Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ПриматологиLatinitsopa vulani

**Приматологи** — хальхи тата аваллӑхри чавса кӑларса тупнӑ приматсене (400 тӗс патне упӑтесен, ҫурупӑтксен тата ыттисен, ҫын пуҫне), вӗсен анатомине, эмбриологин, физиологине, пулса тухнине, систематикине, сарӑлнине тата пурнӑҫ калӑпӑшне тӗпчекен зоологи пайӗ.

Пайланать: морфологине, палеонтологине, систематикӑне, приматсен этологине.

## Вуламалли

* Гудолл Дж. В тени человека. — М.: Мир, 1974.
* Гудолл Дж. Шимпанзе в природе: Поведение. — М.: Мир, 1992. ISBN 5-03-000294-4
* Кузнецова Т. Г., Кузнецов Д. В., Шуваев В. Т. Колтушские шимпанзе. Изд. Palmarium Publishimg. 2013 ISBN 978-3-659-98196-8
* Кузнецова Т. Г., Сыренский В. И. Шимпанзе: онтогенетическое и интеллектуальное развитие в условиях лабораторного содержания. Изд. Политехника. 2006.
* Кузнецова Т. Г., Сыренский В. И.Рефлекс цели у приматов. изд. Л.Наука. Ленинградское отделение. 1990.
* Фирсов Л. А. И. П. Павлов и экспериментальная приматология. — Л.: Наука, 1982.
* Фосси Д. Гориллы в тумане. — М.: Прогресс, 1990.
* Фридман Э. П. Приматы. — М.: Наука, 1979.
* Фридман Э. П. Этюды о природе обезьян. Занимательная приматология. — М.: Знание, 1991. ISBN 5-07-000672-X

## Каҫӑсем

* ФГБУ «НИИ медицинской приматологии» РАМН
* Антропоидник Института физиологии им. И. П. Павлова РАН
* Журнал Знание—сила
* World Directory of Primatologists
* Биографии приматологов
* «The multisensory representation of number in infancy»(ĕçлемен каçă)
* Primatology.org Блог приматологов мира.
* Журналы
* berggorilla.org
* gorillas.org
* janegoodall.org
* orangutan.org
# ВирусологиLatinitsopa vulani

**Вирусологи** — микробиологи уйрăмĕ; вируссене, вĕсен морфологине, физиологине, генетикине, çавăн пекех эволюцине тата экологи ыйтăвĕсене тĕпчет. Медицинăри тата ветеринарири вирусологи чăн малтанах этеме тата янаварсене витерсе сиенлекен вируссене пăхса тухать, вĕсем инфекцилле тата онкологилле чирсенче мĕнле вырăн йышăннине тĕпчет, диагностика меслечĕсене, профилактикăна, терапие палăртать.

Вирусологи аталанăвне пула вирусла инфекцисемпе кĕрешес енĕпе çитĕнÿсем тунă. Вакцинăсем шутласа кăларнă. Анчах хальхи тапхăрта чĕртме май çук инфекцисем те пур-ха. Вĕсенчен чи палли — ВИЧ-инфекци.

## Вуламалли

* А.Н. Сизенцов, А.О. Плотников, Е.А. Дроздова, Е.С. Алешина, И.В. Грязева. Общая вирусология с основами таксономии вирусов позвоночных. — Оренбург, 2012. — 624 с.
* Белоусова Р. В., Преображенская Э. А., Третьякова И. В. Ветеринарная вирусология. — КолосС, 2007. — 448 с. — ISBN 978-5-9532-0416-3
* Букринская А. Г. Вирусология. — М.: Медицина, 1986. — 336 с.
* Вирусология: В 3-х т. Т. 1: Пер. с англ. / Под ред. Б. Филдса, Д. Найпа, при участии Р. Ченока, Б. Ройзмана, Дж. Мелника, Р. Шоупа. — М.: Мир, 1989. — 492 с. — ISBN 5-03-000283-9
* Вирусология: В 3-х т. Т. 2: Пер. с англ. / Под ред. Б. Филдса, Д. Найпа, при участии Р. Ченока, Б. Ройзмана, Дж. Мелника, Р. Шоупа. — М.: Мир, 1989. — 496 с. — ISBN 5-03-000284-7
* Вирусология: В 3-х т. Т. 3: Пер. с англ. / Под ред. Б. Филдса, Д. Найпа, при участии Р. Ченока, Б. Ройзмана, Дж. Мелника, Р. Шоупа. — М.: Мир, 1989. — 452 с. — ISBN 5-03-000285-5

## Каçăсем

* ICTV: International Committee on Taxonomy of Viruses 2017 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ. – searchable virus taxonomy, updated versions in 2007 and 2008. Explanations of the virus species concept and viral taxonomy.
* David Sander: All the Virology on the WWW 2008 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ. – collection of links, pictures, lecture notes. Many of the links on this site are broken and it does not appear to be being maintained.
* Online lectures in virology University of South Carolina
* Microbes.info is a microbiology information portal containing a vast collection of resources including articles, news, frequently asked questions, and links pertaining to the field of microbiology.
# Çын геномĕLatinitsopa vulani

Çын кариотипне графикпа çырса кăтартни.
**Çын геномĕ** — *Homo sapiens* биологи биологи (тĕс)|тĕсĕн геномĕ. Тĕрлĕ хромосом пур тĕслĕхĕ 3 миллиарда яхăн ДНК нуклеотид тĕпĕсен мăшăрĕнчен тытăнса тăрать, вĕсенчен, шутласа хунипе, 20000–25000 яхăн ген пулать.

## Уйрăмлăхĕсем

### Хромосомсем

### Генсем

## Каçăсем

* Çын геномĕпе çын ирĕклĕ тивĕçлĕхĕн пур енлĕ декларацийĕ 2006 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ. ЮНЕСКО, 1997.
# БиохуткăçLatinitsopa vulani

Biodiesel
**Биохуткăç** — ÿсентăранла тата чĕрчунла чĕртавартан, организмсен пурнăç-тăрмăшĕн продукчĕсенчен тата индустрири органикăлла каяшсенчен пулакан хуткăç.

## Çавăн пекех

* Таврăнакан ресурс
* Биотехнологи
* Синтетикăлла биологи
* Синтетикăлла шĕвĕ хуткăç
* Агфляци
* Хуткăç брикечĕ
* Тĕреклĕ транспорт
* Апат-çимĕç

## Асăрхавсем

## Литература

* Биотопливо // Большая российская энциклопедия. Электронная версия. — М., 2016.
* канд. хим. н. Б. Розен. Зелёные поставщики горючего // «Красная звезда» от 5 июня 1987.
* Владимир Сидорович. Мировая энергетическая революция: Как возобновляемые источники энергии изменят наш мир. — М.: Альпина Паблишер, 2015. — 208 с. — ISBN 978-5-9614-5249-5.

## Каçăсем

* Основные методы получения биотоплива
* Green Car Congress(акӑлч.)
* Global Renewable Fuels Alliance(акӑлч.)
* Топливные гранулы: обзор российского рынка
* infobio.ru - Аналитика биотоплива
* bioethanol.ru - Технология жидкого биотоплива
* После нефти: биотопливо
* Производство и сжигание гранулированных отходов растениеводства
* Рынок биотоплива второго поколения
* Биодизель на речных судах: какие перспективы? // РГ, 22.12.2022

* IATA Technology Roadmap
* 2nd Generation Biomass Conversion Efficiency study

* Обзорная лекция «Первапорационный мембранный биореактор для экономичного получения биоспиртов»  çинче
# ScienceLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Science (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Ошибка скрипта: Модуля «Title transformations» не существует.**

| **Science** |
| --- |
|   |
| **Специализаци:** | дисциплинăсем хушшинчи |
| **Кăларăм тапхăрлăхĕ:** | эрнере пĕрре |
| **Чĕлхе:** | акăлчан |
| **Кăларакан (патшалăх):** | Ăслăха аталантарма пулăшакан американ ассоциацийĕ (АПШ) |
| **Тираж:** | 130 000 |
| **ISSN:** | 0036-8075 |
|

---

 |
| **Веб-сайт:**  |

Science (вырăсла/чăвашла **Сайенс,** «Ăслăх» — акăл.) — Ăслăха аталантарма пулăшакан американ ассоциацийĕ (акӑл. *The American Association for the Advancement of Science* — *AAAS*) кăларакан журнал.

Nature) журналпа пĕрле сумлă ăслăх журналĕ шутланать. Журнала рецензилеççĕ, кашни эрнере тухать, пичетрен тухакан тиражĕ130 000 экземпляра  яхăн. Организацисем çырăнса илнипе тата интернет витĕр çав тери нумай аудитори пуррипе, вулакансен шучĕ пĕр миллион çынна çитет.

Акăлчан чĕлхипе пичетленет. Редакципе типографийĕ Вашингтонра (Колумбия тăрăхĕ, АПШ) тата Кембриджре (Англи) вырнаçнă.

## Истори

## Çав. пекех

* Science Advances
* Прорыв года (Science)

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* "Science" журналăн официаллă сайчĕ.
* American Association for the Advancement of Science.
# Уçлăх (физика)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Уçлăх пӑхӑр.
3D coordinate system
**Уçлăх** (**физиикăлла**, е **кулленхи**, **уçлăх**) — эпир пурнакан кулленхи виçĕ хапаллă уçлăх е/тата çав ансат ăнлава физика çине куçарни

## Вуламалли

* *Ахундов М. Д.* Концепция пространства и времени: истоки, эволюция, перспективы. М., «Мысль», 1982. — 222 стр.
* *Потёмкин В. К., Симанов А. Л.* Пространство в структуре мира. Новосибирск, «Наука», 1990. — 176 с.
* Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж.: Гравитация

## Асăрхавсем
# Мăйăр

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Мăйăр (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

|  |
| --- |
|  |
| Фундук |

|  |
| --- |
|  |
| Каштансем |

|  |
| --- |
|  |
| Корей кедрĕн мăйăрĕсем. Ăслăх енĕпе, мăйăр пулмаççĕ, çапах та кулинарире çак ята илнĕ |

**Мăйăр** — хăшпĕр ӳсентăранăн (ытларах йывăçсен е тĕмĕсен), çиме юрăхлă тĕшĕллĕ тата хытă хупăллă пайĕ.

Вăл мĕн иккенне палăотасси ăна хăш енчен (ботаника, кулинари, кулленхи йăла-йĕрке тата ытти те) пăхнинчен килет

## Çавăн пекех

* Мăйăркка

## Асăрхавсем

## Вуламалли

* *Артюшенко З. Т., Фёдоров Ал. А.*  Атлас по описательной морфологии высших растений. Плод / АН СССР; Бот. ин-т им. В. Л. Комарова. —  Л.:  Наука, Лен. отд, 1986.

## Каçăсем

* Ореховое дерево, орехи, ореховый сад в Иллюстрированной полной популярной Библейской Энциклопедии (1891—92)(2011 çулхи Чӳк уйӑхӗн 20-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
# ЗоопаркLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Зоопарк (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Зоопарка пынă çынсем
Аквариум. Барселона
**Зоологи́ па́ркĕ (зоопарк)** — чĕрчунсене, çынсене кăтартас, упраса хăварас. ĕрчетес, тĕпчес, çав шутра ăслăх енĕпе, тĕлпе ирĕкре мар тытмалли йĕркеленĕ çурт-йĕр.

«Биологический энциклопедический словарь» кĕнекепе килĕшӳллĕ, зоопарк ăслăх-çутĕç учрежденийĕ шутланать, унăн тĕп ĕçĕсем: чĕрчунсен тĕнчин тĕрлĕ тĕслĕхне демонстрацилесси, çутçанталăк пирки пĕлĕве сарасси, чĕрчунсене хӳтĕлес пропаганда тата сайра тĕл пулакан, çухалма пултаракан чĕрчун тĕсĕсен генофондне сыхласа хăварасси.

**Зоосад** территорийĕ пĕчĕкрех тата унта чĕрчун шучĕ сахалрах.

## Истори

## Асăрхавсем

## Литература

Вырăсла
* *Л. С. Скуратова* История развития зоопарков // *ВЕСТНИК АлтГТУ им. И.И. Ползунова*. — 2010. — № 1-2.
* *Наталья Алексеевна Юдина*  100 великих заповедников и парков. —  Вече, 2004. — ISBN 5-94538-068-7
* Наводнение в Тбилиси как повод запретить зоопарки - BBC Русская служба (ru-RU).  BBC Русская служба (2015-06-15). Тĕрĕсленĕ 21 Ҫӗртме уйӑхӗн 2016.

english/акăлчанла
* *Paul A. Rees*  An Introduction to Zoo Biology and Management. —  Wiley, 2011-05-06. — ISBN 978-1-4051-9350-4
* *Vernon Kisling*  Zoo and Aquarium History: Ancient Animal Collections To Zoological Gardens. —  CRC-Press. — ISBN 978-0-8493-2100-9

## Каçăсем

* РФ тата Украина зоопаркĕсем 2016 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.
# Суккăр вĕлтĕрен йышшисемLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Суккăр вĕлтĕрен пӑхӑр.

| ?Суккăр вĕлтĕрен йышшисем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Lamiaceae |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISСуккăр вĕлтĕрен йышшисемБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Суккăр вĕлтĕрен йышшисем** е **туталла чечеклисем** (лат. *Lamiáceae*, =Labiátae) — чечеклĕ ÿсентăрансен 268 ретрен тата 8 133 тĕсрен тăракан ямахачĕ. Ку ямахатра (йышра) çаксем те пур: лаванда, базилик, пĕтнĕк, розмарин, чабер, шалфей, майоран, мелисса, чапăр тата матрӳшке.

Курăмлă рет — Суккăр вĕлтĕрен (кăк) (*Lamium*).

## Асăрхаавсем

## Литература

* *Антонов А.*  Губоцветные // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
# Ахаль урпаLatinitsopa vulani

Ахаль урпа (*Hordeum vulgare*) тĕшшисем
*Hordeum vulgare*
**Урпа** (лат. *Hordeum*) — ӳсентăран ăрачĕ, çын акса ӳстерекен авалхи злаксенчен пĕри. Халĕ урпа тĕшшине сăра тунă чухне усă кураççĕ.

## Çав. пекех

* Урпа

## Литература

* *Куданова З.М.*  Определитель высших растений Чувашской АССР. —  Чуваш. кн.изд-во.

## Каçăсем

* ЭСБЕ: *Ячмень*(ĕçлемен каçă)
* *Невский С. А.*  ССРП флори / гл. ред. В. Л. Комаров. —  Л.:  Изд-во АН СССР, 1934. — Т. 2. — 5175 экз.
* *Невский С. А.* Материалы к познанию дикорастущих ячменей // *Тр. Ботан. ин-та АН СССР*. — 1941. — Сер. I. — Вып. 5. — С. 64—255.
* *Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.*  Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томах. —  М.:  Т-во науч. изд. КМК, Ин-т технолог. иссл, 2002. — Т. 1. Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — ISBN 8-87317-091-6

Шаблон:Авалтанхи ялхуçалăх культурисем
# Вир кĕрпиLatinitsopa vulani

Михĕри вир кĕрпи
Вир кĕрпи, шултра планпа
Çуса тасаатна вир кĕрпи, шултра планпа
**Вир кĕрпи** — вирĕн (*Panicum*) культурăалла тĕсĕсенчен тăвакан кĕрпе.

## Асăрхавсем

## Литература

* Похлёбкин В. В. Перловая крупа // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 286. — 456 с. — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-75127-3.
* Перловая крупа // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1959. — Т. VI. — Стб. 858—859. — 581 с.
* Нилова Л. П. Крупы из ячменя // Товароведение и экспертиза зерномучных товаров: Учебник. — СПб.: ГИОРД, 2005. — С. 171—172. — 416 с. — 5000 экз. — ISBN 5-901065-88-3.
* Ратушный А. С. Перловая крупа // Всё о еде от А до Я: Энциклопедия. — М.: Издательско-торговая корпорация «Дашков и К°», 2016. — С. 261—262. — 440 с. — 300 экз. — ISBN 978-5-394-02484-9.
* ГОСТ 5784—2022 «Крупа ячменная. Технические условия»
# ВанильLatinitsopa vulani

| ?Ваниль |
| --- |
| Vanilla planifolia  |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Vanílla |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISВанильБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Ваниль** (лат. Vanílla) — орхидлисен йышӗн нумайҫуллӑ лианасен йӑхӗ.

Темиҫе (икӗ-виҫӗ) тӗсӗсен ҫимӗҫесене те «ваниль» теҫҫӗ тата апат-ҫимӗҫ тутне техӗмлеме хушаҫҫӗ. Ванильпе духи туса кӑларнӑ чухне те анлӑ усӑ кураҫҫӗ.

Латинла йӑх ячӗ испан чӗлхинчен vainilla — «пӗчӗк хутаҫ» пулса куҫарӑнать. Анчах ботанка енчен илсен, ваниль ҫимӗҫне, пур орхидлисем пекех, «пӗчӗк арча» теҫҫӗ (чӑн хутаҫлисенен уйрӑм, шалти хушшисене хуплани ҫук).

Паллӑ тӗс — лаптӑк ҫулҫӑллӑ ваниль (Vanilla planifolia).

## Тӗслӗхсем

## Вуламалли

* Ваниль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Ручкина Н. Ваниль // Химия и жизнь : журнал. — 2011. — № 1. Архивировано 7 ноября 2016 года.
* Бернардино де Саагун, Куприенко С.А. Общая история о делах Новой Испании. Книги X-XI: Познания астеков в медицине и ботанике / Ред. и пер. С. А. Куприенко.. — К.: Видавець Купрієнко С.А., 2013. — 218 с. — (Месоамерика. Источники. История. Человек). — ISBN 978-617-7085-07-1.
* Tim Ecott. Vanilla: Travels in Search of the Luscious Substance. — Penguin UK, 2005.
* Ken Cameron. Vanilla Orchids: Natural History and Cultivation. — Timber Press, 2012. — 212 p.
* Ваниль / Головкин Б. Н. // Большой Кавказ — Великий канал [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 581. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.

## Асăрхавсем

## Каҫӑсем

* FDA Requirements for Vanilla Extract(акӑлч.) — требования в США к пищевому экстракту ванили
* *Spices* at UCLA History & Special Collections(акӑлч.) о пряности
* FAOSTAT2012 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.) — данные о мировом производстве ванили
# Хуратул йышшисемLatinitsopa vulani

Шаблон:Таксон
**Хура тулă йышĕ** (лат. *Polygonáceae*) — Икĕчрĕклĕ ӳсентăрансен йышĕ. Унта 55 яхăн ăрат тата 1250 ытла тĕс кĕрет.
Кунта кĕрекен ӳсентăрансенчен нумайăшĕ - курăк, çав вăхăтрах темиçе йывăçпа тĕм те тĕл пулать.

## Ăрачĕсем

2 аялти йышпа 5 триба пайланать. Раççейре 9 ăрат тĕл пулать.

Ăрачĕсем

* Acanthoscyphus Small, хăшпĕр чухне Oxytheca Nutt. ăрата кĕртеççĕ
* Aconogonon (Meisn.) Rchb. — Аконогонон, е Таран
* Afrobrunnichia Hutch. & Dalziel
* Antigonon Endl.
* Aristocapsa Reveal & Hardham
* Atraphaxis L. — ш
* Bistorta (L.) Scop. — [[|ш]], хăшпĕр чухне Persicaria (L.) Mill. ăрата кĕртеççĕ
* Brunnichia Banks ex Gaertn.
* Calligonum L. — Джузгун
* Centrostegia A.Gray
* Chorizanthe R.Br. ex Bentham — Хоризанте
* Coccoloba L. — Кокколоба
* Dedeckera Reveal & J.T.Howell
* Delopyrum Small, хăщпĕр чухне Polygonella Michx. синонимомĕ
* Dodecahema Reveal & Hardham
* Emex Campd.
* Enneatypus Herzog
* Eriogonum Michx. — Эригонум
* Fagopyrum Gaertn. — Хура тулă
* Fallopia Adans. — Фаллопи
* Gilmania Coville
* Goodmania Reveal & Ertter
* Gymnopodium Rolfe
* Harfordia Greene & Parry
* Harpagocarpus Hutch. & Dandy
* Hollisteria S.Watson
* Johanneshowellia Reveal, 2004
* Knorringia (Czukav.) Tzvelev
* Koenigia L. — Кёнигия
* Lapathum Mill.
* Lastarriaea J.Rémy
* Mucronea Benth.
* Muehlenbeckia Meissn. — Мюленбеки
* Nemacaulis Nutt.
* Neomillspaughia S.F.Blake
* Oxygonum Burch. ex Campd.
* Oxyria Hill — Кисличник
* Oxytheca Nutt.
* Parapteropyrum A.J.Li
* Persicaria Mill. — Персикари
* Pleuropterus Turcz.
* Podopterus Humb. & Bonpl.
* Polygonella Michx., хăшпĕр чухнеPolygonum L. ăрата кĕртеççĕ
* Polygonum L. Шаблон:Тип — Кăвакал туни
* Pteropyrum Jaub. & Spach
* Pteroxygonum Dammer & Diels
* Reynoutria Houtt.
* Rheum L. — Ревень
* Rumex L. — Кăшкар ути
* Ruprechtia C.A.Mey.
* Sidotheca Reveal
* Stenogonum Nutt.
* Symmeria Benth.
* Systenotheca Reveal & Hardham
* Triplaris Loefl.

## Асăрхавсем

## Вуламалли

* Гречишные // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* *Куданова З.М.*  Определитель высших растений Чувашской АССР. —  Чуваш. кн.изд-во..

## Каçăсем

* Семейство Гречишные

Çак статьяна çырнă чухне Брокгаузпа Ефронăн Энциклопеди сăмахсарĕн (1890—1907) материалĕпе усă курнă.
# Палан йышшисемLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Палан (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Ан пӑтраштарӑр Пăлан йышшисемпе.

| ?Палан йышшисем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Viburnaceae |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISПалан йышшисемБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Палан йышшисем** (лат. *Viburnaceae*) — ямахат.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Журавли // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
# ВергилийLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Публий Вергилий Марон |
|
Вергилий |
| Çуралнă чухнехи ят: |
лат. *Publius Vergilius Maro* |
|  |

**Публий Вергилий Марон** (лат. *Publius Vergilius Maro*); 15 юпа п. эрч. 70, Мантуя ҫывӑхӗнчи Анды, Цизальпий Галлийӗ — 21 авăн п. эрч. 19, Бриндизи, Итали) — рим сӑвӑҫи.

## Пурнӑҫӗ

## Пултарулӑхӗ

## Вуламалли

## Каҫӑсем
# КăвакалсăмсаLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Кăвакалсăмса (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Кăвакалсăмса |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Ornithorhynchus anatinus |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISКăвакалсăмсаБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Кăвакалсăмса** (лат. *Ornithorhynchus anatinus*) — пĕр ярăшлисем отрядри шывра ишекенсĕтпе ӳсекен чĕрчун, Австралире пурăнать.

## Асăрхавсем

## Литература

* M. L. Augee: *Platypus and Echidnas.* The Royal Zoological Society, New South Wales 1992. ISBN 0-9599951-6-1.
* T. R. Grant: *Fauna of Australia*. 16. Ornithorhynchidae Onlinepublikation als PDF.
* Bernhard Grzimek: *Grzimeks Tierleben*. Bd 10. Säugetiere 1. Droemer Knaur, München 1967, Bechtermünz, Augsburg 2000. ISBN 3-8289-1603-1.
* Ann Moyal: *Platypus. The Extraordinary Story of How a Curious Creature Baffled the World*. Smithsonian Press, Washington DC 2001. ISBN 1-56098-977-7.
* Ronald Strahan: *Mammals of Australia*. Smithsonian Press, Washington DC 1996. ISBN 1-56098-673-5.
* Jaime Gongora, Amelia B. Swan et al.: *Genetic structure and phylogeography of platypuses revealed by mitochondrial DNA*. Journal of Zoology. Vol. 286, Iss. 2, pp. 110—119, February 2012 Onlinepublikation als PDF.

## Каçăсем

* Pettigrew, J. D. 1999. Electroreception in monotremes. The Journal of Experimental Biology 202, 1447—1454.
* Статья про исследование генома утконоса.
* www.nature.com:Genome analysis of the platypus reveals unique signatures of evolution(акӑлч.)
* Jaime Gongora, Amelia B. Swan et al.,: *Genetic structure and phylogeography of platypuses revealed by mitochondrial DNA*. Journal of Zoology. Vol. 286, Iss. 2, pp. 110—119, February 2012 PDF.
# БерлинLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Берлин |
|  |
| **Хула гербĕ**  |
| Патшалăх: | Германи |
| Регион: | Берлин |
| Никĕсленĕ: |  |
| Хула, çултан: |  |
| Халăх йышĕ, пин çын: | 3 440 (2010) |
| Хула лаптăкĕ: | 891.85 км2 |
| Геогр. анлăхĕ: | 52°31′ ç.ш. |
| Геогр. вăрăмлăхĕ: |  13°24′ х. т. д. |

**Берлин**, — Германин тĕп хули (1871 çултанпа). Европа Пĕрлешĕвĕнче Берлин лаптăк шучĕпе Лондон хыççăн иккĕмĕш вырăнта шутланать. Халăх шучĕ 3 440 441 (2010) çынпа танлашать.

Берлин Шпрее (Spree) тата Хавель (Havel) юханшывĕсем çинче, Бранденбург çĕрĕсем çинче вырнаçнă. 1920 çултанпа Бранденбург çĕрĕсем шутне кĕместь. 1200 çулсенче ку тăрăхра икĕ хула вырнаçнă пулнă — **Кёлльн** (Cölln) тата **Берлин**. Хăçан вĕсене хуласем шутне кĕртни тĕппипех паллă мар. Кёлльна хула пек 1261 çулта асăннă, Берлина — 1251 çулта. 1307 çулта вăл икĕ хуларан пĕр хула туса хунă. Пĕрлешнĕ хулара 1400 çулта 8 пин çын пурăннă.
Берлин Пруссин тĕп хули шутланнă. Германи империне туса хунă хыççăн унăн тĕп хули пулнă.
…Хула 12 районсене пайланă :
Митте,Фридрихсхайн-Кройцберг,Панкăв(чи пысăк районе - 350 пин ытла пурăнакансем),
Шарлăттенбург-Вильмерсдорф,Шпандау,Штеглитц-Целендорф,Нойкёлн,Темпельхоф-Шёнеберг,
Трептов-Кёпеник,Марцан-Хеллерсдорф,Лихтенберг,Райникендорф.
Берлинăн ертуççи - бургомистр Клаус Воверайт (Klaus Wowereit).

## Географи

### Кӳршĕ хуласем

|  Берлин хуларан пысӑк хуласене ҫитме инҫе (автомобиль ҫулӗсемпе) |
| --- |
| **Çурçĕр-хĕвеланăç** | Гамбург ~ 279 км | Росток ~ 223 км | Гданьск ~ 481 км | **Çурçĕр-хĕвелтухăç** |
| **Хĕвеланăç** |  Амстердам ~ 663 км Гаага 714 км | Çил ăçталла вĕрни | Варшава ~ 625 км Минск ~ 1127 км Мускав ~ 1662 км Çĕнĕ Çĕпĕр ~ 4909 км Иркутск ~ 6745 км /Хабаровск ~ 9987 км | **Хĕвелтухăç** |
| **Кăнтăр-хĕвеланăç** | Майнри Франкфурт ~ 578 км Лион ~ 1213 км Мадрид ~ 2376 км Лиссабон ~ 2887 км | Мюнхен ~ 689 км  Венеци ~ 1215 км | Краков ~ 570 км Львов ~ 910 км  Тан-çинчи-Ростов ~ 2338 км | **Кăнтăр-хĕвелтухăç** |

## Кун-ҫулӗ

## Паллӑ ҫынсем

* Альфред Вегенер - нимӗҫ геофизикӗ тата метеорологӗ.

## Тӑванлӑ хуласем

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * АПШ  Лос-Анджелес (1967 çул)
* Франци Франци  Париж (1987 çул)
* Мадрид (1988 çул)
* Стамбул (1989 çул)
* РФ  Мускав (1991 çул)
* Варшава (1991 çул)
* Будапешт (1991 çул)
* Брюссель (1992 çул)
* Джакарта (1993 çул)
 |  | * Ташкент (1993 çул)
* Мехико (1993 çул)
* Пекин (1994 çул)
* Япони Япони  Токио (1994 çул)
* Аргентина Аргентина  Буэнос-Айрес (1994 çул)
* Прага (1995 çул)
* Антополь, Беларуç
* Виндхук (2000 çул)
* Аслӑ Британи Аслӑ Британи  Лондон (2000 çул)
 |

* Киев (2016 çул)

Состояние: 29 октября 2008 года

## Галерея

Берлин панорами Берлин панорами
* Бранденбург хапхи
* Райхстаг
* Нимĕç соборĕ
* Ватă наци галерейи
* Икĕпат музейĕ тата папируссен пухăвĕ
* Шарлоттенбург кермен
* çĕнтерӳ колонни
* Аслӑ Фридрихӑн юланутлӑ палӑкӗ
* Берлин телетурулĕ
* Берлин кафедра соборĕ (евангели)
* Шаблон:Нп5 (иудейсен)
* Сăваплă Ядвига соборĕ (рим-католици)
* de[Şehitlik-Moschee]

## Вуламалли

## Асăрхавсем

## Каҫӑсем