Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Талăк вăхăчĕLatinitsopa vulani

Russian Polar Expedition watch from 1969 (front)
**Талăк вăхăчĕ** — Çĕр çинче вăхăта кăтартмалли анлăн сарăлнă меслет, вăл Хĕвел тӳпере хăш тĕлте пулнине кура палăртнипе çыхăннă.
Çĕр хăйĕн тĕнĕлĕ тавра талăкра пĕр хут çаврăнать тата çав талăксем пурте, çывхартса-çавракалатса пăхсан, пĕр тан. Çапла вара ку периодла улшăну теме пулать, ытлашши пысăк тĕллĕх кирлĕ мар пулсан.

## Çавăн пекех

* Çулталăк вăхăчĕсем
* Вырăнти хĕвел вăхăчĕ
* Утмăлла шут тытăмĕ
* ISO 8601

## Вуламалли

* AM. In: American Heritage® Dictionary of the English Language. 5. Auflage. Houghton Mifflin Harcourt, 2011 (ahdictionary.com).
* BGH, Beschluss des VI. Zivilsenats vom 8. Mai 2007 – VI ZB 74/06 – = NJW 2007, 2045 = MDR 2007, 1093.
* Jörg Meyer: Die Sonnenuhr und ihre Theorie. Harry Deutsch, 2008, ISBN 978-3-8171-1824-3, S. 100.
* Karl Walbrach: Eine Frage der Zeit. In: Lok Magazin. 7/2002, S. 114–117.
* Übersicht über die Geschichte der deutschen Eisenbahnen 1835–1999 auf railforum.de Walbrach, S. 116.

## Каçăсем

* *Counting Time: a brief history of the 24-hour clock* (free e-book)
# КăнтăрлаLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Кăнтăр (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
М. К. Клодт. Вăрманти инçет кăнтăрла
**Кăнтăр** е **кăнтăрла** — йăла-йĕрке енчен пăхсан, вырăнти сехет 12:00 кăтартнă вăхăта пĕлтерет. Астрономи енчен пăхсан, ку ăнлав кăшт урăхларах.

## Каçăсем

* Generate a solar noon calendar for your location
* U.S. Government Printing Office Style Manual (2008), 30th edition
* Shows the hour and angle of sunrise, noon, and sunset drawn over a map.
* Real Sun Time - gives you an exact unique time to the sun, with yours GPS coordinates position.
* National Institute of Standards and Technology
# АстрономиLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Астрономи (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Хĕвел системи
Кайăк Хур Çулĕ
20m radio telescope Ny-Ålesund
Herschel Space Observatory
**Астроно́ми** (ав.гр. ἄστρον — «çăлтăр» тата νόμος — «саккун») — тӳпери объектсене, вĕсен йĕркеленĕвĕсене, Çут Тĕнчен тытăмлăхне, палăрăмĕсене, пулса кайнипе аталанăвне тишкерекен ăслăлăх.

Астрономи Хĕвеле, Хĕвел Системин планетисене тата вĕсен çулташĕсене, астероидсене, кометăсене, метеоритсене, планетăсем хушшинчи япалалăха; çăлтăрсене тата Хĕвел Системине кĕмен планетăсене, тĕтрелĕхсене, çăлтăрсем хушшинчи япалалăха, галактикăсене тата вĕсен пуçтарăнчăкĕсене, пульсарсене, квазарсене, хура хăвăлсене тата урăх нумай объекта тĕпчет.

## Астрономин сыпăкĕсем, тĕпчев объекчĕсем тата меслетсемпе тĕллевĕсем

* + Астрометри
	+ Çăлтăрлăх
	+ Тӳпе сфери
	+ Тӳпери координатсен тытăмĕсем
	+ Вăхăт
	+ Тӳпери механика
	+ Пĕтĕмĕшле астрофизика
	+ Çăлтăрсен эволюцийĕ
	+ Нейтронлă çăлтăрсем тата хура хăвăлсем
	+ Галактикăсем
	+ Хуркайăк Çулĕ
	+ Галактика тытăмĕ
	+ Галактикăсен эволюцийĕ
	+ Космологи
	+ Хĕрлĕ шăвăну
	+ Реликт пайăркалав
	+ Пысăк сирпĕнӳ теорийĕ
	+ Альтернативлă теорисем
	+ Тĕксĕм япалалăх
	+ Тĕксĕм энерги
	+ Астрономи историйĕ
* Астрономсем
* Професилле мар астрономи
* Астрономири ĕç хатĕрĕсем
* Астрономи обсерваторийĕ
* Астрономири символсем
* Космоспа усă курни
* Планетологи

## Вуламалли

* Илларионов И.К. Çамрăк астроном. Шупашкар, 1927.

## Каçăсем

* Раççей Астрономи Эрешĕ (Astronet)
* Патшалăх астрономи П.К.Штернберг ячĕллĕ институчĕ (ГАИШ)
* 'Астрогалактика' проекчĕ
* cartomanzia 2016 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ. University of Milan research
* Хĕвел системине тĕпчени
# СИ (Виçев пĕрчисен тĕнчери тытăмĕ)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, СИ (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Киттайри çул-йĕр кăтартăшĕ. Унта тăршшĕне километрпа, СИ тытăмĕн метр пĕрчипе хутлавлăхпа çыхăннăскерпе, палăртнă
**Виçев пĕрчисен тĕнчери тытăмĕ, СИ** (фр. *Système international d’unités, SI*) — физикăлла капсен пĕрчисен пĕтĕм тĕнчипе йышăннă йĕрки, унăн паянхи тăрăмĕ.

## Каçăсем

* {{{пуçелĕк}}}. — Юридическая литература. — № 45.
* The SI brochure Описание СИ на сайте Международного бюро мер и весов
* Имперское и метрическое преобразование
* Единицы измерения 2010 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:Виçесен тытăмĕсем

Шаблон:СИ умпалăртавĕсем
# КомпьютерLatinitsopa vulani

Паянкунхи IBM PC-çыхăнуллă пĕр çыннăн компьютерĕ.
**Компьютер** (computer — «шутлакан») — шутлав ĕçĕсене тумалли машина.

## Истори

### Авалхи тапхăрĕ

* 3000 пирĕн эрăччен çул до н. э. — Авалхи Вавилонра пĕрремĕш шутлав пуçтарса тунă ;— абак.
* 500 лет до н. э. — Китайра «хальхи» евĕр абак пăралук çинчи шăмăсемпе уса курса хатĕрленĕскер.

## Классификацийĕсем

### Усă курас енĕн тĕсĕсем

* Калькулятор
* Консоллĕ компьютер
* Миникомпьютер
* Мэйнфрейм
* Пĕр çыннăн компьютерĕ
	+ Выляв çыпăçтарăвĕ (Выляв консолĕ)
	+ Кĕсье компьютерĕ (КПÇК)
	+ Тăзăнмалли компьютер
* Ӗçлĕх станцийĕ
	+ Сĕтелçи компьютерĕ
	+ Ноутбук (Лэптоп)
* Сервер
* Суперкомпьютер

### Конструктивлă уйрăмлăхĕсем

#### Цифрăллă е аналăклă

#### Икшутлавлă, вуншутлавлă е виçшутлавлă

#### Программа çырмалласкер

#### Программăсене тата хыпарсене упраканни

### Хевтелĕх классификацийĕсем

#### Пур енлĕ усă курмалли хальхи компьютер

## Компьютерсемпе усă курмалли

## Математикă моделĕсем

* Фон-Нейман автомачĕ
* Фон-Нейман машини
* Абстракци автомачĕ
* Вĕçĕмлĕ автомат
* Вĕçĕмлĕ астăвăмлă автомат
* Универсаллă Тьюринг машини
* Нанокомпьютер
* Квант компьютерĕ
* Эдлман биокомпьютерĕ
* Вĕçĕмлĕ Шапиро биоавтомачĕ

## Компьютерсен архитектури

* Фон Нейман архитектури
* Гарвард архитектури
* Компьютерăн шинăллă архитектури
* Компьютерăн канал архитектури
* Пĕр çыннăн компьютер архитектури
* Параллеллĕ ШС классификацийĕ

* Компьютер астăвăмĕ
* Процессор
* Программă янтăлавĕ
* Алгоритм шучĕсем
* Виртуаллă чăн пулăмлăх
* Шутлав машини
* Шутлав ĕçĕсен тĕпĕ
* Тĕп компьютер
* Гипертекст
* Интернет
* Информатика
* Компьютер вăййи
* Компьютер эрешĕ
* Компьютер системи
* Криптографи
* Машинăн йăтса çӳревĕ
* Программăласси
* Пĕр çыннăн компьютерĕ
* Компьютер сленгĕ
* Совет компьютер системисен шучĕсем
* Транспьютер
* Хакер
* Тĕллев чĕлхи
* Компьютер чĕлхи

## Çавăн пекех пăхăр

## Каçăсем

* Компьютерсен историйĕ 2007 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.
* Компьютер темăллă статьясем(ĕçлемен каçă)
# ТропикLatinitsopa vulani

Тропик карттă çинче
Тропикри кăнтарла: пальмăсĕн мĕлкисем еплерех ÿкни хĕвел пуç тÿпи тĕлĕнче (зенитра) иккенне кăтартать
**Тро́пики** (çавăн пекех **троппик**, ав.гр. τροπικός κύκλος — çавăруллă çаврашка) — Çĕрĕн климат эонисем. унта Хĕвел çулталăкра пĕрре те пулин пуç тупи тĕлĕнче (зенитра) пулать.

## Литература

* Тропик зони // Большая советская энциклопедия: В 66 томах (65 т. и 1 доп.) / Тĕп ред. О. Ю. Шмидт. — 1-мĕш кăл.. —  М.:  Советская энциклопедия, 1926—1947.
* Тропики : [арх. 5 августа 2021] // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.

## Çавăн пекех

* Тропикла климат
* Тропикла ен
* Субтропик
* Тропикла çулталăк
* Тропикри чир

## Асăрхавсем
# Тӳпелле сфераLatinitsopa vulani

Çĕр чăмăрĕ тата тÿпелле сфера. Ку тĕслĕхре вĕсен варрисем пĕр тĕлте вырнаçнă
**Тӳпелле сфера** (лат. *orbis coelestis*) — хуть те мĕнле радиуслă туйăнакан сфера, ун çине тӳпери ĕскерсем проекциленеççĕ: çапала вара тĕрлĕрен астрометрилле тĕллевчĕксене уçса пама май пур. Тÿпери сферăн варри (центрĕ) пек сăнавçă куçĕ пулать; сăнавçин вырăнĕ ăçта пулин те пĕлтерĕшлех мар темелле (сăмахран, ăна шухăшпа Çĕр чăмăрĕн варрине те вырнаçтарма пулать. Çĕр çинчи сăнавçăшăн тÿпери сфера çаврăнни лери ĕскерсен талăкри çаврăмĕпе тĕлме-тĕл килет.

## Çавăн пекех

* Тӳпери координатсен тытăмĕ
* Армиллярлă сфера
* Çăлтăрлă тӳпе

## Асăрхавсем

## Литература

* *Веселовский И. Н.* {{{пуçелĕк}}}. — № 2.
* *Житомирский С. В.* {{{пуçелĕк}}}. — № 3.
* *Матвиевская Г. П.* {{{пуçелĕк}}}.
* *+Воронцов-Вельяминов Б.А., Е. К. Страут.
−{{{2}}}* Астрономия, Базовый уровень, 11 класс. — Дрофа, 2018. — 238 с.

Шаблон:Сферăлла астрономи
# Çуллахи вăхăт

Çуркунне сехет йĕппине вăхăт тăрăхнxеy çуллахи вăхăта куçарни
Кĕркунне сехет йĕппине çуллахи вăхăтран вăхăт тăрăхне куçарни
Кăвак тĕспе çуллахи вăхăта усă куракан патшалăхсене палăртнă, хĕрлĕрех сарă тĕспе — вăл вăхăта пăрахăçланăскерсене, хĕрлипе — нихăçан та усă курманскерсене.
**Çуллахи вăхăт**, — ку вăхăт тăрăхĕнче йышăннă вăхăта пĕр сехет маларах куçарнă вăхăт. Хăш-пĕр чухне ахаль вăхăта «хĕллехи вăхăт» тесе калаççĕ, анчах та ку термин тĕрĕс мар.

## Кун-çулĕ

Çуллахи вăхăта çутатма усă куракан электроэнергине перекетлемешкĕн усă кураççĕ. Пĕрремĕш хут ку вăхăта Аслă Британире 1908 çулта хута кĕртнĕ. Раççейре пĕрремĕш хут ку вăхăт çине 1917 çулхи утă уйăхĕнче куçнă. Çапла вара ку вăхăта 1930 çулчен усă курнă. Халком канашĕн Декречĕпе йышăннине пула ăна «Декрет вăхăчĕ» тенĕ.

1981 çултанпа пуçласа вара СССРта татăшах çуллахи вăхăт çине куçарма пуçланă.

Хальхи вăхăтра çуллахи вăхăтпа АПШра, Канадăра, Европăри патшалăхсенче, Раççейре, Австралире, Çĕнĕ Зелендире, Парагвайра, Бразилире, Чилире усă кураççĕ. Экватора çывăх вырнаçнă патшалăхсенче ку вăхăтпа усă курмаççĕ.

Раççейре тата Европăри патшалахсенче çуллахи вăхăт çине пуш уйăхри юлашки вырсарникун 2 сехетре куçаççĕ, сехет сăннине 1 сехет малалла куçараççĕ. Ахаль вăхăта вара юпа уйăхри юлашки вырсарникун 3 сехетре куçаççĕ. Ун чухне сехет йĕппине пĕр сехет каялла куçараççĕ.

## Вуламалли

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Çуллахи-хĕллехи вăхăт пирки "юмах"(выр.)
* Европейская точка зрения 2010 ҫулхи Ака уйӑхӗн 30-мӗшӗнче архивланӑ. (акӑлч.)
* Распоясавшееся время (обоснование сохранения летнего времени в России в течение всего года)
* Перерасход энергоресурсов после 30.10.11 на Украине 2014 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:Вăхăт виçисем тата стандарчĕсем
# Норвег чĕлхиLatinitsopa vulani

| Норвег чĕлхи |
| --- |
| Тӑван ячӗ:
  | norsk |
| Патшалӑхсем: | Норвеги |
| Официаллӑ статус:
  | Норвеги (икĕ официаллă чĕлхе — букмол тата нюнорск) |
| Йӗркелекен:
  | Букмолпа нюнорска Норвег чĕлхе канашĕ (Norsk språkråd) йĕркелесе пырать; riksmål — Норвег академийĕ |
| Калаҫакансен пур йышӗ:
  | 4,6 млн. |
| Классификаци |
| Категори: | Еврази чĕлхисем |
| Инди-европа çемьи
Герман турачĕ
Скандинав ушкăнĕ
Континентри кĕçĕн ушкăн |
| Ҫырулӑх:
  | латиница |
| Чӗлхе кочӗсем |
| ГОСТ 7.75–97:
  | нор 506 — норвежский нно 513 — нюнорск |
| ISO 639-1: | no — норвег nb — букмол nn — нюнорск |
| ISO 639-2: | nor — норвег nob — букмол nno — нюнорск |
| ISO 639-3: | nor — норвег nob — букмол nno — нюнорск |
| *Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика* |

**Норвег чĕлхи** (норв. *norsk* [nɔʂːk]) — герман ушкăнĕн чĕлхи, унпа Норвегире пуплеççĕ. Историлле норвег чĕлхине фарерпа исланд чĕлхисем çывăх.

## Кун-çулĕ

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* О Норвег чĕлхи пирки (выр.)
* Норвег-Акăлчан сăмахсарĕ (акӑлч.)
* Норвег чĕлхине веренме 2010 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ. (акӑлч.)
* Марина Шай. Записки иммигранта 2010 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:Хальхи герман чĕлхисем

Wikipedia
Википедин Hovedside уйрăмĕ.

Wikipedia
Википедин Hovudside уйрăмĕ.
# Дан чĕлхиLatinitsopa vulani

| Дан чĕлхи |
| --- |
| Тӑван ячӗ:
  | dansk |
| Патшалӑхсем: | Дани Дани , Гренланди Гренланди , Германи Германи , Фарерсем Фарерсем |
| Официаллӑ статус:
  | Дани Дани , Фарерсем Фарерсем , Европа пĕрлешĕвĕ Европа пĕрлешĕвĕ |
| Классификаци |
| Категори: | Еврази чĕлхисем |
| Индоевропа çемьи
Герман турачĕ
Скандинав группи
Тухăç скандинав кĕçĕн группи |
| Ҫырулӑх:
  | латиница (дан алфавичĕ) |
| Чӗлхе кочӗсем |
| ГОСТ 7.75–97:
  | дат 178 |
| ISO 639-1: | da |
| ISO 639-2: | dan |
| ISO 639-3: | dan |
| *Ҫавӑн пекех пӑхӑр: Проект:Лингвистика* |

**Дан чĕлхи** (дан. *dansk, dansk sprog*) — дансен чĕлхи, скандинави чĕлхисенчен пĕрри. Ытларах Данипе çурçĕр Германире сарăлнă. Мĕнпур калаçакан йышĕ — 5,7 млн яхăн çын.

## Кун-çулĕ

## Çырулăхĕ

Дан алфавичĕнче латин шрифчĕпе усă кураççĕ, пурĕпе 29 сасă палли (норвегсен пекех; Дан-норвег алфавичĕ). Дан алфавичĕн уйрăмлăхĕ Ææ, Øø, Åå сасă паллисенче. Qq, Ww, Zz сас паллисем ютçĕр сăмахĕсенче çеç тĕл пулаççĕ.

| Алфавит сасă паллисем | Ячĕсем |
| --- | --- |
| Аа | а' |
| Bb | be' |
| Cc | se' |
| Dd | de' |
| Ee | e' |
| Ff | εf |
| Gg | ge' |
| Hh | hɔ' |
| Ii | i' |
| Jj | jɔð |
| Kk | kʰɔ' |
| Ll | εl |
| Mm | εm |
| Nn | εn |
| Oo | o' |
| Pp | pʰe' |
| Qq | kʰu' |
| Rr | εɹ |
| Ss | εs |
| Tt | tʰe' |
| Uu | u' |
| Vv | ve' |
| Ww | dɔbəldve' |
| Xx | εgs |
| Yy | y' |
| Zz | sεd |
| Ææ | ε' |
| Øø | ø' |
| Åå | ɔ' |

## Паллӑ ҫыннисем

* Лауриц Андерсен Ринг - ӳнерҫӗ

## Асăрхавсем

## Вуламалли

* Крымова Н. И., Эмзина А. Я., Новакович А. С. «Большой датско-русский словарь» (под ред. А. С. Новаковича). М., «Живой язык», 2004.
* Крымова Н. И., Эмзина А. Я. «Большой русско-датский словарь» (под ред. Йоргена Харрита). М., «Живой язык», 2005.

## Каçăсем

Wikipedia
Википедин Forside уйрăмĕ.

* Коллекция полезных ссылок для изучающих датский язык 2010 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ.
* Скандинавские языки // Литературная энциклопедия
* Проблемы межскандинавского языкового общения 2013 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ.
* О датском языке на сайте Dansk.Ru — История и культура Дании 2014 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ. (выр.)

Шаблон:Дан чĕлхи
Шаблон:ЕПчĕлхисем
Шаблон:Хальхи герман чĕлхисем
Шаблон:Гренланди темăсенче
# Швед чĕлхи

**Швед чĕлхи** (svenska) — çурçĕр герман ушкăнне кĕрекен чĕлхе. Швецире тата Финляндире патшаллăх чĕлхи шутланать. Швед чĕлхине Швед Академийĕ (*Svenska Akademien*) йĕркелесе пырать.

Швед чĕлхи патне çывăххисем: дани тата норвеги чĕлхисем. Çăванпа та датчансем тата норвежецсем шведсене, чĕлхесем пĕр пекрех пулнипе, пĕр-пĕрне лайăх ăнланаççĕ. Исланди тата фарер чĕлхисем татах çӳрçĕр герман чĕлхисен группăна кереççĕ, анчах та пĕчĕкенех аякрах швед челхирен вырнăçнă.

Чĕлхе кочĕ - sv е swe, sve (ISO 639 тăрăх). Чĕлхепе 9 млн. патнелле çын калаçать.

## Алфавичĕ

Швед чĕлхи 29 саспаллинчен тăрать.
**a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z å ä öW** саспаллине хăй тĕллĕн усă курмаççĕ, вăл **V** пек шутланать. Ăна çын ячĕсене тата урăх чĕлхерен илнĕ сăмахсене çырнă чухне кăна усă кураççĕ.

## Каçăсем

Wikipedia
Википедин Portal:Huvudsida уйрăмĕ.

* Шведла-акăлчанла, вырăсла, турккăла тата ытти чĕлхесемпе те сăмахсар
* Швед Академийĕ
# Тăрăх (координат)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тăрăх (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
«Тăрăх» текен координата Гринвич меридианĕнчен хĕвелтухăçнелле тата хĕвеланăçнелле шутлаççĕ
**Тăрăх** — хăшпĕр сферăлла координатсен тытăмĕнче усă куракан координат. Çĕр тата тÿпери ытти ĕскерсен, çавăн пекех тӳпе сфери çийĕнчи пăнчăсен вырăнне, ытти координатсемепе пĕрле, палăртать

## Каçăсем

* *Дерек Хауз.* Гринвичское время и открытие долготы
* Resources for determining your latitude and longitude 2008 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
* IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates and Rotational Elements of the Planets and Satellites2018 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 31-мӗшӗнче архивланӑ.
* "Longitude forged" 2011 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.: an essay exposing a hoax solution to the problem of calculating longitude, undetected in Dava Sobel's Longitude, from TLS, November 12, 2008.
* Board of Longitude Collection, Cambridge Digital Library – complete digital version of the Board's archive
* Longitude And Latitude Of Points of Interest
* Length Of A Degree Of Latitude And Longitude Calculator

## Асăрхавсем
# МеридианLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Меридиан (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Меридиансем (сарă тĕспе), параллельсем (кăвак тĕспе), ытти йĕрсем...
**Меридиан** (лат. *meridianus* — кăнтăрлахи, лат. *meridies* — кăнтăрла) — географире тата астрономире усă куракан термин, Çĕр тĕнĕлĕ витĕр иртекен лаптак Çĕр çийĕпе касăлнин йĕрне пĕлтерет.

## Каçăсем

* The Principal Meridian Project (US)
* Searchable PDF prepared by the author, C. A. White.
* Resources page of the U.S. Department of the Interior, Bureau of Land Management
# Çут ТĕнчеLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| **Космологи** |
| * Çут Тĕнче пуçламăшĕсем
* Пысăк сирпĕнӳ
* Çулташла инçĕш
* Реликтла пайăркалав
* Космологири тăрăм танлăхĕ
* Тĕксĕм йăмлăх
* Пытарăнчăк масса
* Фридман Çут Тĕнчи
* Космологилле принцип
* Космологилле модель
* Галактикăсен эволюцийĕ
* Хаббл саккунĕ
* Инфляци
* Çут Тĕнчен шултра масштаблă тытăмĕ
* Синкерлĕ тачăлăх
* Лямбда-CDM‎ модель
* Çут Тĕнче сарăлăвĕ
* Нуклеосинтез
* Сăнанакан Çут Тĕнче
* Космологилле хĕрлĕ шăвăну
* Çут Тĕнче форми
* Тытăм хормăланни
* Пысăк сирпĕнӳ хронологийĕ
	+ Графикăлла хронологи
* Космологи хронологийĕ
* Çут Тĕнчен никĕссĕр шăпи
* Çут Тĕнче
 |
| **Тăванлă темăсем** |
| * Астрофизика
* ОТО
* Элементарлă пĕрчĕсен физики
* Квантла гравитаци
* Эволюци
* Синергетика
 |
|  * пăх
* сӳтсе яв
* тӳрлет
 |

**Çут Тĕнче** — ахалле çутçанталăкри пуррин пĕтĕмлĕхĕ. Ку уçлăхпа вăхăтăн пĕтĕмлĕхĕ, пур матери формин, вĕсене тытса тăракан физика саккунĕсемпе, константăсен пĕтĕмлĕхĕ. Анчах та *Çут Тĕнче* термина урăхла ăнлантарма та юрать, сăмахран космос, мир е çутçанталăк.

## Этимологи, синонимсем тата палăртусем

### Сăмах туни

## Калăпăш, çул-ӳсĕм, ăшлăх, тытăм тата саккунсем

Çут Тĕнче тытăмĕ WMAP хыпарĕпе
## Асăрхавсем

## Çаван пекех пăхăр

* Вăхăт
* Çут Тĕнче çул-ӳсĕмĕ
* Мульти Çут Тĕнче
* Ойкумена
* Уçлăх-вăхăт
* Гностицизм
* Вăхăтăн логарифм шкали

## Каçăсем

* Раççей Астрономи эрешĕ 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ.
* Космологи 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
# Хĕвел тавраш тытăмĕLatinitsopa vulani

Хĕвел систем (масштаба пăхăнмасăр)
**Хĕвел системи** — Хĕвелтен тата планетăсен системинчен тăракан çăлтăр системи, унăн йĕркине çутçанталăкри хĕвел тавра çаврăнакан космос объекчĕсем: планетăсемпе планетăсен спутникĕсем, карликлă планетăсемпе спутникĕсем, çаплах Хĕвел системин пĕчĕк кĕлеткисем — астероидсем, метеороидсем, кометăсем, космослах тусанĕ кĕреççĕ.

## Шучĕсем

* Хĕвел
* Планетасемпе спутникĕсем
	1. Меркури
	2. Венера
	3. Çĕр
		+ Уйăх
	4. Марс
		+ Марс спутникĕсем
	5. Юпитер
		+ Юпитер спутникĕсем
	6. Сатурн
		+ Сатурн спутникĕсем
		+ Сатурн ункисем
	7. Уран
		+ Уран спутникĕсем
	8. Нептун
		+ Нептун спутникĕсем

* Карлик планетисемпе спутникĕсем
	+ Церера (малтан астероид шутĕнче пулнă)
	+ Плутон (унчен Хĕвел системин тăххăрмĕш планета шутланнă)
		- Плутон спутникĕсем
	+ Эрида
		- Дисноми

* Хĕвел системин пĕчĕк кĕлеткисем
	+ Астероидсем
	+ Койпер ярăмĕсем
		- Квавар
		- Иксион
		- Орк
	+ Оорта пелĕчĕсем
		- Седна
	+ Кометăсем
		- Галлей комети
	+ Метеорлă кĕлеткесем

## Хĕвел системи йĕркеленсе кайни

Хальхи тĕпчевлĕ курăмсемпе, Хĕвел системи 5 миллиард çул каялла газлă-тусанлă пĕлĕтлĕх пăчăртаннипе пулса тăнă.

## Хĕвелпе планетăсем

### Планетăсен орбитăллă куçăмĕсем

### Планетăсен талăкри çаврăнăвĕсем

### Планетăсен тĕп параметăрĕсене танлаштарни

Пур параметăрĕсене Çĕрпе танлаштарса кăтартнă :

\* Абсолютлă палисене Çĕр çтатьяра кăтартнă.

\*\* Талăкăн çуклă палли планета хăй тĕнĕлĕ тавра çаврăнни орбита çаврăнăвĕпе хирĕçле пулнине пĕлтерет.

\*\*\* 1930 çулта уçсанах Плутона планета тесе Тенчери Астрономиллĕ Пĕрлĕх çирĕплетет. Хальхи тĕпчев ĕçĕсене шута илсе Плутонран çак статуса туртса илнĕ.| Планета
  | Экваторлă диаметр (çĕр диаметрĕсем)
  | Йывăрăш (çĕр йывăрăшĕ)
  | Орбиталлă радиус (а. в.)
  | Орбиталлă тапхăр (çул)
  | Талăк (çĕр талăкĕ)
  | Спутниксем
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Меркури
 | 0,382
  | 0,06
  | 0,38
  | 0,241
  | 58,6
  | çук
  |
| Венера
 | 0,949
  | 0,82
  | 0,72
  | 0,615
  | −243\*\* | çук
  |
| Çĕр\* | 1,00
  | 1,00
  | 1,00
  | 1,00
  | 1,00
  | 1
 |
| Марс
 | 0,53
  | 0,11
  | 1,52
  | 1,88
  | 1,03
  | 2
 |
| Юпитер
 | 11,2
  | 318
  | 5,20
  | 11,86
  | 0,414
  | 63
 |
| Сатурн
 | 9,41
  | 95
  | 9,54
  | 29,46
  | 0,426
  | 60
 |
| Уран
 | 3,98
  | 14,6
  | 19,22
  | 84,01
  | −0,718\*\* | 27
 |
| Нептун
 | 3,81
  | 17,2
  | 30,06
  | 164,79
  | 0,671
  | 13
 |
| Плутон\*\*\* | 0,24
  | 0,0017
  | 39,5
  | 248,5
  | −6.5\*\* | 3
 |

Хĕвеле, планетăсене пĕр-пĕринпе танлаштарни
## Хĕвел системине «уçни» тата тĕпчени

### Геотĕпĕллĕ тата гелиотĕпĕллĕ системăсем

## Галактикăри орбита

Пирĕн галактикăра Хĕвелĕн вырăнĕ
## Çавăн пекех пăхăр

* Тициус-Боде тĕрĕс йĕрлĕхĕ
* Планета евĕр объектсем
* Гипотезăллă çалтăр Немезида

## Каçăсем

* Информация по Солнечной системе 2007 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ.
* Солнечная система в цифрах 2008 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 31-мӗшӗнче архивланӑ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Астрономи объекчĕ

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |
|   |
|  |
|   |
|   |
|   |
|   |

 |
| Астрономи объекчĕсен тĕслĕхĕсем |

**Астрономи объе́кчĕ** е **тÿпери ĕскер** — хальхи ăслăх сăнанакан тĕнче уçлăхĕнчи объект пек палăртакан юрилле мар физикăлла ĕскер, ассоциаци, е тытăм.

## Вуламалли

* Task Group on Astronomical Designations from IAU Commission 5 (April 2008). "Naming Astronomical Objects". International Astronomical Union (IAU). Archived from the original on 2 August 2010. Retrieved 4 July 2010.
* Narlikar, Jayant V. (1996). Elements of Cosmology. Universities Press. ISBN 81-7371-043-0.
* Smolin, Lee (1998). The life of the cosmos. Oxford University Press US. p. 35. ISBN 0-19-512664-5.
* Buta, Ronald James; Corwin, Harold G.; Odewahn, Stephen C. (2007). The de Vaucouleurs atlas of galaxies. Cambridge University Press. p. 301. ISBN 978-0-521-82048-6.

## Каçăсем

* SkyChart(акӑлч.)
* Monthly skymaps for every location on Earth 2007 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)

## Асăрхавсем
# ÇаврăнуLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Çаврăнни (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Rotating Sphere

**Çаврăнни** — объектăн çаврашкалла куçăмĕ.

Ку пуламан икĕ тĕп аспект пур: математикăри тата çутçанталăкпа техника ăславĕсенче.

## Математикăлла ен

## Физикăлла ен

## Каçăсем

* Вращение твёрдого тела (выр.)
* Наложение вращений (акӑлч.) Образовательный портал «Cut-the-knot»
* Вращение точки в полярных координатах (акӑлч.)
* Вращение на плоскости (акӑлч.)
* Понимание трёхмерного вращения (акӑлч.)
* Способы вращения  çинче  (выр.)
# ЦерераLatinitsopa vulani

Cerera
**Цере́ра** (символĕ: , **1 Ceres** ЦМП шучĕпе) — Хĕвел чи çывăх тата ĕвел системин карлик планетăсенчен чи пĕчĕкки. Астероидсен пиçихинче вырнаçнă. Церерăна 1801 çулхи кăрлачăн 1-мĕшĕнче Палеро астрономи обсерваторийĕнче итали астрономĕ Джузеппе Пиацци уçнă. Пĕр вăхăт хушши Церерăна Хĕвел системин планĕтăсен шутне кĕртнĕ; 1802 çулта ăна астероид тенĕ, анчах тата нумай вăхăт хушши планета тесе шутланнă. 2006 çулхи çурлан 24-мĕшĕнче ăна карлик планетăсен шутне кĕртнĕ. Ятне авалхи римăн мифологинчи илпек майра туррине Церерăна асăнса панă.

Церерăн çӳллĕшсен карттинчи 17 кратер (хĕрлĕ тĕссем — çӳллĕ вырăнсем, кăвак — айлăм)
## Каçăсем

* Хĕвел системин пĕчĕк кĕлеткесен JPL НАСА хыпарĕсен бази (1)
* Хĕвел системин кĕçĕн кĕлеткисен MPC хыпарĕсен бази 1
* Видео пролёта Dawn над Церерой // NASA Jet Propulsion Laboratory, 29.01.2016
* Оригинальные письма об открытии Цереры
* НАСА показало видео вращающейся Цереры

Шаблон:Церера