Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Экологи

**Экологи** (грек. οικος — пӳрт, çурт, пурăну вырăнĕ, λόγος — вĕрентӳ), — йĕри-таврари çутçанталăкпа çыхăннă япаласем, çав ыйтусемпе тĕпчекен ăçлăлăх. 1866 çулта ку термина усă курма нимĕç биологĕ Эрнст Геккель сĕннĕ.

## Экологи пайĕсем

### Динамикăллă экологи

### Аналитикăллă экологи

### Ландшафт экологийĕ

### Пĕтĕмĕшле экологи

* Аутоэкологи
* Синэкологи
* Йышлăх экологийĕ
* Биогеоценоэкологи
* Глобаллă экологи

### Йĕри-тавралăха сыхласси (практикăра усă куракан)

### Çын экологийĕ

### Социологи экологийĕ

### Геоэкологи

### Тĕссен экологийĕ

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Аристотель

|  |
| --- |
| Аристотель |
|  |
| Çуралнă чухнехи ят: |
Ἀριστοτέλης |
| Çуралнă вăхăт: |
-384 çул |
| Çуралнă вырăн: |
Стагир, Македони |
| Вилнĕ вăхăт: |
-322 çул |
| Вилнĕ вырăн: |
Халкида, Эвбея утравĕ |
| Ĕçлев тĕсĕ: |
философ |
| Тĕлĕ: |
этика, политика, метафизика, пурнăç вĕрентĕвĕ, логика, экономика |
|  |

**Аристтоттӗль** (ав.гр. Αριστοτέλης), тата пĕр ятĕ *Стагирит* çуралнă вырĕннен парăннă (384, Стагир — пирĕн эрăччен 322, Эвбея çиĕнчи Халкида) — Авалхи Греци философĕ тата ăслăлăхçă.

Платонăн вĕренекенĕ, 343 çултан пуçласа Македони Александрĕне вĕрентекенĕ, пирĕн эрăччен 335 çулта Ликей (Лицей е *перипатетик шкулне* никĕсленĕ). логика калăпăшне никĕсленĕ.

## Биографи

Унăн ашшĕ Никомах, амăшĕ Фестида лайăх кил-йышран пулнă. Никомах Македони патшин Аминтăн III тухтăрĕ пулнă, çавăнпа та ачине медицинана тата философине вĕрентнĕ.

Аристотель ашшĕ-амăшне пĕчĕккĕ чухнех çухатнă. Çавăнпа вăл Атарнея, Пĕчĕк Азире, кайран вунсаккăрта пулнă чух Афин хулине кайнă, унта 20 çул пурăннă. Çав вăхăтра Платон лекцисене итлесе, вĕренекен кăмăл кĕнĕ. Вăл хăй вĕрентекен пулнă.

Платон пурăннă чухах, Аристотель хăйăн шкулне уçнă.

343 çулта Македони патши Филипп Аристотеля хăĕн патне чĕнет. Вăл патша ачине Александра вĕрентме пуçлать. Александр ăслă ача пулса ӳсет, ăслăлăха юратать.

Ашшĕпе ачи Аристотель ĕçне çӳллĕ хакланă. Филипп Стагирана çĕнелетнĕ, унăн çыннисем Аристотеля халаллăнă уява уявланă Александр ăна 800000 талант (2 мил. руб. яхăн) парнеленĕ.

## Философи

Хăйĕн ăслăлăхне Аристотель 3 тĕре пӳлнĕ: теоретик (физика тата метафизика), практик (этика тата политика) тата поэтик (творчество).

## Каçăсем

* Аристотель из Стагиры 2007 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.
* Аристотель Максим Мошков вулавăшĕнче
* Аристотель. «Политика» 2007 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ.

Çак статьяна çырнă чухне Брокгаузпа Ефронăн Энциклопеди сăмахсарĕн (1890—1907) материалĕпе усă курнă.
# Çурăм шăммисĕрриLatinitsopa vulani

| ?Çурăм шăммисĕррисем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Invertebrata |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISÇурăм шăммисĕрриБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Çурăм шăммисĕррисем** (лат. Invertebrata) — Ж. Б. Ламарк хурт-кăпшанкăсем тата хуртсем тĕлĕшпе сĕннĕ пĕтĕмĕшле термин (чăн та, ун чухне асăннă ушкăнсен йышне пĕлсех пĕтереймен). Вĕсене çурăм шăммиллисене (лат. Vertebrata) хирĕçле ушкăн пек кăларса тăратнă  — пулăсем, çĕлен-калта, вĕçенкайăксем тата и сĕтпе ӳсекенсем кĕмен.

Хальхи вăхăтра ку ушкăн систематика тата таксономи тулашĕнче тăрать.

## Асăрхавсем

## Литература

* Беспозвоночные животные // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Рупперт Э. Э., Фокс Р. С., Барнс Р. Д. Зоология беспозвоночных. Функциональные и эволюционные аспекты = Invertebrate Zoology: A Functional Evolutionary Approach / пер. с англ. Т. А. Ганф, Н. В. Ленцман, Е. В. Сабанеевой; под ред. А. А. Добровольского и А. И. Грановича. — 7-е издание. — М.: Академия, 2008.
# ЧĕрчунсемLatinitsopa vulani

Чĕрчунсем
**Чĕрчун** (лат. *Animalia* е *Metazoa*) — Аристотель вăхăтĕнченех уйăракан организмсен категорийĕ, хальхи вăхăтра биологи патшалăхĕ шутланать. Чĕрчунсем зоологин тĕп объекчĕсем.

Чĕрчунсем эукариотсем шутне кĕреççĕ. Вĕсем хатĕр органикăлла апат çиеççĕ тата хăйне тĕллĕн куçма пултараççĕ. Çав вăхăтрах нумай чĕрчун вырăнтан хускалмасăр пурăнать, хатĕр органикăлла апата кăмпасемпе хăшпĕр ӳсентăрансем усă кураççĕ.
Чăрчунсем шутне сĕт çитерекенсемсĕр пуçне тата нумай тĕрлĕ организăмсем кĕреççĕ: кайăксем, вĕçен кайăксем, пулăсем, амфибисем, рептилисем, хурт-кăпшанкăсем, эрешменсем, моллюсксем, тĕрлĕ ăмансем, тинĕс çăлтăрĕсем тата ытти те.

Вырӑсла "чӗрчун" сӑмах ӗлӗк "пурнӑҫ, пурлӑх" тенине пӗлтерекен "хырӑмран" пулса тӑнӑ. "Тискер чӗрчунсем", "килти чӗрчунсем" терминсен айӗнче сӗтпе ӳсекен е тӑватӑ ураллӑ ҫӗр ҫинчи ҫурӑм шӑммиллӗ (сӗтпе ӳсекен, ҫӗлен-калта тата ҫӗр ҫинчи чӗрчунсене ҫеҫ час-часах ӑнланаҫҫӗ. Ҫапах та наукӑра "чӗрчунсем" термин хыҫӗнче латинла Аnimalia (см. ҫӳлерех) тивӗҫлӗрех пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулса тӑнӑ. Наука енчен илсен, чӗрчунсене, сӗтпе пурӑнакансемпе ҫӗлен-калтасемсӗр тата ҫӗр ҫинчи чӗрчунсемсӗр пуҫне, ытти нумай организмсем: пулӑсем, кайӑк-кӗшӗк, хурт-кӑпшанкӑсем, эрешмен евӗрлӗ, моллюскӑсем, тинӗс ҫӑлтӑрӗсем, хурт-кӑпшанкӑсем тата ытти чӗрчунсем те кӗреҫҫӗ. Этем те чӗрчунсен патшалӑхне, сӗтпе ӳстерекенсен отрядне, приматсене кӗрет, анчах йӑлана кӗнӗ пек уйрӑм вӗренет.

Унччен ҫак патшалӑх патне гетеротрофӑллӑ нумай протистсене илсе кайнӑ, чӗрчунсене подцарьсем тума валеҫнӗ: пӗр клеткӑллӑ Protozoa тата нумай каналлӑ Metazoa. Халӗ "чӗрчунсем" тени сысоомилле шухӑшпа нумай ҫулсем хушши тӑсӑлакан чӗрчунсем пулнине ҫирӗплетрӗ. Ҫавӑн пек ӑнланупа чӗрчунсен уйрӑм паллӑсем пур — вӗсемшӗн оогами, нумай тӗрлӗ тытӑм, чи пӗчӗк зародышев листисен, мистула стадийӗсен тата зародыш аталанӑвӗнчи гастрольсен характерӗсем. Пуринчен ытла чӗрчунсен мышцисемпе нервисем пур, вӗсен ушкӑнӗсӗррисем — губкӑсем, пластинкӑллӑ, мезозоисем, кӗнеке каспоридисем-тен, вӗсене иккӗмӗш хут ҫухатрӗҫ пулӗ.

Ҫав вӑхӑтрах "чӗрчунсем" термин наукинче хӑш чухне тата анлӑрах пӗлтерӗшпе те усӑ курма сӗнеҫҫӗ, ку чӗрчунсем таксон мар, организаци типӗ — хускану ҫинче никӗсленсе тӑракан пурнӑҫ формине пӗлтерет.

Хальхи вӑхӑтра (Zhang, 2013) ученӑйсем 1,6 млн ытла чӗрчун ҫинчен ҫырса кӑтартнӑ (вӗсен шучӗ ҫӗр айӗнчи 133 пин ытла тӗс; Qhang, 2013), вӗсенчен нумайӑшӗ чӑлах ураллисем (1,3 млн ытла тӗсӗ, 78 %), моллюскӑсем (118 пин ытла тӗс) тата ҫурӑм шӑммисем (42 пин ытла тӗсӗ).

## Вуламалли

* Биологический энциклопедический словарь под редакцией М. С. Гилярова и др., М., изд. Советская Энциклопедия, 1989.
* Животное // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Каçăсем

* Apus.ru Чĕрчунсем çинчен 2009 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ.
* WildWorld.org.ru Чĕрчунсем çинчен 2009 ҫулхи Ака уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ.

## Асăрхавсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Çурăм туниллиLatinitsopa vulani

| ?Çурăм шăммиллисем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Vertebrata |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISÇурăм туниллиБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Çурăм шăммилли**, нумайлă хисепре **çурăм шăммиллисем** (лат. Vertebrata) — хирлÿллĕ чĕрчунсен айкасăкĕ. Доминациленекен ушкăн (хурт-кăпшанкăсемпе пĕрле тĕнчере пуç пулса тăрать). Экологи енчен пысăк фактор.

## Асăрхаттару

Хирлÿллĕ хăшпĕр чĕрчунсен (калăпăр, акулăсен, скатсен) скелечĕ шăмăран мар, кăмăрчакран. Çавăнпа та, пĕтĕмĕшле илсен, çурăм шăмми мар, **çурăм туни** тени вырăнлăрах тата терминологи енчен «тасарах».

## Каçăсем

* *Çурăм тунилли* — ПСЭ
* Позвоночные животные России // Институт Проблем Экологии и Эволюции имени А. Н. Северцова 2021 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ. — Информационная поисковая система по биоразнообразию позвоночных России
* *Александр Марков.* Геном ланцетника помог раскрыть секрет эволюционного успеха позвоночных (выр.). *Элементы* (2008-06-23). çăлкуçран архивланă 29 Ҫӗртме уйӑхӗн 2013. Тĕрĕсленĕ 24 Ҫӗртме уйӑхӗн 2013.
* *Александр Марков.* Своим сердцем позвоночные обязаны полногеномной дупликации (выр.). *Элементы* (2013-06-07). çăлкуçран архивланă 29 Ҫӗртме уйӑхӗн 2013. Тĕрĕсленĕ 24 Ҫӗртме уйӑхӗн 2013.
# Кит евĕрлисем

**Кит евĕрлисем** е **китсем** (лат. *Cetacea*) — сӗт ĕмекенсен ушкăнĕ, пурĕпех шывра пурăнма хăнăхнăскерсем.

## Пулса кайни

### Скелет

Мӑйӑхлӑ кит скелечĕ
## Вуламалли

* Китообразные // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Wilson D. E. & Reeder D. M. (eds). Mammal Species of the World. — 3rd ed. — Johns Hopkins University Press[en], 2005. — Vol. 1. — P. 743. — ISBN 0-8018-8221-4. OCLC 62265494.

## Классификаци

### Парвушкӑн Мӑйӑхлӑ китсем (Mysticeti)

### Парвушкӑн Шӑллӑ китсем (Odontoceti)

## Каҫӑсем

* Китообразные на сайте Мир животных
* Китообразные на сайте Зооклуб 2006 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
* Cetacea на Animal Diversity Web
# Шыв йыттисемLatinitsopa vulani

| ?Шыв йыттисем |
| --- |
| Вăрăм çунатлă шыв йытти  |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |
| Тĕс: | Хирпӳллисем |
| Кĕçĕн тĕс: | Çурăм шăммилисем |
| Класс ушкăнĕ: | Пулăсем |
| Класс: | Кăмăрчаклă пулăсем |
| Кĕçĕн класс: | Пластиножаберные |
| Мăн отряд: | **Шыв йыттисем** |

 |
|  Латинла çырни |
| *Selachimorpha* |
|  Тĕкĕртсем |
| * Воббегонг евĕррисем (*Orectolobiformes*)
* Кархар евĕррисем (*Carcharhiniformes*)
* Катран евĕррисем (*Squaliformes*)
* Ламнообразные (*Lamniformes*)
* Многожаберникообразные (*Hexanchiformes*)
* Пилоносообразные (*Pristiophoriformes*)
* Разнозубообразные (*Heterodontiformes*)
* Скватин евĕррисем (*Squatiniformes*)
* † Xenacanthida
* † Symmoriida
* † Cladoselachiformes
* † Eugeneodontida
* † Hybodontiformes
 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шыв йыттисемБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

|  |
| --- |
| ITIS **159787** |

 |

 |

**Акула** — пысăк кăна пулă, чи-чи пысăк пулă. Океансанче пурăнать.

## Анатоми

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* ReefQuest Centre for Shark Research (акӑлч.) − шыв йыттисене тĕпчекен центр
* sharks.org.za 2012 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ. (акӑлч.)
* Shark Trust (акӑлч.) − коммерциллĕ мар шыв йыттисене хӳтĕлекен йĕркелӳ
* BlueSphereMedia 2008 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ. (акӑлч.) − подборка фотографий последствий охоты за плавниками акул
* Florida Museum of Natural History (акӑлч.) − шыв йыттисем Флорида çутçанталăк музейĕн сайтĕнче
* Shark Foundation (акӑлч.) − коммерциллĕ мар шыв йыттисене хӳтĕлекен йĕркелӳ
* sharkiologist.com (акӑлч.) − сайт *Lauren Elizabeth Smith* (доктор морской биологии), занимающейся изучением акул
* sharks-world.com/ 2011 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ. (акӑлч.)
* Канадăри шыв йыттисене тĕпчекен лаборатори (акӑлч.)
# Теофраст

Teofrasto Orto botanico head
**Теофраст**, е **Феофраст** (ав.гр. Θεόφραστος Ἐρέσιος, лат. *Theophrastus Eresius*; пирĕн эрăчченхи 370-мĕш çул тĕлĕ, Эрес, Лесбос утравĕ — пирĕн эрăчченхи 3288-мĕш тата пирĕн эрăчченхи 3285-мĕш çулсен хушши, Аффинă) — Авалхи Грецири философ, çутçанталăк пĕлÿлĕхçи, мусăк теоретикĕ.

Нумай енлĕ ăславçă; Аристотельпе пĕрле ботаникăн тата ӳсентăрансен географийĕн никĕслевçи шутланать.

## Литература

* Феофраст (Теофраст). Исследование о растениях. — Л., 1951. Архивная копия от 5 марта 2016 на Wayback Machine

## Каçăсем

* Теофраст // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Библиография, включает указания на новейшие переводы(акӑлч.)
# ШафранLatinitsopa vulani

**Шафра́н** (лат. *Crocus*) — Ирис йышшисем, е Касатик йышшисем (*Iridaceae*) йышĕнчи нумай çуллă курăк евĕрлĕ ӳсентăрансен йăхĕ. Чечексене декоративла ӳстерес литературăра латин чĕлхинчен кĕнĕ **кро́кус** ят та тĕл пулать.

## Пĕрлехи хыпарсем

Çурхи шафран.
Шаблон:Бот.илл.
Унăн çĕрулмисем диаметрĕпе 3 см çитеççĕ, çаврака е лапчăннă формăллă, вĕтĕ хупăллă. Туни ӳсмест. Тымар çумĕнчи çулçисем тӳрĕ.

## Литература

* Crocus // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878.
* Шафран, растения // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Шаблон:ФлораССРП
* *Рукшан Я. Х.* Крокусы // *Цветоводство*. — 1979. — № 4—5.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Видовые очерки, фотографии2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)
* Галерея фотографий различных видов крокуса на сайте International Bulb Society(акӑлч.)
* Pacific Bulb Society(акӑлч.)
* Зимняя выгонка крокусов(ĕçлемен каçă) на сайте Комнатные растения 2014 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 8-мӗшӗнче архивланӑ.
* Осенние крокусы — весенний вид осеннего сада
* «Шафран помогает лечить от рака — ученые» // АиФ

|пуçелĕк2 = Вырăнти
тĕхемсем

|ят-йыш2 =

|  |  |
| --- | --- |
| Пахчари тĕхемсем |

Категория:Навигационные шаблоны без родителя |
|  |
| Тĕхемлĕ курăксем |

Категория:Навигационные шаблоны без родителя |

```
|пуçелĕк4 = Хутăш тĕхемсем
```

 |ят-йыш4 =

|  |
| --- |
|
Адвьех (адвиех и адвия) | Букет гарни | Карри | Масала (гарам масала, чаат масала) | Мирудия | Прованские травы | Рас-эль-ханут[en] | Ситими тогараси | Схуг (сахавек, бисбас, маабудж) | Хаваедж | Хмели-сунели |
|  |
| Приправленная соль |
Аджика | Бамбуковая соль | Гомасио | Заатар | Кала намак | Пёстрая соль | Сельдерейная соль | Сванская соль | Фурикакэ | Четверговая соль |
# Вăтам ĕмĕрсем

**Вăтам ĕмĕрсем** (вăтамĕмĕрлĕх) — этемлĕхĕн историнчи V — XV ĕмĕрсенчи, антиклăх пăчланнă хыççăнхи тапхăрĕ. Европăра Вăтам ĕмĕрсенче феодаллă хуçалăх тата политика йĕркипе христиансен тĕнĕллĕ тĕнче курăмĕ хуçаланнă. XIV — XV ĕмĕрсенче ăна Çĕнĕ Самана тапхăрĕ тăсать. Хăш çĕрсенче çак ĕмĕрсен элеменчĕсем тата каярах вăхăта та сыхланса юлнă.

**Вăтам ĕмĕрсем** (вăтам ĕмĕрлĕх) — этемлĕх историйĕн V — XV ĕмĕрсенчи пайĕ. Европăра Вăтам ĕмĕрсенче феодаллă хуçалăхпа политика тытăмĕпе христианлăх тĕнĕллĕ тĕнче курăмĕпе палăрса тăнă. 14-15 ĕмĕрсенче вăтамĕмĕрлĕхе Çĕнĕ самана улăштарать. Хăш çĕрсенче çак тапхăр элеменчĕсем каярахпа та чылай хушă сыхланса пынă.

## Вăтам ĕмĕрлĕх тапхăрĕсем

Вăтам ĕмĕрлĕхе виçĕ пая уйăраççĕ: Малти Вăтам ĕмĕрлĕх (V—X ĕмĕрсем), Çӳллĕ Вăтамĕмĕрлĕх (XI—XIII ĕмĕрсем), Кайри Вăтам ĕмĕрлĕх (XIV—XV ĕмĕрсем).

«Сан Мишель» керменĕ.
Вăтам ĕмĕрсен пуçламăшне Анăç Рим Империйĕ арканнă (476) çултан шутлаççĕ. Анчах та тепĕр историксем вăтам ĕмĕрсене Милан эдикчĕ (313) çырнăранпа (ун чух хресченсене Рим империйĕнче хĕсĕрлеме чарнă) шутлама сĕнеççĕ. Христос тĕнĕ Рим Импери тухăç енĕн —Висантин тĕп этеплĕхĕ пулса тăрать, темиçе çĕрçуллăхран Анăç Рим Импери аркансан çуралнă патшалăхсемпе варвар йăхĕсен чун-чĕмлĕхĕнче те сумлă вырăн йышăнать.

Вăтамĕмĕрлĕхĕн вĕçĕ пирки историксен пĕрлĕ шухăш çук. Константинопăль сӳннине (1453), Америкăна тĕпчесе уçни (1492), Çĕнетӳ (1517) пуçланăвне, Анкăл революцийĕ (1640) пуçламăшне е Францин Аслă революцийĕ (1789) пуçламăшне шутлама сĕннĕ пулнă.

Вăтам ĕмĕрсене антик тапхăрĕпе танлаштарса кая чакнă самана теççĕ. Тĕрĕссипе, çак вăхăтра ӳнерлĕх сĕмĕ çеç пăчланса кайнă. Техникăра вара чылай ӳсĕм тунă: лаша кӳлмелли лайăхрах хатĕр тата тĕнĕллĕ лав, юлан утсен ĕсенкисем, çил арманĕсем, карапсем çинче шарнир рулĕ, домнă кăмакисене тата чукун, тарлă хĕçпăшал, кĕнеке пичетлесси. Вăтам ĕмĕрсенче профессие вĕрентессине анлă йĕркеленĕ, университетсене пуçарса янă тата парламент калапăшлĕ суйлав-элчеллĕ тытăмĕсем (генераллă штатсем, кортессем, …) туса лартнă.

## Вуламалли

* Словарь средневековой культуры. Отв. ред. А. Я. Гуревич. М.: РОССПЭН, 2003 (ISBN 5-8243-0410-6).
* «Истоки средневекового рыцарства» Ф. Кардини
* «Цивилизация средневекового запада…» Ж. Ле Гофф Екатеринбург, У-фактория
* Гринин Л. Е. 2006. Периодизация истории: теоретико-математический анализ // История и Математика: проблемы периодизации исторических макропроцессов. С. 53–79. М.: КомКнига.

## Каçăсем

* Жак Ле Гофф. Тăсăлăвлă Вăтамĕмĕрлĕх майли 2008 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.
# СхоластикаLatinitsopa vulani

Thomas Aquinas (Фома Аквиносем). Super Physicam Aristotelis, 1595
**Схола́стика** (лат. *Scholastica*, грек σχολαστικός — «*шкулла*», грек σχολή — «*шкул*») — Европăри вăтам ĕмĕрсенчи философи, пĕр тытăма çыхăнса тăнăскер, вăл университетсем тавра «кĕпĕрленсе» тăнă тата христианла-католицизмла теологие тата Аристотель философине пĕрлештернĕ темелле.

Хăй вăхăтĕнче «схоластика» тенин нимле негативлă пĕлтерĕш те пулман. Хальхи саманара вара ку сăмахăн унашкалли çук мар.

## Асăрхавсем

## Çавăн пекех

* Анагогилле интерпретаци
* Саламанк шкулĕ
* Йĕп вĕçĕнче миçе ангел ташлама пултарать?
* Иккĕмĕш схоластика

## Литература

* *Миртов Д. П.*  Схоластика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* *Гарнцев М. А.* Западноевропейская схоластика // Проблема самосознания в западноевропейской философии: от Аристотеля до Декарта. — М. : МГУ, 1987. — 215 с. — С. 102—158
* *Лосский В. Н.* Предание отцов и схоластика // Боговидение. — М. : Свято-Владимирское братство, 1995. — 125 с. — С. 5-13
* *Лосев А. Ф.* Средневековая диалектика // Имя: сочинения и переводы / А. Ф. Лосев. — М.: Алетейя, 1997
* *Шишков А. М.* Учение о Евхаристии в ранней классической схоластике // Православное учение о Церковных Таинствах: V Международная богословская конференция Русской православной церкви (Москва, 13-16 ноября 2007 г.). — Т. 2 : Евхаристия: богословие. Священство. — М. : Синодальная библейско-богословская комиссия, 2009. — 446 с. — С. 293—302
* *Шмонин Д. В.* Схоластика как философия образования // О философии, богословии и образовании: научное издание. — СПб. : Издательство РХГА, 2016. — 207 с. — С. 109—128
* *Аверинцев C. C.* Схоластика 2021 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ. // Большая российская энциклопедия. Том 31. — Москва, 2016. — С. 492—494

## Каçăсем

* Лекция Михаила Хорькова. «Какой истории средневековой философии учат критические издания?» Часть 1 2021 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 30-мӗшӗнче архивланӑ. — лекция по источникам Средневековой философии на примере Майстера Экхарта и Николая Кузанского.
* Лекция Михаила Хорькова. «Какой истории средневековой философии учат критические издания?» Часть 2 2021 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 30-мӗшӗнче архивланӑ. — лекция по источникам Средневековой философии на примере Майстера Экхарта и Николая Кузанского.
# КăмпасемLatinitsopa vulani

Кăмпасем
**Кăмпа** (Fungi е Mycota) — эукариотлă организмсене пĕрлештерекен, ӳсентăрансемпе чĕрчунсем хушшинче тăракан чĕрĕ çутçанталăкăн патшалăхĕ.

Кăмпа пур биологи шайĕче те — шывра, типĕ çĕр çинче тата сывлăшра – тĕл пулать. Вăл биосферăра паллă вырăн йышăнать, пур органикăллă материалсене те аркатать, çавăнпа чылай кăмпа хуçалăха пысăк сăтăр тăвать. Нумай кăмпа ӳсентăрансемпе чĕрчунсен (çыншăн та) паразичĕ шутланать, хăрушă чирсем сарать. Кăмпан тĕрлĕ тĕсĕсемпе хуçалăхра тата медицинăра усă кураççĕ.

## Кăмпасем хунани

### Несĕллĕхсĕр ĕрчени

*Aspergillus fumigatus*
## Кăмпасем çимĕç пуçтарни

Пур кăмпа гетеротрофлă организм пулать. Минерал япалисене кăмпа йĕри-таврари хутлăхран «туянать», çапах та органика япалине кăмпа хатĕррине çеç илет. Мĕнле çимĕç япали кăмпана кирлĕ, çавăнта унăн тĕсĕ тымар ярать. Кăмпа çимĕçĕн пысăк пĕрчисене çăтаймасть, шĕвек япаласене çеç хăйĕн кĕлетки çийĕ витĕр ĕмсе илме пултарать, çакăн чух мицели пысăк лаптăклă пулни питĕ пайталлă пулса тухать.

### Кăмпа тулаш çимĕçĕпе хăналанни

Кăмпа малтан таврари çимĕçлĕ хутлăха ферментсем уйăрса кăларать, вĕсем полимерсене ĕмсе илме юрăхлă мономерсене çити салатать., в цитоплазму. Хăш кăмпасем çимĕçе йӳçтерекен ферментсен пур тĕсĕсем — шуррисене аркатакан протеазсем; çăва аркатакан липазсем; полисахаридсене аркатакан карбогидразы, çапла ĕнтĕ кăмпасем куллен пурнăçра кăмпасем кирек епле субстрат çинче çитĕнме пултарать. Урăх кăмпасем хăйсене кирлĕ ферментсене хатĕрлесе кăлараççĕ те килĕшӳллĕ япаласемлĕ субстрата йышăнаççĕ.

## Çиме юрăхлă кăмпасем

### Чи тутлисем шутне кĕрекен кăмпасем

* Шур кăмпа
* Каска кăмпи
* Симĕс кăмпа
* Сарӑ кӑмпа
* Масла кăмпи
* Çерем кăмпи
* Хурăн кăмпи
* Ăвăс кăмпи
* Хыр кăмпи
* Симĕс яка кăмпа
* Кăвак яка кăмпа
* Сăрă ăвă кăмпи
* Ахаль çерем кăмпи
* Кăтра кăмпа

### Çиме юрăхлă теме пулакан кăмпасем

* Çемçе кăмпа
* Хĕрлĕ кăрăç
* Йÿç кăрăç
* Хура кăрăç
* Пăнчăллă юман кăмпи
* Юман кăмпи
* Кĕрхи уплюнкка
* Шĕвĕр кăтра кăмпа
* Ахаль кăтра кăмпа

### Ятарласа ÿстерекен кăмпасем

* Кил каска кăмпи
* Карта уплюнкки
* Сар уплюнкка
* Сад çерем кăмпи

## Вуламалли

* *«Funghi», — Instituto Geografico De Agostini, Novara, Italia, 1997*
* *Гарибова Л. В., Сидорова И. И. Грибы. Энциклопедия природы России. — М.: 1999*
* *Горленко М. В. и др. Грибы СССР. — М.: 1980*
* *Ф. В. Фёдоров, Грибы. — М., Росагропромиздат*
* *Черепанова Н. П. Систематика грибов. — СПб.: Изд-во СГУ, 2005*
* *Бондарцева М. А. Определитель грибов России. Порядок афиллофоровые. СПб.: Наука, 1998. Вып. 2*
* *Дьяков Ю., Шнырева А., Сергеев А. Введение в генетику грибов. М.: Академия, 2005*
* *Гарибова Л. В., Лекомцева С. Н. Основы микологии (морфология и систематика грибов и грибоподобных организмов). М.: КМК, 2007*
* *Тобиас А. Морфология и размножение грибов. М.: Академия, 2006*
# Кесари Прокопийӗ

**Кесари Прокопийӗ** (лат. *Procopius Caesarensis*, грек Προκόπιος ὁ Καισαρεύς; 490 тата 507ҫҫ. хушшинче — 565 ҫ. хыҫҫӑн) — Висанти ҫыравҫи; Велизарий ҫарпуҫ секретарӗ.

## Ӗҫӗсем

* Прокопий. Тайная история / Пер. С. П. Кондратьева. // ВДИ. 1938. № 4. С. 273—360.
* Прокопий. О постройках / Пер. С. П. Кондратьева. // ВДИ. 1939. № 4. С. 203—283.
* Прокопий Кесарийский. Война с готами / Пер. С. П. Кондратьева. - М., 1950.
* Прокопий Кесарийский. Война с персами. Война с вандалами. Тайная история / Пер., ст., комм. А. А. Чекаловой. Отв. ред. Г. Г. Литаврин. (Серия «Памятники исторической мысли»). - М.: Наука, 1993. 576 с.

## Вуламалли

* Курбатов Г. Л. Ранневизантийские портреты : К истории общественно-политической мысли. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1991. — 272 с. — 10 500 экз. — ISBN 5-288-00543-5. (обл.)
* Чекалова А. А.. Прокопий Кесарийский. Личность и творчество // Прокопий Кесарийский. Война с персами. Война с вандалами. Тайная история. — СПб.: Алетейя, 1998. — ISBN 5-89329-109-3
* Cameron A. Procopius and the Sixth Century. — Berkeley: University of California Press, 1985.
* Kaldellis A. Procopius of Caesarea. Tyranny, History, and Philosophy at the End of Antiquity. - Philadelphia, 2004.
* Roques D. Procope: La guerre contre les Vandales. - Paris, 1990.
* Treadgold W. The Early Byzantine Historians. - Basingstoke, 2007.
* Kaldellis A. Procopius’ Persian War: a Thematic and Literary Analysis // Macrides. 2010. P. 253–273.
* Greatrex G. The Dates of Procopius’ Works // BMGS. 18. 1994. P. 101–114.
* Greatrex G. Stephanus, the Father of Procopius of Caesarea // Medieval Prosopography. 17. 1996. P. 125–145.
* Coulie B., Kindt B. Thesaurus Procopii Caesariensis. - Cetedoc (Turnhout), 2000.
* Brodka D. Prokopios von Kaisareia und Justinians Idee "der Reconquista" // Eos. 86. 1999. S. 243–255.
* Börm H. Prokop und die Perser. - Stuttgart, 2007.
* Adshead K. Procopius and the Samaritans // The Sixth Century: End or Beginning? / Edd. P. Allen, E. Jeffreys. - Brisbane, 1996. P. 35-41.
* Downey G. Paganism and Christianity in Procopius // Church History. 18. 1949. P. 89-102.
* Evans J.A.S. Procopius of Caesarea and the Emperor Justinian // Canadian Historical Association. Historical Papers. 1968. P. 126-139.
# КоранLatinitsopa vulani

Коран
**Куран** — мӑсӑльмансен сӑваплӑ кĕнеки. Ячĕ «кара'а» (арап чĕлхинчен куçарсан «*вуламалла*» пек куçарăнать) сăмахĕнчен пулнă. Сӑваплӑ Курана Аллах Мухаммӑт пихампарне 22 çул хушши Ҫапраил архангелĕ урлă панă. Ун хыççăн вара вăл кĕнеке пĕрре те улшăнман.

## Литература

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Арабский Коран.pdf
* Коран // *«Кругосвет энциклопедийĕ»*.
* *Helmer Ringgren, Nicolai Sinai* Quran (акӑлч.).  *Encyclopædia Britannica*.
* Ал-Куран // Энциклопедия «Исламология»

Шаблон:Коранри персонажсем

Шаблон:Сурасем