|  | Америка | Кариб · Вăтам · Латтин · Çурçĕр · Кăнтăр |
|  | Ази | Вăтам · Хĕвелтухăç · Çурçĕр · Кăнтăр · Кăнтăр-хĕвелтухăç · Хĕвеланаç |
|  | Европа | Вăтам · Хĕвелтухăç · Çурçĕр · Кăнтăр · Хĕвеланăç |
|  | Океани | Австрали · Çĕнĕ Зеланди · Меланези · Микронези · Полинези |
|

---

 |
|  | Полюссем | Арктика · Антарктика |
|  | Океансем | Лăпкă · Атлантика · Инди  · Çурçĕр Пăрлă  · Кăнтăр |