Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ÇеçпĕлLatinitsopa vulani

*Çеçпĕл сăмахĕн урăх пĕлтерĕшсем те пур. Çеçпĕл (пĕлтерĕшсем) пăхăр*
Çеçпĕл
**Çеçпĕл** (лат. *Galanthus*), — чечек. Çуркунне чечекленет. Чи пĕрремĕш чечексен пĕри.

## Литература

* Galanthus // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878.
* *С. Р.*  Подснежник, растение // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* *Лозина-Лозинская А. С.*  Род 297. Подснежник — Galanthus L. // ССРП флори / гл. ред. В. Л. Комаров. —  Л.:  Изд-во АН СССР, 1935. — Т. 4. — 5175 экз.
* *Артюшенко З. Т.* Критический обзор рода *Galanthus* L.. — М.—Л.: 1966. — Т. 51.
* *Артюшенко З. Т.*  Амариллисовые СССР. —  Л.:  Наука, 1970.
* *Головкин Б. Н. и др.*  Декоративные растения СССР. —  М.:  Мысль, 1986.
* *Диев М. М.*  Галянтусы. —  М.:  КМК, 2014. — 1000 экз. — ISBN 978-5-87317-936-7
* *Nina Rønsted, Dimitri Zubov, Sam Bruun-Lund, Aaron P. Davis* Snowdrops falling slowly into place: An improved phylogeny for *Galanthus* (Amaryllidaceae) // *Molecular Phylogenetics and Evolution*. — 2013. — Т. 69. — № 1.
# Нарцисс

| ?Нарцисс |
| --- |
| Narcissus poeticus  |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Narcissus |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISНарциссБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Нарцисс** (лат. Narcissus) — амариллис йышшисен пӗрхутлавлӑ ӳсентӑран йӑхӗ.
Авалхи халап каланӑ тӑрӑх, ятне хӑй илемне ытараймасӑр вилсе кайнӑ Нарцисс ятлӑ каччӑна чысласа панӑ.

## Вуламалли

* Чопик В.И. Декоративные травянистые растения для открытого грунта СССР. В 2 т / Н. А. Аврорин. — Л.: Наука, Лен. отд., 1977. — Т. 1. — С. 106—111.
* Е. Н. Зайцева, Е. Т. Новикова. Интродукция нарциссов // Интродукция и приемы культуры цветочно-декоративных растений. — М.: Наука, 1997. — 168 с.
* В. Чуб. Махровые нарциссы. // Цветоводство. — № 3. — май/июнь 2007.
* Нарцисс, растения из семейства амариллевых // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Каҫӑсем

* *Карьянова И.* Нарциссы: выкопка, хранение, распространенные заболевания и вредители. Тĕрĕсленĕ 16 Авӑн уйӑхӗн 2013.
* Путеводитель по нарциссам. Александров К., On-line газета «Академия садовода»
* *B. J. M. Zonneveld* The systematic value of nuclear DNA content for all species of *Narcissus* L. (Amaryllidaceae) (акӑлч.) (2008).
# Гиппеаструм

| ?Гиппеаструм |
| --- |
| Гиппеаструм  |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Hippeástrum |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISГиппеаструмБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Гиппеаструм** (лат. Hippeástrum) — Амариллис йышшисен ӳсентӑрансен йӑхӗ.
Йӑха 90 яхӑн тӗс кӗреть.

Ячӗ ав.-грек. ἱππεύς — юланут тата ἄστρον — ҫӑлтӑр. Сайра мар гиппеаструма йӑнӑшса амариллис теҫҫӗ. Амариллис ирӗкре Кӑнтӑр Африкара ӳсет, унӑԋ шутне икӗ тӗс кӗрет — хитре амариллис (Amaryllis belladonna L.) тата Amaryllis paradisicola. Амариллис йӑхӗсемпе гиппеаструма йышӗ ҫех пӗрлешӗнтерет.

## Ӑҫта ӳсет

## Вуламалли

* Воронцов В. В., Васюкова Т. В. Луковичные цветы. — М.: Фитон+, 2003. — С. 65. — ISBN 5-93457-043-09.
* Давыдова Р. А., Козлова А. Г. Красивоцветущие луковичные растения в комнатном озеленении. — Ашхабад: Ылым, 1976.
* Белявская Е. К. Луковичные и клубневые растения. — М.: ТД «Издательство Мир книги», 2006. — С. 130.
* Сааков С. Г. Оранжерейные и комнатные растения и уход за ними. — Л.: Наука, 1985. — С. 112—117.
* Гиппеаструм и амариллис // Цветоводство. — 1976. — № 1. — С. 21.
* Школьная З. П. Сортоизучение гиппеаструма гибридного // Цветоводство. — 1982. — № 5. — С. 12.

## Каҫӑсем

* Гиппеаструм гибридный
* О гиппеаструме
* Виды гиппеаструмов
* Уход за Гиппеаструмами. Сорта гиппеаструмов.
# ВикитĕссемLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Викитĕссем Wikispecies |
|  |
|  |
| URL: | species.wikimedia.org |
| Коммерци: |
Çук |
| Сайт тĕсĕ: |
Эреш энциклопедийĕ |
| Регистраци: |
Кирлех мар |
| Чĕлхе(сем): | несколько языков[d] |
| Сервер вырнаçнă: |
Майами |
| Харпăрçă: | Фонд Викимедиа |
| Автор: | Джимми Уэйлс |
|  **Викитĕссем**  Викиампарта |

**Викитĕссем** (акӑл. *Wikispecies*) — «Викимедиа» фондăн проекчĕсенчен пĕри, вики-движокпа йĕркеленĕ биологи тĕсĕсен таксономи хыпар кĕнеки.

## Çавăн пекех пăхăр

* *The Encyclopedia of Life* (*EOL*) — Пурнăç энциклопедийĕ
* *Integrated Taxonomic Information System* (*ITIS*) — Пĕрлештернĕ таксономи хыпар хĕсмечĕ (акӑлч.)
* *National Center for Biotechnological Information* (*NCBI*) — Наци биотехнологи хыпар центрĕ (АПШ) (акӑлч.)
* *Germplasm Resources Information Network* (*GRIN*) — Генетика ресурсĕсен хыпар эрешĕ (АПШ) (акӑлч.)

## Каçăсем

* Викитĕссен вырăс чĕлхи уйрăмĕ

Шаблон:Website-stub
# Патшалăх (биологи)

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Патшалăх (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Haeckel arbol bn
**Патшалăх** — биологире: таксономи категорийĕ.

## Вуламалли

* Царство // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Каçăсем

* A Brief History of the Kingdoms of Life at Earthling Nature
* The five kingdom concept 2008 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
* Whittaker's classification

Шаблон:Taxonomic ranks
# КладаLatinitsopa vulani

Кӑвак тата хӗрлӗ ушкӑнсем кладсем пулаҫҫӗ. Симӗс тата кӑвак ушкӑнсем те пӗрле клада пулса тӑраҫҫӗ.
**Клада** (грек. κλάδος «турат, туратланни»; англ. clade) — пӗр мӑн аслашшӗне тата унӑн пур тӳрӗ несӗлӗсене кӗртекен организмсен ушкӑнӗ. Терминпа филогенетикара усӑ кураҫҫӗ.

Кашни кладана организмсен монофилетикаллӑ ушкӑнӗ пек илсе йышӑнма тата кладограмма пулӑшӑвӗпе (организмсен пулса тӑнин диаграммине йывӑҫ «йӑх йывӑҫӗ» пек ӳкерме пулать).

## Вуламалли

* Павлинов И. Я. Кладистический анализ (методологические проблемы). — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1990. — 160 с. — 770 экз. — ISBN 5-211-00918-5. — УДК 57.06

## Каҫӑсем
# Триба (биологи)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Триба пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Сыпăк пӑхӑр.
**Три́ба**, е **сыпăк** (лат. *tribus*) — биологилле систематикăри таксономи рангĕ, йышран аяларах тата ретрен çÿлерех.

Çавăн пекех тăхăмла рангсем пур:

* **çийтриба'*, еçийсыпăк* (лат. *supertribus*) — зоологире çеç;
* **айтриба**, **субтриба**, е **айсыпăк** (лат. *subtribus*).

## Асăрхавсем

## Литература

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  **Мета-вики** — координаци |  **Викиампар** — ӳкерчĕксем |  **Викиверситет** — вĕренӳ |  **Викивулавăш** — çăл куçсем |  **Викикаларăш** — каларăшсем |
|  **Викикĕнеке** — кĕнекесем |  **Википеди** — энциклопеди |  **Викисăмахсар** — сăмахсар |  **Викитĕссем** — биологи тĕсĕсем |  **Викихыпар** — хыпарсем |

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24.

## Каçăсем

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 2002 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ., Vienna Code, 2006(акӑлч.)(2008 çулхи Ҫурла уйӑхӗн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000)(акӑлч.)(2008 çулхи Ҫурла уйӑхӗн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)(акӑлч.)(2008 çулхи Ҫурла уйӑхӗн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002) 2011 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)(2008 çулхи Ҫурла уйӑхӗн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
# Биномла номенклатураLatinitsopa vulani

Carl von Linné
Карл Линней (1707—1778), биномла номенклатурăна кĕртнĕскер
**Биномла номенклатура**, çавăн пекех **бинарлă номенклатура** та теççĕ, — биологилле номенклатурăра тĕссен ячĕсене икĕ пайран малаштарассин меслечĕ. Çавнашкал икĕ пайран таракан ятсене **биномен** тесе калаççĕ.

## Çавăн пекех

* Кодексы биологилле номенклатура кодексĕ
* Таксон
* Базионим
* Синоним (таксономи)

## Асăрхавсем

## Литература

* Номенклатуры / М. Э. Кирпичников // Никко — Отолиты. — М. : Советская энциклопедия, 1974. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 18).
* Алексеев Е. Б., Губанов И. А., Тихомиров В. Н. . Ботаническая номенклатура. — М.: Изд-во МГУ, 1989. — 168 с. — 8300 экз. — ISBN 5-211-00419-1. — УДК 582.57.06
* Джеффри Ч. . Биологическая номенклатура = Charles Jeffrey. Biological Nomenclature. Second edition / Пер. с англ. канд. биол. наук Е. Б. Алексеева; Под ред. канд. биол. наук М. В. Мины. — М.: Мир, 1980. — 120 с. — 15 000 экз. — УДК 574:001.4
* Кузнецова Е. В. Международные наименования цветковых растений в аспекте номенклатурной номинации : автореферат диссертации по филологии. — Саратов, 2004.
* Международный кодекс ботанической номенклатуры (Венский кодекс), принятый Семнадцатым международным ботаническим конгрессом, Вена, Австрия, июль 2005 г. / Пер. с английского Т. В. Егоровой и др. Ответственный редактор Н. Н. Цвелёв. — М.; СПб.: Товарищество научных изданий КМК, 2009. — 282 с. — 800 экз. — ISBN 978-5-87317-588-8. — УДК 58(083.7)
* Михайлова И. А., Бондаренко О. Б., Обручева О. П. . Общая палеонтология. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1989. — 384 с. — ISBN 5-211-00434-5.
* Стивен Хёрд. Усоногий рак Чарльза Дарвина и паук Дэвида Боуи. Как научные названия воспевают героев, авантюристов и негодяев. = Stephen B. Heard . Charles Darwin’s Barnacle and David Bowie’s Spider: How Scientific Names Celebrate Adventurers, Heroes, and Even a Few Scoundrels. — М.: Альпина нон-фикшн, 2022. — 290 с. — ISBN 978-5-91671-992-5..

## Каçăсем

* International Code of the Zoological Nomenclature (Четвёртое издание, 2000)
* International Code of the Botanical Nomenclature (Vienna, 2005)(акӑлч.)
Miller J, Funk V, Wagner W, Barrie F, Hoch P, Herendeen P (2011). Outcomes of the 2011 Botanical Nomenclature Section at the XVIII International Botanical Congress. PhytoKeys 5: 1-3. doi: 10.3897/phytokeys.5.1850(акӑлч.)(2011 çулхи Ҫурла уйӑхӗн 8-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* Curiosities of Biological Nomenclature(акӑлч.) (2011 çулхи Ҫурла уйӑхӗн 8-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
# Чечекушкăнь

Чечекушкăнь-карçын. Пĕр чечек пек курăнать, анчах та вăл чăннипе нумай-нумай чечекрен тарать
Çавах пысăклатса кăтартсан
**Чечекушкăнь** (лат. *inflorescentia*) —

## Вуламалли

* Focko Weberling: *Morphologie der Blüten und der Blütenstände; Zweiter Teil*. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 1981
* Wilhelm Troll: *Die Infloreszenzen; Erster Band*. Gustav Fischer Verlag, Stuttgart 1964
* Wilhelm Troll: *Die Infloreszenzen; Zweiter Band, Erster Teil*. Gustav Fischer Verlag, Stuttgart 1969
* Wilhelm Troll: *Praktische Einführung in die Pflanzenmorphologie*. Gustav Fischer Verlag, Jena 1957
* Bernhard Kausmann: *Pflanzenanatomie*. Gustav Fischer Verlag, Jena 1963
* Walter S. Judd, Christopher S. Campbell, Elizabeth A. Kellogg, Peter F. Stevens, Michael J. Donoghue: *Plant Systematics: A Phylogenetic Approach*, Sinauer Associates Inc. 2007
* Stevens, P. F. (2001 onwards). Angiosperm Phylogeny Website. Version 7, May 2006 [and more or less continuously updated since].
* Strasburger, Noll, Schenck, Schimper: Lehrbuch der Botanik für Hochschulen. 4. Auflage, Gustav Fischer, Jena 1900, p. 459
* R J Ferry. Inflorescences and Their Names. The McAllen International Orchid Society Journal.Vol. 12(6), pp. 4-11 June 2011 2018 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ.

## Каçăсем

* Медиафайлы по теме **Чечекушкăнь** с Викисклада.
# Çулçă

Çулçă
**Çулçă** — ÿсентăранăн тулаш органĕ.

## Çавăн пек

* Ӳсентăрансем
* Çулçă тăкăнни

## Асăрхавсем

## Литература

* Лотова Л. И. Ботаника: Морфология и анатомия высших растений: Учебник. — 3-е, испр. — М.: КомКнига, 2007. — С. 221—261.

## Каçăсем

* Лист, часть растения // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907. (2008 çулхи Раштав уйӑхӗн 10-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* Лист в Библейской энциклопедии архимандрита Никифора (2011 çулхи Ака уйӑхӗн 14-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* *[ Çулçă]* — ПСЭ (2008 çулхи Раштав уйӑхӗн 10-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* *[ Листорасположение]* — ПСЭ (2008 çулхи Раштав уйӑхӗн 10-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
# Эволюцилле биологиLatinitsopa vulani

*Ку статья организмсен эволюцийĕ пирки, **биологи ăслăхĕн эволюцийĕ** çинчен урăх статья пур*

«Происхождения видов» пичетрен тухсанах чавса тупнӑ археоптерикс. Археоптерикс морфологи тӑрӑх шуса ҫӳрекенсемпе вӗҫен кайӑксен хушшинчи вӑтам вырӑнта тӑрать, апла пулин варринчи вырӑна йышӑнать.

**Эволюциллӗ биологи** — биологи тӗсӗсем пӗр мӑн аслашшӗсенчен пулса тухнине, еткерлӗхне тата вӗсен паллисен улшӑнӑвне, ӑрчаланине тата эволюциллӗ аталанӑвра пулса иртнӗ тӗрлӗ тӗслӗ калӑпӑшсене тӗпчекен биологи уйрӑмӗ. Уйрӑм тӗссен аталанӑвне яланхи пек флорапа фауна пысӑк улшӑнусем чӑтса ирттернине, вӗсене биосферан пайӗсем пек шута кӗртсе пӑхаҫҫӗ. Эволюциллӗ биологи XIX ӗмӗрӗн иккӗмӗш ҫуррин тӗссен улшӑнӑвӗсен шухӑшлавсемпе анлӑн килӗшсе биологин пайӗ пулса никӗсленме пуҫланӑ.

Эволюциллӗ биологи — хӑйне тӗрлӗ ӑслӑхсен уй тата лаборатори юхӑмӗсем кӗнӗ май, тӗпчевсен дисциплинасен хушшинчи область пулса тӑрать. Эволюциллӗ биологине териологи, орнитологи е герпетологи ӑслӑхӗсен тӗпчевӗсем хывӑм хураҫҫӗ, вӗсем пӗтӗм органикӑллӑ тӗнчене тӗппипех ӑнланма пӗрлешӗнеҫҫӗ. Палеонтологсемпе геологсем эволюци мӗн чухлӗ вӑхӑтра аталаннине тата калӑпӑшӗсене пӗлме чулланчӑксене тӗпчеҫҫӗ, популяциллӗ генетика ҫав ыйтусенех теориллӗ тӗпчет. Экспериментаторсем эволюциллӗ биологин чылай ыйтӑвӗсене, тӗслӗхрен ватӑлнин эволюцине лайӑхрах ӑнланма дрозофилсен селекципе усӑ кураҫҫӗ. 1990-мӗш ҫулсенче аталану биологйӗ вӑрах вӑхӑт манӑҫура пулнӑ хыҫҫӑн ҫӗнӗ синтетикӑллӑ дисциплина пулса эволюциллӗ биологине таврӑнчӗ.

## Эволюцилле биологин историйĕ

## Вуламалли

* Воронцов Н. Н. История эволюционного учения. — М.: Изд.отдел УНЦ ДО МГУ, 1999. — 640 с.
* Грант В. Эволюционный процесс. Критический обзор эволюционной теории. — М.: Мир, 1991. — 488 с. Архивная копия от 9 апреля 2012 на Wayback Machine
* Иорданский Н. Н. Эволюция жизни. — М.: Академия, 2001. — 425 с.
* Северцов А. С. Теория эволюции. — М.: Владос, 2005. — 380 с. — 10 000 экз.
* Солбриг О., Солбриг Д. Популяционная биология и эволюция. — М.: Мир, 1982. — 244 с.
* Колчинский Э. И. Неокатастрофизм и селекционизм: вечная дилемма или возможность синтеза?. — СПб.: Наука, 2002. — 554 с. — ISBN 5-02-026174-2.

## Каҫӑсем

* Сайт кафедры биологической эволюции биологического факультета МГУ 2011 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* Сайт «Проблемы эволюции» 2014 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.
* Сайт «Антропогенез.РУ»
# ЭволюциLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Эволюци (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
PhylogeneticTree
**Эволюци**, **биологи́лле эволю́ци** (лат. *evolutio* — «сарăлни») — чĕрĕ çутçанталăк аталанăвĕн популяцисен генетикăллă тытăмĕ улшăннипе, адаптацисемпе, тĕссем çуралнипе е вилнипе, экотытăм тата биосфера пĕтĕмĕшле трансформациленнипе палăрса тăракан юрилле мар процесĕ.

## Каçăсем

* «Проблемы эволюции» — сайт российских учёных. çăлкуçран архивланă 23 Нарӑс уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Новости проекта «Элементы.ру» по теме «Эволюция». çăлкуçран архивланă 17 Пуш уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Новости раздела «Эволюция» проекта «Вся Биология». çăлкуçран архивланă 17 Пуш уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Проект «Антропогенез.ру». çăлкуçран архивланă 7 Пуш уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Сайт «Теория эволюции как она есть». çăлкуçран архивланă 18 Кӑрлач уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Статьи по теме «Эволюция» проекта «New scientist» (акӑлч.). çăлкуçран архивланă 12 Нарӑс уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 11 Пуш уйӑхӗн 2012.
* Добиологическая эволюция // Лекция Александра Маркова (в проекте ПостНаука) (01.04.2013)
* Эволюция как сопротивление энтропии // Виктор Прохорович Щербаков, доктор биологических наук, зав. лабораторией молекулярной генетики Института проблем химической физики РАН, статья в двух номерах Журнала общей биологии (избранное сайта «Элементы.ру»)
# Эволюци ĕнентерĕвĕсемLatinitsopa vulani

«Тĕссен çуралăвĕ» пичетрен тухсанах чавса тупнӑ археоптерикс. Археоптерикс морфологи тӑрӑх шуса ҫӳрекенсемпе вӗҫен кайӑксен хушшинчи вӑтам вырӑнта тӑрать, апла пулин варринчи вырӑна йышӑнать.
**Эволю́ци ĕнентерĕвĕсем** — Çĕр çинчи мĕнпур организмсем пĕрлĕхле несĕлтен пулса кайнине çирĕплетекен ăслав панăлăхĕсемпе концепцисем.

## Çавăн пекех

* Эволюци вĕрентĕвĕ
* Эволюционизма тиркени

## Асăрхавсем

## Литература

* Smith, J. M. The Theory of Evolution. — Cambridge University Press, 1993. — ISBN 0521451280.
* Douglas J. Futuyma. Evolutionary Biology. — 3-е изд. — Sunderland, Massachusetts: Sinauer Associates, 1998. — ISBN 0-87893-189-9.
* Николай Иорданский. Эволюция жизни. — М.: Академия, 2001. — 432 с. — ISBN 5-7695-0537-0. Архивная копия от 17 мая 2009 на Wayback Machine
* Яблоков А. В., Юсуфов А. Г. Эволюционное учение: Учеб. для биол. спец. вузов. — М.: Высшая школа, 2006. — 310 с. — ISBN 5-06-004584-6. Архивная копия от 15 мая 2011 на Wayback Machine
* Jerry Coyne. Why Evolution is True. — Viking Adult, 2009. — ISBN 0670020532.
* Ричард Докинз. The Greatest Show On Earth. — 2009. — ISBN 0-593-06173-X.
* Происхождение жизни. Наука и вера CORPUS, Издательство «Астрель», 2010. ISBN 978-5-271-24664-7
* Джерри Койн. Вера против фактов: Почему наука и религия несовместимы = A. Jerrry Coyne Faith Versus Fact: Why Science and Religion Are Incompatible. — М.: Альпина Паблишер, 2016. — 384 p. — ISBN 978-5-9614-5817-6.
* Карл Циммер. Эволюция. Триумф идеи = Zimmer Carl: Evolution: The Triumph of an Idea. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2017. — 564 p. — ISBN 978-5-91671-669-6.

## Каçăсем

* *Станислав Сковрон.* Развитие теории эволюции. çăлкуçран архивланă 27 Ҫурла уйӑхӗн 2009.
* *Theobald D.* 29+ свидетельств макроэволюции.  Архив TalkOrigins.org. çăлкуçран архивланă 21 Ҫурла уйӑхӗн 2011.(акӑлч.)
* *Джеймс Трефил.* Теория эволюции. *200 законов мироздания*. çăлкуçран архивланă 20 Ҫурла уйӑхӗн 2011.
* *П. М. Бородин* Эволюция — пути и механизмы. çăлкуçран архивланă 25 Авӑн уйӑхӗн 2011. Тĕрĕсленĕ 24 Чӳк уйӑхӗн 2009.
* Доказательства эволюции. *Общая биология: Учебное пособие для 11-го класса* (2002). çăлкуçран архивланă 23 Ҫӗртме уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 20 Раштав уйӑхӗн 2009.
* *Марков А. В. (ред.).* Доказательства эволюции (2010). çăлкуçран архивланă 5 Авӑн уйӑхӗн 2011. Тĕрĕсленĕ 12 Нарӑс уйӑхӗн 2010.
* *Кондрашов А. С.* Курс лекций «Введение в эволюционную биологию» (2010). çăлкуçран архивланă 13 Авӑн уйӑхӗн 2013. Тĕрĕсленĕ 15 Ака уйӑхӗн 2011.
# Еткерлевлĕ улшăнулăхLatinitsopa vulani

Шапа хуранĕсен улшăнулăхĕсем
Аçтăрхан мăйăрĕсен улшăнулăхĕсем
**Еткерлевлĕхлĕ улшăнулăх**  (*генотипла улшăнулăх*) — тĕрлĕ йышши мутацисемпе вĕсен комбинацийĕсене кура пулакан тата тепĕр ăрăва куçса унра палăракан улшăнулăх.

## Çавăн пекех

* Модификацилле улшăнулăх
* Онтогенезла улшăнулăх
* Гомологи (биологи)
* Тĕссем пулса кайни (биологи)
* Дивергенци (биологи)
* Еткерлевлĕ улшăнулăхри гомологилле ретсем

## Асăрхавсем

## Литература

* *В. С. Михеев* ИЗМЕНЧИВОСТЬ (выр.).  Большая российская энциклопедия - электронная версия (2016). Тĕрĕсленĕ 14 Ҫурла уйӑхӗн 2020.
* Mayr E. (1970): Populations, species, and evolution – An abridgment of Animal species and evolution. The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts and London, England, ISBN 0-674-69013-3.
# Çутçанталăкри суйлануLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Çутçанталăкри суйлану (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Биологилле пĕр тĕс шутланакан, анчах тĕрлĕ тĕслĕ икĕ лĕпĕш хурăн вулли çинче. Хăшĕн упранса-сыхланса юлас шанчăкĕ пысăкрах?
**Юрилле мар суйлану**, çавăн пекех **çутçанталăкри суйлану** — эволюцин (биологилле эволюцин) тĕп факторĕ.

## Çавăн пекех

* Юрилле суйлану
* Селекци
* Эволюционизм
* Суйлану пусăмĕ

## Асăрхавсем

## Литература

* Грант В. . Эволюционный процесс. Критический обзор эволюционной теории / Под ред. Б. М. Медникова. — М.: Мир, 1991. — 488 с. — ISBN 5-03-001432-2. Архивная копия от 9 апреля 2012 на Wayback Machine
* Дарвин Ч. Глава IV // О происхождении видов в царствах животном и растительном путём естественного подбора родичей или о сохранении усовершенствованных пород в борьбе за существование / пер. С. А. Рачинский — СПб.: Глазунов, Александр Ильич (издатель), 1864. — С. 65—108. (вырăсла, акăлчанларан куçарнă)
* Солбриг О., Солбриг Д. . Популяционная биология и эволюция. — М.: Мир, 1982. — 488 с.
* Futuyma D. J. Evolution. — Sunderland: Sinauer Associates, 2005. — 543 p. — ISBN 0-878-93187-2.

## Каçăсем

* «Формы естественного отбора» — статья с хорошо известными примерами: цвет бабочек, устойчивость людей к малярии и прочее
* *On the Origin of Species* by Charles Darwin — Chapter 4, Natural Selection
* Natural Selection — Modeling for Understanding in Science Education, University of Wisconsin
* Natural Selection 2012 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ. from University of Berkeley education website
* T. Ryan Gregory: Understanding Natural Selection: Essential Concepts and Common Misconceptions(ĕçлемен каçă)Шаблон:Недоступная ссылка Evolution: Education and Outreach
# Тĕссем пулса кайни (биологи)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тĕссем пулса кайни (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Тĕссем пулса кайни** — çĕнĕ биологилле тĕссем пулса кайни тата çав тĕссем вăхăт шунă майăн улшăнни.

## Асăрхавсем

## Литература

* Дарвин Ч., Происхождение видов путём естественного отбора…, Соч., т. 3, М.—Л., 1939
* 3авадский К. М., Вид и видообразование, Л., 1968
* Майр Э., Зоологический вид и эволюция, пер. с англ., М., 1968
* Симпсон Д., Темпы и формы эволюции, пер. с англ., М., 1948
* Тимофеев-Ресовский Н. Видообразование, Воронцов Н. Н., Яблоков А. Видообразование, Краткий очерк теории эволюции, М., 1969

## Каçăсем

* Проблемы эволюции
* Видообразование
* Начальные этапы видообразования воспроизведены в эксперименте на дрожжах
* Опыты по «искусственному видообразованию»
* Энтомологическое обозрение
* Морфологическая дивергенция и конвегенция в эксперименте с тлями
* Возникновение и утрата репродуктивной изоляции и критерий вида
* Динамика клонов, популяций и видов и эволюция
* Формы видообразования 2016 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 7-мӗшӗнче архивланӑ.
# БиогеографиLatinitsopa vulani

**Биогеографи**, — чĕрĕ организмсен сарăлнă географине тата вăл лаптăк улшăннине тĕпчекен ăслăх. Ку ăслăх биологин географи енĕсене, çĕр лаптăкĕнчи фауна тата флора пайĕсене тĕпчет. Çутçанталăк çинчен пĕлӳ пухмалли системин кирлĕ пайĕ. Биологи географин биологи тĕсĕсем епле сарăлни пирки пĕлӳ пуçтарать.

## Чăваш Енĕн биологи географийĕ

Чăваш Енĕн хальхи вăхăтри биогеографи уйрăмлăхĕсене тĕпченĕ хыççăн çак районсене уйăрма пулать:

* Çурçĕр-хĕвеланăç, çурçĕр-хĕвелтухăç, кăнтăр-хĕвелтухăç тата кăнтăр-хĕвеланăç ял хуçăлăх районĕсем;
* тăпра районĕсем: Атăлçум районĕ (Куславкка подрайонне шута илсен), Сăрçумпе Çавалçум, Çавал хушшинчи, Хĕвелтухăçри Кĕçĕн Çавал хыçри, Кăнтăр-хĕваланăçенчи Сăр хыçри, Сăрçумри, Атăлхыçри районсем;
* вăрманлă районсем: Атăлхыçри лăсăллă, Атăлçумри юманлă хир, Сăрçумри лăсăллă, Сăрçумри юманлă, Кăнтăр-хĕвелтухăç тата Кăнтăр-хĕвеланăç хир районĕсем;
* 3 ял хуçăлăх климачĕн районĕ: Çурçĕр, Вăтам тата Кăнтăр;
* 3 биохими субрегион: Атăлçум, Кĕтнеçумпа-Çавал, Сăрçум.

## Литература

* *Воронов А. Г.* Биогеография (с элементами биологии) [учебник для вузов]. — М.: МГУ, 1963. — 342 с.
* *Второв П. П., Дроздов Н. Н.* Биогеография [учебник для вузов]. — М.: Владос-Пресс, 2001. — 302 с. — ISBN 5-305-00024-6.
* *Наймарк Е. Б.* О предмете биогеографии // Журнал общей биологии. 2006. № 4.
* *Яблоков А. В., Остроумов С. А.* Уровни охраны живой природы. / Под ред. Н. Г. Хрущёва. — М.: Наука, 1985. — 174 с. — (Человек и окружающая среда).
* Биогеография // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Каçăсем

* Кафедра биогеографии 2021 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ. — Географический факультет МГУ.
* Лаборатория биогеографии — Институт географии РАН.

Шаблон:Биогеографи регионĕсем