Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ЭфиопиLatinitsopa vulani

**Эфиопи** (амхар.*ኢትዮጵያ*), официаллă ячĕ **Федерати́влӑ Демократиллĕ Респу́блика Эфио́пи** (амхар.|*የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ*) — Тухăç Африкăри патшалăх.
Тӗп хула — Аддис-Абеба.

* Ялав

* Территори

## Халăх

## Патшалӑх символӗсем

Эфиопийӗн патшалӑх ялавӗ:

## Географи

Тӗплӗнрех Эфиопи географийӗ пӑх.

Эфиопи — Африка континентӗнчи чи ҫӳллӗ ту-сӑртлӑ ҫӗршыв. Унӑн территорийӗн чылай пайне Эфиопи сӑртлӑхӗ йышӑнать. Унӑн лаптӑкӗ 1,12 млн. ҫх² (1 127 127 ҫх²) танлашать. Чи ҫӳллӗ вырӑн Рас-Дашен (Ras Dashen Terara) ту ҫинче — 4.620 м.

## Истори

## Каçăсем

* Фотографисем, Эфиопи. 2006 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.
* Эфиопи картти.
# 1924Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1920 • 1921 • 1922 • 1923 —  **1924**  — 1925 • 1926 • 1927 • 1928
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1900-мĕшсем • 1910-мĕшсем — **1920-мĕшсем** — 1930-мĕшсем • 1940-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* «Сунтал» журналăн пĕрремеш кăларăмĕ тухнă.
* Чăваш патшалăх хорĕ йĕркеленнĕ.
* Esso транснациллă компани Аруба утравĕ çинче нефть вĕретекен комбината хута янă.
* Кăрлач, 16 — Санкт-Петербург хулине Петроград вырăнне Ленинград ятпа чĕнме пуçланă.
* Авăн, 23 — Санкт-Петербург шыв айне пулнă. Нева шывĕ ординартан 380 см çӳлĕрех хăпарнă.
* чӳк, 26 - Монголи Халăх Республики никĕсленĕ.

## Çуралнă

* Кăрлач, 11 — Димитриев Василий Димитриевич — паллă чăваш ăсчахĕ, истори ăслăлăхĕн тухтăрĕ, профессор.
* Горшков Николай, чăваш сăвăç.
* Сусленников Николай Петрович, сăвăç
* Кăрлач, 19 — Григорьев Иван Григорьевич, прозаик.
* Пуш, 7 — Марков Борис Семёнович, чăваш артисчĕ, режиссёр.
* Ака, 1 — Петров Константин Константинович, — чăваш çыравçи.
* Çу, 24 — Кузьмин Иван Кузьмич, драматург.
* Çу, 27 — Дмитриев Василий Дмитриевич, прозаик.
* Утă, 24 — Асламас Анисим Васильевич, чăваш кĕвĕçи.
* Утă, 24 — Шевле Антип Николаевич, чăваш çыравçи.
* Авăн, 14 — Артемьев Александр Спиридонович, прозаик, сăвăç, литература критикĕ, тăлмач.
* Раштав, 8 — Деменкова Валентина Васильевна, сăвăç.
* Раштав, 11 — Аршуткин Николай Арсеньтевич, драматург, публицист.
* Раштав, 20 — Урташ Валентин Андреевич, чăваш сăвăçи, çыравçи.

## Вилнĕ
# Авалхи тӗнчеLatinitsopa vulani

**Авалхи тĕнче**, — пирĕн эрăчен 3500 çултанпа пуçласа пирĕн эрăн 476 çул таран тăсăлнă истори тапхăрĕ.

## Чăвашсем

Пăлхар йăхĕн тăхăмĕсем ытти тĕрĕк йăхĕсемпе пĕрле Вăтам Азинчен тухнă. Çак пысăк лаптăк çинче пирĕн эрăчченхи 3-мĕш пинçуллăхра тĕрĕк чĕлхеллĕ (халĕ вăл чĕлхене кăк тĕрĕк чĕлхи теççĕ) халăх несĕлĕсем — тĕрĕксем пурăннă.

Хунсен пĕрремĕш династийĕ пирĕн эрăччен 1764 çулта никĕсленнĕ. *Хунну* сăмах китайла *Вуннă* тенине пĕлтерет, грекла *гунны* тесе вуланать. Хуннсем куçса çӳрекен халăх пулнă. Хунсемпе юнашар монгол, тунгус, маньчжур, финн- угор, иран чĕлхеллĕ, индоевропа йăхĕсем çӳренĕ. Вĕсене пирĕн эраччен III—II ĕмĕрсенче хуннсем пăхăнтарнă. Вăл вăхăтра Чешинче патша Туман пулнă. Тĕрĕксем хушшинче кыпчак, огуз тата огур йăхĕсем пулнă. Огур (пăлхарсемпе суварсем) Хунну патшалăхĕн анăç енче тăнă.

Хуннсене китай чĕлхипе культури витĕм кӳни паллă. Чăваш чĕлхи ĕлĕххи хуннсен хăйсене пăлхар текен ушкăн чĕлхинчен пĕр пĕччен сыхланса юлнă чĕлхе шутланать.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Сайт «Древний мир» 2006 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* Неолит Северной Африки-neolithic north Africa 2008 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ.
* История Древнего мира

Шаблон:Мĕнпур тĕнче кун-çулĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Пулă хурчкиLatinitsopa vulani

Пулă хурчки.
 *Pandion haliaetus*
**Пулă хурчки** — (лат. *Pandion haliaetus*) — хурчка евĕрлисен çăткăн вĕçен кайăкĕ, пулă хурчкисен йышне
(лат. *Pandionidae*) кĕрекен пĕртен пĕр тĕс.

## Вуламалли

* И.В.Карякин. Скопа (Pandion haliaetus) // Пернатые хищники Уральского региона. Соколообразные (Falconiformes) и Совообразные (Strigiformes). Пермь: Центр полевых исследований Союза охраны животных Урала / Социально-экологический союз, 1998. - 483 с.. Архивировано 30 ноября 2012 года.
* Г.П.Дементьев. Скопа (Pandion haliaetus) // Птицы Советского Союза, т.1. - М.: Сов. наука. 1951. - С.275-279.. Архивировано 30 ноября 2012 года.

## Каçăсем

* Позвоночные животные России: Скопа 2018 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ.
* Kirschbaum, K. and P. Watkins. 2000. «*Pandion haliaetus*» (On-line), Animal Diversity Web. Accessed December 30, 2006 at
* Прямая трансляция веб-камеры из гнезда пары скоп, обеспечиваемая Латвийским фондом природы
# МартиникаLatinitsopa vulani

Мартиника ҫитти
**Мартиника** (фр. *Martinique*) — Кариб тинӗсӗнче, Атлантика океанӗнче Пӗчӗк Антил утравӗсен варринчи утрав. Административла регион тата ҫав вӑхӑтрах Францин тинĕс енчи çум пĕрлешĕвĕн департаменчӗ пулса тӑрать.

Утравӑн тӗп хули — Фор-де-Франс. Лаптӑкӗ — 1128 км². Халӑх шучӗ 392 291 çын (2011).

## Вуламалли

* Акимов Ю. Г. От межколониальных конфликтов к битве империй: англофранцузское соперничество в Северной Америке в XVII−начале XVIII в. СПб., 2005.

Гончарова Т. Н. История французского колониализма: Актуальные проблемы изучения. Часть I: История колониальных империй Франции: Учебное пособие. — Санкт-Петербург, 2013. — 92 с.

## Каҫӑсем

* Мартиника DMOZ-ра

Шаблон:Заморская экспансия Франции

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Франци департаменчĕсем** |  |

 |
| **Континентри Франци**
01 Эн
02 Эна
03 Алье
04 Тури Прованс Альпĕ
05 Тури Альп
06 Тинĕс Енчи Альп
07 Ардеш
08 Арденн
09 Арьеж
10 Об
11 Од
12 Аверон
13 Буш-дю-Рон
14 Кальвадос
15 Канталь
16 Шаранта
17 Тинĕс енчи Шаранта
18 Шер
19 Коррез
2A Кăнтăр Корсика
2B Тури Корсика
21 Кот-д'Ор
22 Кот-д'Армор
23 Крёз
24 Дордонь
25 Ду
26 Дром
27 Эр  |
28 Эр тата Луар
29 Финистер
30 Гар
31 Тури Гаронна
32 Жерс
33 Жиронда
34 Эро
35 Иль тата Вилен
36 Эндр
37 Эндр тата Луара
38 Изер
39 Юра
40 Ланды
41 Луар тата Шер
42 Луара
43 Тури Луара
44 Атлантика енчи Луара
45 Луаре
46 Лот
47 Лот тата Гаронна
48 Лозер
49 Мэн тата Луара
50 Манш
51 Марна
52 Тури Марна
53 Майенн
54 Мёрт тата Мозель
55 Мёз
56 Морбиан  |
57 Мозель
58 Ньевр
59 Нор
60 Уаза
61 Орн
62 Па-де-Кале
63 Пюи-де-Дом
64 Атлантика енчи Пиреней
65 Тури Пиреней
66 Тухăç Пиреней
67 Анатри Рейн
68 Тури Рейн
69 Рона
70 Тури Сона
71 Сона тата Луара
72 Сарт
73 Савойя
74 Тури Савойя
75 Париж
76 Тинĕç енчи Сена
77 Сена тата Марна
78 Ивелин
79 Дё-Севр
80 Сомма
81 Тарн
82 Тарн тата Гаронна
83 Вар
84 Воклюз
85 Вандея  |
86 Вьенна
87 Тури Вьенна
88 Вогез
89 Йонна
90 Бельфор Çĕрĕ
91 Эссонн
92 Туçи Сена
93 Сена — Сен-Дени
94 Валь-де-Марн
95 Валь-д'Уаз

**Аякри департаментсем**
971 Гваделупа
972 Мартиника
973 Гвиана
974 Реюньон
пĕр департаментлă регион статуслăскерсем

**Аякри сообществăсем**
975 Сен-Пьер тата Микелон
984 Францин кăнтăр тата антарктика çĕрĕсем
985 Майотта
986 Уоллис тата Футуна утравĕсем
987 Франци Полинезиĕ
988 Çĕнĕ Каледони  |
# Чи Çĕнĕ вăхăтLatinitsopa vulani

**Чи Çĕнĕ вăхăт** — Çĕнĕ вăхăт хыççăнхи тапхăр.

**Çĕнĕрех вăхăт, Каярахри Çĕнĕ вăхăт** — çĕнĕ эрăн 1789 — 1945 çулсенчи тапхăрти культурăна, цивилизацие тата пулăмсене пĕтĕмĕшлетекен пĕлтерĕв.
# Сӑваплӑ Елена утравӗLatinitsopa vulani

Утрава хӗрлӗ ункӑпа палӑртнӑ.

**Сӑваплӑ Елена утравӗ** (акӑл. *Saint Helena*) — вулкан сирпӗнӗвӗнчен пулса тухнӑ утрав. Атлантика океанӗнче Африкӑран 1800 км хӗвеланӑҫнелле вырнаҫнӑ тата Аслӑ Британин тинӗс леш енчи Сӑваплӑ Елена утравӗ, Вознесени тата Тристан-да-Кунья ҫӗрӗсен пайне кӗрет (ҫапла вара, Аслӑ Британин, анчах унӑн пайӗ мар). Утравӑн пысӑках мар пайӗ (0,14 км²) — Наполеон Бонапарт пурӑннӑ икӗ ҫурт тата ӑна пытарнӑ вырӑн — Франци шутне кӗрет.

## Вуламалли

* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.

## Каҫӑсем

* Официальный сайт правительства острова Святой Елены
* Сайт министерства туризма
* Рассказ в блоге Дмитрия Малова об острове Святой Елены
# ФутболLatinitsopa vulani

Футбол матчĕ.
Футбол пӳски.
Кантăк футбол пӳски - çĕнтерӳ парни.
**Футбо́л** (акӑл. *football*, «ура пӳски») — ушкăнлă спорт тĕсĕ, вăйăн тĕллевĕ — хирĕç кĕрешекенсен хапхине пӳске нумай хут кĕртесси. Халĕ çак вăйă тĕнчере чи кăмăлланă тата анлă йышлă спорт тĕсĕ пулать.

Футбол клубӗ — спорт организацийӗ (спорт клубӗ, спорт пĕрлĕхĕ), футбол ӑмӑртӑвӗсене хутшӑнать. Футбол клубĕнче спортсменсемсӗр пуҫне тренер тата ӑна пулӑшакансем, клуб менеджерӗсем, тухтăрсем тата юсав ӗҫлевçисем пур. Командăн тĕп йышне ҫирӗм е ытларах вылявçă кĕрет.

Клуб темиçе командăпа тӗрлӗ дивизионри ăмăртусене хутшăнать. Унăн ҫамрӑксен команди, ачасен команди, спорт шкулӗ, стадион тата тренировка бази пулма пултарать.

## Пĕрлеъи хыпарсем

### Футбол кун-çулĕ

Паянкунхи футбол пек вăйăсене тĕрлĕ халăхсем ĕлĕк-ĕмĕрех вылянă пулсан та, йĕркелĕшсене 1848 çулта çеç çирĕплетнĕ. Футбол вăййи çуралнă çул — 1863, çакăн чухне пĕрремĕш футбол федерациине йĕркеленĕ тата хальхи тĕслĕ йĕркесене çырса çирĕплетнĕ.

### Вăйă йĕрки

### Вăйă ĕçлĕхĕ

Футбол уйрăм вăййине матч теççĕ, вăл кашни 45 минутлă икĕ таймран тăрать. Пĕрремĕшпе иккĕмĕш тайм хушшинчи тăхтав канăвĕ 15 минута пырать, ун хыççăн ушкăнсем хапхисемпе улшăнаççĕ.

### Футбол тĕнчере

Футбол умĕнче çул таять.
### Тактика

## Футбол тытăмлăхĕ

### Йĕркеленӳлĕхсем

### Клубсем

## Ăмăртусем

## Çав. пекех

* Футбол парнисем
* Футбол этеплĕхĕ
* Футбол трансферĕсем
* Футбол терминĕсем
* Тĕнчери футбол стадионĕсенчи инкексем

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* FIFA, Тĕнчери Футбол Ассоциацисен Федерацийĕ
* UEFA, Европăри Футбол Ассоциацисен Пĕрлĕхĕ
# ТупалакLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тупалак (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Gartennelke 1
**Тупалак** (лат. *Diánthus*) — тупалаксем (*Caryophyllaceae*) йышĕнчи нумай çул ÿсекен ÿсентăрансен речĕ.

Çавăн пекех ку ÿсентăрана е унăн пĕр тĕсне **хăят** тени пирки те хыпарсем пур.

## Литература

* Гвоздика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Горшкова С. Г. Род 498. Гвоздика — Dianthus // Флора СССР : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1936. — Т. 6 / ред. тома Б. К. Шишкин. — С. 803-861. — 956, XXXVI с. — 5200 экз.
* Гвоздика // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. (2010 çулхи Ҫу уйӑхӗн 25-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Гвоздика в Энциклопедии декоративных садовых растений.
* Гвоздика в Энциклопедии садовых растений
* Андреева О. Многолетняя гвоздика в садовом дизайне. 2011 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ.
# Çĕнĕ вăхăт

**Çĕнĕ вăхăт** — Вăтам ĕмĕрсем хыççăнхи тата Чи Çĕнĕ вăхăт умĕнхи тапхăр.

**Çĕнĕ Самана, çĕнĕ истори** — çĕнĕ эрăн 1492 — 1789 çулсенчи тапхăрти культурăна, цивилизацие тата пулăмсене пĕтĕмĕшлетекен пĕлтерĕв.

## Çĕнĕ Саманана Вăтам ĕмĕрсенчен уйăракан критерисем

### Политикăлла улшăнусем

Каравелла — географин Мăн уçăлавĕсен символĕ
### Астрономи

Коперник, «Об обращениях небесных сфер»
## Çавăн пекех пăхăр

* Çĕнĕрех Самана
* Новое время (хаçат)
* Новое время (журнал)

## Каçăсем

* Society for Renaissance Studies