Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Марс

*Ытти пĕлтерĕшсене **Марс (пĕлтерĕшсем)** статьяра пăхăр*.

**Марс** | Планета Марс |
| **Орбита пахалăхĕсем** |
| Афели | 249,23 ·106 км |
| Перигели | 206,62·106 км |
| Мăн çуртĕнĕл | 227,92·106 |
| Орбитăллă эксцентриситет | 0,0935 |
| Орбитăллă тапхăрĕ | 686,9600 кунсем |
| Синоди тапхăрĕ | 779,94 кунсем |
| Орбитăллă хăвăртлăхĕ | 24,13 км/ç (вăтам) |
| Тайăмĕ | 1,85061°(о. С.э) |
| Долгота восходящего узла | 49,57854° |
| Перицентрăн аргуменчĕ | 286,46230° |
| Спутниксем | 2 |
| **Физика пахалăхĕсем** |
| Экваториаллă радиус | 3396,2 км |
| Полярлă радиус | 3376,2 км |
| Планета пичĕн лаптăкĕ | 144 798 465 км² |
| Хĕсĕнни | 0,00648 |
| Калăпăшĕ | 16,318·1010 км³ |
| Йывăрăшĕ | 0,64185·1024 кг |
| Вăтам тачăлăхĕ | 3933 г/см³ |
| Экватăрти йывăрăшăн вăйĕ | 3,71 м/ç² |
| Иккĕмĕш космос хăвăртлăхĕ | 5,027 км/ç |
| Сидерлĕ çаврăнăвăн тапхăрĕ | 24,6229 сехет |
| Эквтăрти çаврăну йĕрлĕ хăвăртлăхĕ | 868,22 км/ч |
| Çаврăну тĕнĕлĕ эклиптика тайăмĕ | 25,19° |
| çурçĕр полюсĕнче Тӳррĕн хăпарни | 21 сех. 10 мин 44 ç 317,68143° |
| Тайăнни | 52,88650° |
| Альбедо | 0,250 (Бонд) 0,150 (геом.альбедо) |
| **Планета пичĕн температури** |
| Чи сивĕ | 186 К |
| Вăтам | 227 К |
| Чи вĕри | 268 К  |
| **атмосферăн йышĕ** |
| Планета питĕнчи пусăмĕ | 0,7-0,9 кПа (0,007-0,009 атм) |
| Йышĕ | 95,72 % Угл. газ
2,7 % Азот
1,6 % Аргон
0,2 % Йӳçлĕк
0,07 % Сĕрĕм
0,03 % Шыв пăсĕ
0,01 % Азот йӳçĕлĕхĕ  |
| **Таблицăна кĕскетни** |
| о. С.э | Хĕвел экваторĕнчен |
|  |

**Марс** — Хĕвелтен тăваттăмĕш çаврăшĕнчи, калăпăшĕпе Хĕвел системинчи çиччĕмĕш планета. Марс, Хĕвел системин ытти планетисем пекех, антик пантеонĕн вăрçă туррин —  ячĕпе — грек Арес турри).

Чăвашла ăна *Хĕрлĕ çăлтăр* теççĕ.

## Ареографи

Марсăн топографи картти
## Марс спутникĕсем

*Тĕп:* Марс спутникĕсем.

Марсăн çутçанталăк спутникĕсем:

* Фобос
* Деймос

## Марса тĕпчени

Марс сăнĕ тĕрлĕ çулсенче.
## Çавăн пекех пăхăр

* Марса колонилемелли
* Олимп вулканĕ
* Маринер айлăмĕ
* Марс ячĕсем
* Терраформирование
* Марс гидросфери
* Марс Сфинксĕ (Марс пичĕ)

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Карта Google Mars (с указанием гор, кратеров, областей, мест посадки КА); см. также карты 2007 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ., 2006 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ., 2006 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ. и геологическую карту Марса.
* Mars Exploration Rover Mission Домашняя страница миссии марсианских исследовательских роверов. Содержит много фотографий с поверхности Марса, сделанных роверами.
* Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина. «Новая карта рельефа Марса» («Земля и Вселенная» № 2/2005) 2021 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ. — гипсометрическая карта полушарий Марса, таблицы латинских и русских терминов и названий форм рельефа Марса.
* В. Н. Жарков, В. И. Мороз «Почему Марс?» («Природа» № 6, 2000)
* Сурдин В. Г. «Величайшее противостояние Марса». («Природа» № 8, 2003) 2005 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.
* Владимир Сурдин «Нужно ли человеку лететь на Марс?»
* Георгий Бурба «Поиск на планете Аэлиты» 2008 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
* Марс планети çинчен / Марс порталĕ # X-Mars
# Çĕртме, 15Latinitsopa vulani

### Тĕн

### Менельниксем

* Католици: Софья, Иоанн, Исидор.
* Православи: Дмитрий, Иван, Константин, Мария, Никифор, Иулиания, Даниил, Андрей

Рембрандтăн «Даная» ӳкерчĕкĕ
* 1215 — Иоанн Çĕрсĕрскер Ирĕксен аслă хартине пичет пусса çирĕплетнĕ.
* 1667 — Людовик XIV кермен килĕнчи Жан-Батист Дени тухтăр 15 çулхи арçын ачана тĕнчере пĕрремĕш юн ярса панă.
* 1752 — Бенджамин Франклин сывлăш çĕленĕ эксперименчĕпе çиçĕмĕн электрикăлăх çутçанталăкне кăтарнă.
* 1869 — Олбанире (Нью-Йорк штачĕ) Джон Хайат целлулоида патентленĕ.
* 1911 — АПШ-ра, халĕ IBM ятлă, компание йĕркеленĕ.
* 1952 — Европа футбол ассоциацисен пĕрлешĕвне йĕркеленĕ.
* 1972 — Мелекесс хула ятне Димитровград çине улăштарнă.
* 1978 — совет вĕçевçĕ тытса пыракан «Союз-29» космос карапне хăпартса янă.
* 1985 — Эрмитажра Рембрандтăн «Даная» ӳкерчĕкне (*капăрл.*) кӳкĕрт йӳçĕкĕпе сапса юрăхсăра кăларнă.

## Çуралнă

* 1931 — Абашев Владимир Никифорович, литературовед.

## Вилнĕ

* 1922 — Çеçпĕл Мишши, чăваш сăвăçи.
* 1977 — Алга Александр Егорович, чăваш сăвăçи, çыравçи, драматургĕ, тăлмачĕ, критикĕ.
# КельвинLatinitsopa vulani

**Кельвин** ( **K** тесе паллă тăваççĕ) — 1848-мĕш çулта сĕннĕ СИ системăри темпертура виçи.
Пĕр Кельвин шывăн виççĕллĕ пăнчи термодинамика температурин 1/273,16 пайĕ. Кельвин шкалин пуçламăшĕ температурăн абсолютлă нулĕпе пĕр тан.
Цельси градусĕне çапла шутлаççĕ:

```
°С = K - 273,15 (шывăн виççĕллĕ пăнчи температури — 0,01 °C).

```

2005-мĕш çулта Кельвин палăртăвне тĕрĕслетнĕ. Шыври изотопсен хутăшне шута илмеллине хушнă.

>
> 0,00015576 моль 2Н пĕр моль 1Нçине
>
>
>
> 0,0003799 моль 17О пĕр моль 16О çине
>
>
>
> 0,0020052 моль 18О моль 16О çине.
>
>
>

Виçене англи физикĕ Томсон Уильям (лорд Кельвин) ячĕпе панă.

1968-мĕш çулччен Кельвина официаллă *Кельвин градусĕ* тенĕ.

## Хутлă тата пай виçисем

10-ллă хутлă тата пайлă виçесене СИ системăри стандартлă приставкăсем хушса тăваççĕ.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Определение Кельвина в BIPM (акӑлч.)
* Кельвина он-лайн ытти виçесене куçарасси (выр.)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Ньютон (виçев пĕрчи)Latinitsopa vulani

Illustration on One Newton, 2018-07-06
**Нью́то́н** (чăвашла кăтартни: **Н**; тĕнчери кăтарту: **N**) — вăй текен физикăлла капа Пĕрчĕсен тенчери тытăмĕнче (СИ) виçекен пĕрчĕ.

Ньютон — тăхăмла пĕрчĕ. Ньютонăн иккĕмĕш саккунĕпе килĕшÿллĕн, «ньютон» текен пĕрчĕ 1 çеккунт хушшинче 1 килограмм массăллă ĕскерĕн хăвăртлăхне вăй вăйăмĕн еннелле 1 м/ç ÿстерекен вăйпа танлашать. Çапла вара, **1 Н = 1 кг·м/с2**.

Тăхăмла пĕрчĕсене пырса тивекен СИ пĕтĕмĕшле йĕркевĕсем тăрăх, ăславçăсен ячĕпе панă пĕрчĕсене пĕчĕклерен пуçласа çыраççĕ. Символла кăтартусене вара пысăк саспаллипе çырмалла. Кунашкал çырасси «ньютон» сăмахпа çыхăннă ытти тăхăмла пĕрчĕсене те пырса тивет. Сăмахран, вăй саманчĕн пĕрчи ньютон-метр кĕскен ак çапла çырăнать — Н·м.

## Каçăсем

* International Bureau of Weights and Measures (1977), The International System of Units (3rd ed.), U.S. Dept. of Commerce, National Bureau of Standards, p. 17, ISBN 0745649742.

## Асăрхавсем
# ГеологиLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Геологи |
| акӑл. *Geology* |
|  |
| Тема |
Çĕр пирки ăслăхсем |
| Тĕпчев объекчĕ |
Çĕр тата планетăсем |
| Тĕп тĕлĕшсем |
геологи циклĕнчи ăслăхĕсем |
|  Медиафайлы на Викиампар |

**Геологи** (*гео* (çĕр) тата *логос* (сăмах) ), — Çĕр тытăмĕ мĕнрен пулса тăнине, вăл мĕнле аталаннине тĕрлĕ енчен тĕпчекен ăслăлăх. Çавăн пекех ку ăслăлăх çĕр айĕнчи усăллă япаласем ăçта вырнаçнине тĕпчет.

## Уйрăмĕсем

Геологи нумай уйрăмсенчен тăрать. Гео сăмахран тăнине ытлашшиех пăхмалла мар, мĕншĕн тесен вăл Çĕре çеç мар, унран анлăрах та тĕпчет. Тĕслĕхрен, Хĕвел системине тĕпчекен уйрăмсем: космохими, космологи, космос геологиĕ тата планетологи.

Çĕр планетине хупăрласем çине пайлама пулать. Çӳлте атмосфера вырнаçнă. Ку газлă хупăрлавĕ пулать. Шывлă оболочка гидросфера ятлă. Вăл океансенчен, юханшывсемпе кӳлĕсенсенчен тата çĕр айĕнчи шывсенчен тăрать. Çынсем пурăнакан вырăнĕ биосфера ятлă.

Геологи уйрăмĕсем:

* Геохими
* Геофизика
* Кристаллографи
* Литологи
* Минерологи
* Палеонтологи
* Петрографи
* Петрологи
* Сейсмологи
* Çĕр айĕнчи пурлăхсем геологи

## Каçăсем

Хыпар кĕнекисем:

* Проект:Геология/Списки/Науки геологического цикла — cписок наук.
* Геологический словарь 2020 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ. на сайте ВСЕГЕИ.
* geo.web.ru — Словарь геологических терминов.
* Информационная система — «История геологии и горного дела» РАН.

Общества, организации и институты:

* asgeos.ru 2020 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ. — Ассоциация геологических организаций.
* rosgeo.org — Российское геологическое общество (РОСГЕО).
* rosgeo.com 2019 ҫулхи Ака уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ. — Росгеология.
* Геологический институт, Институт геологии и Институт геологических наук.
# Католицизм

Сӑваплӑ Петӗр чиркӗвӗ. Ватикан
**Католик тĕнĕ** (христиан тĕнĕн Римри папа ертсе пыракан пайĕ).

## Кун-ҫулӗ

## Вуламалли

## Каçăсем

* Официальный сайт Святого Престола
* Катехизис католической церкви
* Католическая энциклопедия(акӑлч.)
* *Ю. Табак.* Православие и Католичество. Основные догматические и обрядовые расхождения
* Католический медиапортал: Видео, Музыка, Документы и Изображения
* Святые и блаженные Католической Церкви
* *Кн. А. Волконский.* Католичество и священное предание Востока
* Католики в России
# ЕвразиLatinitsopa vulani

Еврази
**Еврази** — Çĕр çинчи чи пысăк континент.

## Географи

Континент Çурçĕр çуршаринче вырнаçнă, çапах та унăн хăш-пĕр утравĕсем Кăнтăр çуршарине лекеççĕ.
Континент икĕ тĕнче пайĕнчен пулса тăрать: Европăран тата Азирен (çавăн пирки Александр Гумбольдт çапла ят панă). Европăпа Ази хушшинчи чикĕ йĕррисем Урал тăвĕсем, Атăл, Эмба шывĕсем, Каспи тинĕсĕ, Кума шывĕ, Кумо-Маныч впадина, Маныч шывĕ, Тан шывĕ, Арамаçин çурçĕр тăррисем, Босфорпа Дарданел проливсем урлă каяççĕ. Çакăн пек уйăрни историллĕ май пырса килнĕ. Çутçанталăк енчене пăхсан, Европăпа Ази хушшинче чикĕсем çук теме юрать. Пĕрçыххăллă тектоника улшăнăвĕсем пулса-иртнĕçем тата нумай климатлă ĕç-пулăмĕсен пĕрлĕхне пула Еврази континенчĕ паянкуна пĕр типçĕр пулса тăрать.

Континент анăçран Атлантика океанĕн, çурçĕртен — Çурçĕр Пăрлă океанĕн, тухăçран — Лăпкă океанĕн, кăнтăртан — Инди океанĕн, çапла та татах çав океансен çум тинĕсĕсен шывĕсемпе çăвăнать.
Еврази анăçран тухăçа çити 16 пин çм, çурçĕртен кăнтăра — 8 пин çм тăсăлать, çĕр лаптăкĕ — 53,4 млн. çм2. Ку вăл планетăн типçĕрĕсен виççĕмĕш пайĕ пулать. Евразин утравĕсен пĕтĕм лаптăкĕ 2,75 млн. çм2 яхăн.

## Халăх йышлăхĕ

Евразире 4,3 млрд. ытла çын пурăнать.
Чылай шутлă этнос ушкăнĕсем — китаецсем, вырăссем, арапсем.