# Уйăх (Çĕр çулташĕ)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Уйăх пӑхӑр.

**Уйăх** |  |
| категори | спутник |
| **Орбита палăрăмĕсем** |
| Афели |  |
| Перигели |  |
| периапсида | 363 104 км (356 400 – 370 400 км) |
| апоапсида | 405 696 км (404 000 – 406 700 км) |
| Мăн çуртĕнĕл | 384 399 км 0,00257 а. е. |
| Орбитăллă эксцентриситет | 0,0549 (вăтам) |
| Орбитăллă тапхăрĕ |  |
| Сидери тапхăрĕ | 27,321582 кун 27 кун 7 сехет 43,1 мин  |
| Орбитăллă хăвăртлăхĕ | 1,023 км/ç (вăтам) |
| Вăтам аномали |  |
| Тайăмĕ | 5,145° эклиптики |
| Хăпаракан çыххин долготти | (чакни) 1 пĕр çаврăм 18,6 çулта |
| Перицентрăн аргуменчĕ | (хăпарни) 1 пĕр çаврăм 8,85 çулта |
| **Физика пахалăхĕсем** |
| Размер |  |
| Экваториаллă радиусĕ | 1738,14 км 0,273 çĕрĕн |
| Полярлă радиусĕ | 1735,97 км 0,273 земных |
| Планета пичĕн лаптăкĕ | 3,793·107 км² 0,074 çĕрĕн |
| Хĕсĕнни |  |
| Калăпăш | 2,1958·1010 км³ 0,020 çĕрĕн |
| Масса | 7,3477·1022 кг 0,0123 çĕрĕн |
| Вăтам йăвăлăх | 3,3464 г/см³ |
| Экватăрти йывăрăшăн вăйĕ | 1,62 м/ç² |
| Иккĕмĕш космос хăвăртлăхĕ | 2,38 км/ç |
| Сидерлĕ çаврăнăвăн тапхăрĕ | синхронлă (яланах Çĕр патне пĕр енĕпе çăврăннă) |
| Экватăрти çаврăну йĕрлĕ хăвăртлăхĕ |  |
| Çаврăну тĕнĕлĕ эклиптика тайăмĕ | 1,5424° (эклиптика тĕлĕшĕпе) |
| çурçĕр полюсĕнче Тӳррĕн хăпарни |  |
| Тайăнни |  |
| Альбедо | 0,12 |
| **Планета пичĕн температури** |
| Чи сивĕ | 100 К (−173 °C) (экватор) 33 К (−240 °C) |
| Вăтам | 220 К (−53 °C) 130 К (−143 °C) |
| Чи вĕри | 390 К (117 °C) 230 К (−43 °C) |
| **атмосферăн йышĕ** |
| Планета питĕнчи пусăмĕ |  |

**Уйăх** — Çĕре чи çывăх астрономилле объект тата унăн çулташĕ, эппин лешĕн йĕри-тавра çаврăнса тăрать. Хĕвел системинче пысăккăшĕпе пиллĕкмĕш çулташ. Атмосфери çук.

Курăнакан çăлтăрла кап - −2,5/−12,9 −12,74 (тулли чухне). Çĕр çине, туллилле, 0,25 — 1 лк çутăлăх парать.

## Ят

Вырăсла *Луна* сăмах праслав. \*luna < пра-и.е. *\*louksnā́* «çутă» сăмахпа çыхантараççĕ, çак индоевропа формине лат. *lūna* «уйăх» сăмах та тухать. Грексем Çĕр спутникне Селена (ав.гр. Σελήνη) тенĕ, авалхи египт — Ях (Иях), вавилонта — Син.

«Колумбия» 2003-мĕш çулхи кăрлачăн 26-мĕшĕнче Уйăхăн тĕслĕ тĕрлĕ çӳллешенчен ӳкерчĕкĕсем .

«НУйăх çинче. Çĕр тухать.» СССР почта маркки, 1967 ç.
## Сăнав

Уйăх фазисем Хĕвелпе Çĕр тĕлĕшĕнче вырнаçнипе çыханни. Симĕс тĕспе *сидери уйăхĕ* пĕтсен *синоди уйăхĕ* пĕтичен Уйăх çавранакан кĕтесе кăтартнă.
Ку австрали ӳкерчĕкĕнче уйăх 180 градус таран пăрăннă — кăнтăр çурчăмăрĕн уйрăмлăхĕ. Уйăхăн кĕтес виçийĕ хĕвелĕнине питĕ çывăх - çур градус яхăннелле.

Уйăх либрацийĕ
## Ту породисем

Уйăх грунчĕн хуташĕ тинĕс тата материк районĕсенче самях ылмашать. Уйăх породисенче тимĕр, шыв, вĕçекен компанентсем сахал.

Уйăх çинчи тори концентрацин картти, *Lunar Prospector* сăнанипе.

Уйăх реголичĕн хими хутăше процентпа.| Элементсем | «Луна-20» аппаратпа илсе килнĕ | «Луна-16» илсе килнĕ
  |
| --- | --- | --- |
| Si | 20,0 | 20,0
  |
| Ti | 0,28 | 1,9
  |
| Al | 12,5 | 8,7
  |
| Cr | 0,11 | 0,20
  |
| Fe | 5,1 | 13,7
  |
| Mg | 5,7 | 5,3
  |
| Ca | 10,3 | 9,2
  |
| Na | 0,26 | 0,32
  |
| K | 0,05 | 0,12
  |

«Луна-20» АМС материк районĕнчен, «Луна-16» тинĕс районенчен грунт илсе килнĕ.

## Çавăн пекех пăхăр

## Литература

### Кĕнекесем

* *Петров В.П*  Здравствуй, Луна!. —  Лениздат. — 24500 экз.
* *Шевченко В.В.*  Луна и ее наблюдение. —  Наука. — 100000 экз.
* *Уманский С.П.*  Луна — седьмой континент. —  Знание. — 45000 экз. — ISBN 5-07-000408-5
* *Шкуратов Ю. Г.*  Луна далёкая и близкая. —  Харьковский нац. университет им. В. Н. Каразина. — ISBN 966-623-370-3
* *Роберт Хейзен*  История Земли: От звездной пыли — к живой планете: Первые 4 500 000 000 лет. —  Альпина Нон-фикшн. — 364 p. — ISBN 978-5-91671-706-8

### Статьясем

* Луна / Михайлов А. А., Виноградов А. П. // **Ошибка: не задан параметр Шаблон:Para в шаблоне {{публикация}}**. — +3-е изд
−{{{2}}} — М. : Советская Энциклопедия, 1974. — Т. 15 : Ломбард — Мезитол.Шаблон:Публикаци/страницы — 629 000 экз.
* Шаблон:ФЭ

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Луна 2011 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ. — статья из энциклопедии «Кругосвет»
* Теории и версии происхождения Луны 2009 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ.
* Фазы Луны
* Фазы Луны, перигеи и апогеи, покрытия звезд и затмения 2011 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
* Данные о Луне 2011 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ. (ГАИШ)
* *Бурба Г.* Большая одиссея (Популярная статья о полётах на Луну)
* Цветная фотография Луны
* Фотографии Луны, сделанные с наземных телескопов
* Сайт Google Moon с фотографиями и картами лунной поверхности
* Virtual Moon Atlas Software (GPL)(акӑлч.)
* Интерактивная карта Луны 2011 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)
* История лунной картографии 2015 ҫулхи Ака уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ.

Лекцисем
* «Вода сухой Луны» Шевченко В. В., лекция в Московском планетарии, 20.03.2013 (видео)

Документаллă фильмсем
* «С точки зрения науки: Тайны Луны» (акӑл. *Naked Science: Moon Mysteries*) — научно-популярный фильм, 2005, National Geographic
* «С точки зрения науки: Загадки Луны» (акӑл. *Naked Science: Moon Mysteries*) — научно-популярный фильм, 2007, National Geographic
* «С точки зрения науки: Заселение Луны» (акӑл. *Naked Science: Living on the Moon*) — научно-популярный фильм, 2009, National Geographic
* «С точки зрения науки: Земля без Луны» (акӑл. *Naked Science: Earth without the Moon*) — научно-популярный фильм, 2010, National Geographic
* «Добыча полезных ископаемых на Луне» (акӑл. *Mining the Moon*) — научно-популярный фильм, 2011, Discovery
* Битва за Луну документальный фильм, 2010, (Телестудия Роскосмоса)

Шаблон:Уйăх
Шаблон:Çĕр ушкăнĕнчи планетăсен спутникĕсем
Шаблон:Хĕвел системин спутникĕсем