Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Çутлăх саманиLatinitsopa vulani

Европăн 1700-мĕш çул тĕлнелли картти
**Çутлăх самани** — Европа культурин историйĕнчи пĕр тапхăр. Ăна çавăн пекех **Çуттатуртаслăх самани** темешкĕн те май пур. Çак тапхăрăн чиккисене чат уçăмлăнан палăртма çук. Вăл Европăри çĕршывсенче тĕрлĕ çĕрте тĕрлĕ вăхăталла пулса иртнĕ. Тĕпрен илсен, XVII тата XVIII ĕмĕрсене ытамлать.

## Мĕн япала-ха ку?

Ку тапхăрта тĕнчери пулăмсем çине тĕн хушнă пек пăхасси сĕвĕрĕлет. Ăславçăсем мĕнпур япаласем çине ăстăн хушнă пек пăхма вĕрентеççĕ. Унччен вĕреннĕ çынсем хăйсене хĕсĕк ушкăнри пек çеç туйнă пулсан, халь вара вĕсем ăславсен çитĕнĕвĕсен халăхăн мĕнпур сийĕсем хушшинче сармашкăн тăрăшнă. Çак енчен пăхсан уйрăмах Францире Дени Дидро тата ыттисем 35 томлă "Энциклопеди" (1751-1780 кăларни уйрăмах кăтартуллă. Маларах Европăра ăслав чĕлхи вырăнĕнче латынь çуренĕ пулсан, ĕнтĕ мала хранццус чĕлхи тухать. Ытти кĕнкесене наци чĕлхисемпех кăларнă.

## Европăри тĕрлĕ çĕршывсенчи Çутлăх самани

## Раççейри Çутлăх самани

Раççейре Çутлăх самани, тĕпрен илсен, XVIII ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринче пулса иртет.

## Çутлăх самани Европа тулашĕнче

Çутлăх самани — чăн малтанах Европари пулăм. Çав вăхăтрах Америка историкĕ Стивен Старр Вăтам ĕмĕрсенче Çутлăх вучахĕ Вăтам Азире тесе шутланă.

## Вуламалли

* Огурцов А. П. Философия науки эпохи Просвещения. — М.: Институт философии РАН, 1993. — 213 с.
* М. Хоркхаймер, Т. В. Адорно. Понятие просвещения // Хоркхаймер М., Адорно Т. В. Диалектика просвещения. Философские фрагменты. М., С-Пб., 1997, с. 16-60
* Д. Рикуперати. Человек Просвещения // Мир Просвещения. Исторический словарь. М., 2003, с. 15-29.

## Асăрхавсем

## Каçăсем
# ШедеврLatinitsopa vulani

*Мона Лиза* Леонардо да Винчи шедевр шутне кĕнĕ ĕçĕ, Лувр
**Шедевр** — (фр. *chef-d'œuvre* — «паха ĕç», «ĕçĕн чи çÿллĕ шайĕ») — пĕртен-пĕр, унччен нихăçан та, никам та çитеймен çÿллĕ шайри ÿнер хайлавĕ, ăсталăх е мĕн те пулин урăх япала. Ытларах чух ÿнерпе кÿлепе, çурт-пÿрт, çыравлăх, кĕвĕ, кинематограф, сайрарах — наукапа техника пултарулăхĕн япалисене шедевр теççĕ.

## Кун-çулĕ

Вăтам ĕмĕрсенчи тата ирхи капитализм тапхăрти Европа хулисенче шедевр — ăстаçă (е ăстаçăн пулăшаканĕ) хăй шучĕпе ăсталанă чи чаплă тĕслĕх.
Çав шедевра ăсласа кăларсан тин ăстаçăн хăйĕн ĕç лаçне уçма, цеха кĕме тата ăстаçă пулса ĕçлеме ирĕк пулнă. Раççейра çак «ĕç тĕслĕхне çирĕплетни» I-мĕш Петĕр вăхăтĕнчен пуçласа, ячĕшĕн те пулин, 1900 çулччен пынă.

## Вуламалли

* Ouvrage collectif Hans Belting, Arthur Danto, Jean Galard, Martina Hansmann, Neil MacGregor, Matthias Waschek, [url google Qu'est-ce qu'un chef-d'œuvre? Art et artistes] : xviie – xxie siècle : 1650-2000, Paris, Gallimard, 2000. (notice BnF no FRBNF37122813). Publ. à la suite d'un cycle de conférences tenu au musée du Louvre du 16 mars au 6 avril 1998.
* Alexis Lagarde, Les Coteries, satire, Paris, 1825 (lire en ligne [archive]), p. 17.

## Каçăсем

* Masterpieces at the Louvre.
# Астра йышшисемLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Астра йышшисем (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Астра йышшисем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Asteráceae, е Compósitae |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISАстра йышшисемБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**А́стра йышшисем** (лат. *Asteráceae*), е **Кăткăс чечеклисем** (лат. *Compósitae*)

## Асăрхавсем

## Литература

* Кирпичников М. Э. Семейство сложноцветные (Asteraceae, или Compositae) // Жизнь растений : в 6 т. / гл. ред. А. Л. Тахтаджян. — М. : Просвещение, 1981. — Т. 5. Ч. 2 :
* *Хржановский В. Г.* Курс общей ботаники. Часть 2. Систематика растений: Учебник для сельхозвузов. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Высш. школа, 1982. — С. 439—450.
* *Кабанов А. В.* {{{пуçелĕк}}}. — Конфидо.

## Каçăсем
# Купăста йышшисемLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Купăста (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Купăста йышшисем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Brassicaceae |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISКупăста йышшисемБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Купăста йышшисем**, е **Бра́ссик йышшисем**(лат. *Brassicáceae*), е **Хĕреслĕ чечеклисем** (Crucíferae) — ямахат

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Brassicaceae in L. Watson and M.J. Dallwitz (1992 onwards). The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, information retrieval (англ.)
* Купăста йышшисем // *«Кругосвет энциклопедийĕ»*.
# Англи короллĕхĕ

##

## Истори

### Англосаксон тапхăрĕ

## Çав. пекех

* Британ утравĕсен монархĕсен ят-йышĕ

## Асăрхавсем

## Литература

* *Chandler, J. A.*  Local government before 1832 // Explaining Local Government: Local Government in Britain Since 1800. — Manchester: Manchester University Press, 2007. — ISBN 0719067065
* *Curtis G.*  The Life and Times of Queen Anne. — London: Weidenfeld & Nicolson, 1972. — ISBN 0-297-99571-5
* *Crystal D.*  The Stories of English. — The Overlook Press, 2004. — ISBN 978-1-58567-601-9
* *Gregg E.*  Queen Anne. — Yale University Press, 2001. — ISBN 0-300-09024-2
* *Green D.*  Queen Anne. — London: Collins, 1970. — ISBN 0-00-211693-6
* *Keynes S.* Rulers of the English, c. 450–1066 // *Lapidge М., Blair J, Keynes S., Scragg D.* The Blackwell Encyclopedia of Anglo-Saxon England. — Blackwell Publishing, 2001. — ISBN 978-0-631-22492-1.
* *Ryan M. J., Higham N.*  The Anglo-Saxon World. — Reprint edition. — Yale University Press, 2015. — 496 p. — ISBN 978-0300216134
* *Room A.*  Placenames of the World. — McFarland, 2006. — ISBN 978-0-7864-2248-7
* *Somerset A.*  Queen Anne: The Politics of Passion. — London: HarperCollins, 2012. — ISBN 978-0-00-720376-5
* *Hackwood, Frederick William*  The Story of the Shire, being the Lore, History and Evolution of English County Institutions. — London: Heath Cranton Limited, 1920.
* *Yorke B.*  Kings and Kingdoms of Early Anglo-Saxon England. — Routledge, 1990. — 236 p. — ISBN 978-0415166393
* Шаблон:Кĕнеке:Англосаксонская хроника
* *Беда Достопочтенный*  Церковная история народа англов. — СПб.: Алетейя, 2003. — (Pax Britannica). — ISBN 5-89329-429-7
* Все войны мировой истории по Харперской энциклопедии военной истории Р. Э. Дюпюи и Т. Н. Дюпюи — в 3-х т / с комментариями H. Л. Болконского и Д. Н. Волконского. — СПб.: Полигон, 2004. — Т. 2: 1000—1500 гг.. — ISBN 5-89173-259-9
* Величайшие битвы средних веков. Сборник. — М.: Эксмо, 2009.
* *Джонс Г.*  Викинги. Потомки Одина и Тора. — М.: Центрполиграф, 2004.
* *Джуэтт С. О.*  Завоевание Англии норманнами. — Минск: Харвест, 2003. — (Историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 985-13-1652-0
* *Девриз К. (Kelly DeVries)*  Великие сражения средних веков. 1000—1500. — М.: Эксмо, 2007.
* Шаблон:Кĕнеке:Дуглас Дэвид: Вильгельм Завоеватель. Викинг на английском престоле
* *Мортон А.*  История Англии. — М.: Издательство иностранной литературы, 1950.
* Саксы, викинги, норманны // *Альманах «Новый Солдат»*. — Артемовск: Солдат, 2002. — № 88.
* *Штокмар В. В.*  История Англии в средние века. — СПб.: 2001.
# Ламарк Жан БатистLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Ламарк Жан Батист |
| фр. *Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de Lamarck* |
|
Жан Батист Ламарк |
| Çуралнă вăхăт: |
1744, çурла, 1 |
| Çуралнă вырăн: |
Базантен, Сомма |
| Вилнĕ вăхăт: |
1829, нарăс, 8 |
| Вилнĕ вырăн: |
Парис |
| Патшалăх: | Франци Франци |
| Ăслăх сфери: |
Зоологи, ботаника |
| Паллă: |
эволюци теорин пĕрремĕш авторĕ |

 **Жан Батист Пьер Антуан де Моне шевалье де Ламарк**  – (01.08.1744, Базантен, Сомма- 08.02.1829, Парис) - Зоологи, ботаника енĕпе ĕçленĕ ăсчах.

Биологсенчен чи малтан халь «ламаркизм» пек паллă эволюци теорине тума хăтланнă.
Биологи тĕсĕсем пулнине сирнĕ.

Çăв вăхăтри çынсем ун ĕçне хакламан, вилне хыççăн çĕç хальхи вăхăтра та вĕçленмен вери дискусси пуçланнă.

1809 çулта пичетленнĕ «Зоологи философийĕ» пысăк пĕлтерĕшлĕ.

## Ĕçĕсем

Ботаника тата зоологи ĕçĕсемсĕр пуçне Ламарк гидрологи, геологи тата метеорологи хайлавĕсем çырнă.

1802-мĕш çулта пичетленĕ «Гидрогеологи» ĕçĕнче вăл геологинче Историзм тата актуализма принципĕсене çута кăларнă.

* Système des animaux sans vertèbres, P., 1801(фр.);
* Système analytique des connaissances positives de l’homme. P., 1820(фр.);
* Histoire naturelle des animaux sans vertèbres, 2 éd., t. 1—11, P., 1835—1845(фр.); в рус. пер. — Философия зоологии, т. 1—2, М. — Л., 1935—1937;

### Вырăсла кăларăмсем

* Жан Батист Ламарк Избранные произведения в двух томах. Том 1: Вступительные лекции к курсу зоологии, Философия зоологии (1809), АН СССР, 1955. 965 с.
* Жан Батист Ламарк Избранные произведения в двух томах. Том 2: Естественная история беспозвоночных животных (1815), Статьи из «Нового словаря естественной истории» Детервилля (1817), Аналитическая система положительных знаний человека, полученных прямо или косвенно из наблюдений (1820), АН СССР, 1959 892 с.

Вырăсла куçаракансем
* Половцова, Варвара Николаевна
* Юдина А. В..

## Литература

Вырăсла
* *Комаров В. Л.* Ламарк, М. — Л., 1925;
* *Пузанов И. И.*  Жан Батист Ламарк. —  М.:  Детгиз, 1959. — 5000 экз.

Ют чĕлхисемпе
* *Landrieu М.* Lamarck, le fondateur du transformisme, P., 1909(фр.);
* *Perrier E.* Lamarck, P., 1925(фр.);
* *Grassé P.-P.* Lamarck et son temps: L'évolution, P., 1957(фр.);
* *Mantoy B.* Lamarck, créateur de la biologie, P., 1968(фр.).

*Çавăн пекех Ламаркизм статьяра литература пур.*

## Каçăсем

## Асăрхавсем
# АрхеоптериксLatinitsopa vulani

Археоптерикс. Герхард Хайльманн ӳкерчӗкĕ, 1916
Археоптерикс пичетленсе чулланни.
**Археоптерикс** (лат. *Archaeopteryx*;, ав.гр. ἀρχαῖος — аваллӑ, ав.гр. πτέρυξ — ҫунат) — юра тапхăрĕнче (150—147 млн. ҫул каялла) — ула курак пысӑкӑш, морфологи тӑрӑх шуса çӳрекенсемпе тата вĕçен кайăксем хушинче ҫурма вырӑн йышанакан пачах вилсе пӗтнӗ ҫурӑм шӑммиллӗ чӗрчун.

Археоптерикс тӗслӗхӗсене пурне те кӑнтӑр Германин Зольнхофен тӑрӑхӗнче тупнӑ. Чылай вӑхӑт хушши (ытти тӗслӗхсене тупасчен), вĕçен кайăксен реконструкцийӗ валли авалхи кайӑксем епле курӑннине кӑтартма усӑ курнӑ.

## Кун-ҫулӗ

## Таксономи

## Пӗлтерӗшӗ

## Вуламалли

* Кэрролл Р. Палеонтология и эволюция позвоночных. Т. 3. — Пер. с англ. — М.: Мир, 1993.
* Е. Н. Курочкин. Параллельная эволюция тероподных динозавров и птиц. Зоологический журнал, 2006, т. 85 (№ 3), с. 283—297
* Ostrom J. Archaeopteryx. Discovery, 1975, V. 11, p. 15-23.
* de Beer, G.R. (1954). Archaeopteryx lithographica: a study based upon the British Museum specimen. Trustees of the British Museum, London.
* Chambers, P. (2002). Bones of Contention: The Fossil that Shook Science. John Murray, London. ISBN 0-7195-6059-4.
* Feduccia, A. (1996). The Origin and Evolution of Birds. Yale University Press, New Haven. ISBN 0-300-06460-8.
* Heilmann, G. (1926). The Origin of Birds. Witherby, London.

## Каҫӑсем

* А. В. Марков. Доклад, прочитанный в институте Общей Генетики 18 марта 2004 г.
* Е. Н. Курочкин. Новый взгляд на эволюцию птиц
* Доказано, что археоптерикс летал 2010 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ.
* Фотографии экземпляров археоптерикса
* Кэрролл Р. Палеонтология и эволюция позвоночных. — Пер. с англ. — М.: Мир, 1993
* Могла ли первоптица летать? на Dino-Millennium(ĕçлемен каçă)
# Ричард ОуэнLatinitsopa vulani

Ричард Оуэн
Сэр **Ричард Оуэн** (англ. Richard Owen; 20 утă 1804, Ланкастер — 18 раштав 1892, Лондон) — акăлчан зоологĕ тата палеонтологĕ.
Бани орденĕн (1884), рыцарь-командорĕ. 1888 çулта Карл Линнейăн хисеплĕ Медальне, —хальхи биологире Линней йăлисене тытса пынăшĕн илме тивĕçнĕ.

## Кун-çулĕ

## Ĕçĕ-хĕлĕ

* «Archetype and homologies of vertebrate skeleton» (Л., 1848),
* «British fossil reptilia of the cretaceous period» (1851),
* «Comparative anatomy, invertebrat e animals» (1855),
* «Comparative anatomy, vertebrate animals» (1855),
* «Crocodilia and Ophidia of the London clay» (1859),
* «Description of the extinct gigantic Sloth» (1843),
* «Fossil reptilia of the wealden» (1853—57),
* «History of the British fossil mammalia and birds» (1846),
* «History of the British fossil reptiles» (1849),
* «On the classification of mammalia» (1859),
* «Memoir on the Megatherium» (1861),
* «Odontography» (1845, 2 изд., 2 т.),
* «On forms of the skeleton and the teeth» (1865),
* «Palaeontology» (1871, 7 изд.),
* «Principles of comparative osteology» (1855),
* «Anatomy of vertebrates» (1866—68, 3 т.),
* «Descriptive and illustrated catalogue of the fossil reptilia of South Af r ica» (1876),
* «On the fossil mammals of Australia and on the extinct marsupials of England» (1877, 2 т.),
* «Memoirs of extinct wingless birds of New Zealand» (1878).

## Вуламалли

## Каçăсем
# Парафили (таксономи)Latinitsopa vulani

Paraphyletic
Ан пӑтраштарӑр полифилипе.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Парафили пӑхӑр.
**Парафили́** (ав.гр. παρά — юнашар тата φυλή — фила) — таксономири ăнлав, вăл тĕслĕхре ушкăнăн юлашки пĕрлĕхле несĕлĕн тăхăмĕсен пĕр пайĕ çеç пур (хăшпĕрисем çук, урăхла каласан).

## Çавăн пекех

* Кладистика
* Эволюцилле таксономи
* Монофили
* Полифили
* Параушкăн

## Асăрхавсем

## Литература

* Шаталкин А. И. Биологическая систематика. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1988. — 184 с. — ISBN 5-211-00145-1.
# ПолифилиLatinitsopa vulani

«Ӑшӑ юнлӑ чӗрчунсен» ушкӑнӗ — полифилиллӗ.
**Полифили** (ав.-грек. πολύς — «нумай йышлӑ» + φυλή — «кил-йыш кланӗ») — таксон тӗрлӗ аслашшӗ-асламӑшӗсенчен пулса тухни. Биологи систематикинче хӑйне кӗрекен чӑннипех ҫывӑхрах тӑванлӑ кӗҫӗн ушкӑнсемпе ытти ушкӑнсене, ку ушкӑна кӗмен илнӗ ушкӑна полифилиллӗ теҫҫӗ. Ӑна уйӑрни яланхи пек, конвергентлӑ е параллельлӗ пулса тухнӑ ҫиелтен пӑхма пӗр пеккинче никӗсленнӗ. Ҫапла вара, ӑна кӗрекен организмсен юлашки аслашшӗ-асламӑшӗ унӑн шутне кӗмест. Хальхи систематика тӑрӑх, полифилиллӗ ушкӑнсен системӑра пулма ирӗк ҫук.

Полифили тӗслӗхӗ вырӑнне «ӑшӑ юнлӑ чӗрчунсен» ушкӑнне илме пулать (ӳкерчӗке пӑхӑр). Вӗҫен кайӑксемпе сӗтпе ӳсекенсен эволюцийӗнче ӑшӑ юнлӑх пӗр пӗринпе ҫыхӑнмасӑр пулнӑ. Ӑшӑ юнлӑха пӑхса вӗҫен кайӑксемпе сӗтпе ӳсекенсене кӗртме пулнӑ ушкӑн, ку чӗрчунсен чи ҫывӑх аслашшӗ-асламӑшне кӗртмесчӗ.

## Çав. пекех

* Кладистика
* Эволюциллĕ таксономи
* Монофили
* Парафили

## Асăрхавсем
# БактериLatinitsopa vulani

Бактерисем
**Бакте́рисем** (*эубактерисем* (*Eubacteria*), ав.гр. βακτήριον — пĕчĕк патак) — прокариот (йĕтресĕр) микроорганизмсен, тăтăшрах пĕр клеткăлисен, доменĕ. Халлĕхе 10 пине яхăн бактери тĕсне тĕпчесе кăтартнă, вĕсен шучĕ, мильонран ытла, пулас.

Бактерисене тĕпчекен микробиологи уйрăмĕ — бактериологи.

## Каçăсем

* Taxa above the rank of class(Taxonomic categories not covered by the Rules of the Bacteriological Code). bacterio.net

Шаблон:Бактерисем
Шаблон:Биотерроризм
# ЭукариотсемLatinitsopa vulani

Эукариотсем
**Эукарио́тсем** (кивел. эвкарио́тсем ; лат. *Eukaryota* ав.гр. εὖ- «лайăх; тĕппипех» + κάρυον "мăйăр; тĕшĕ"), е **тĕшĕллисем**, —

**Эукариотсем** (лат. *Eukaryota*) ав.гр. εὖ- "лайăх; пĕтĕмпех" + κάρυον , е **тĕшĕллисем** — организмсем

## Каçăсем

* Эукариоты (Eucaryota) 2019 ҫулхи Ака уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ. на сайте «Мир дикой природы». 2013.
* Подборка статей 2022 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ. по проблеме происхождения эукариот.
* Нашли предков всех эукариот 2021 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ. на сайте «Кот Шрёдингера». 2015.
* Ранняя эвкариотизация биосферы — биохимический аспект  çинче  — Доклад академика М. А. Федонкина, 9 февраля 2017 г. в Институте биологии развития им. Н. К. Кольцова РАН.
# Пайрăм тĕшĕLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тĕш (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Пайрăмсемпе вĕсен **тĕшĕсене** чи малтан ÿкерсе кăтартни (Антони ван Левенгук, 1719
**Тĕш** — чĕрĕ организмсен пайрăмĕн тытăмĕнчи пĕр пай (элемент). Вăл варринче вырнаçнă.

## Вуламалли

* Кассимерис Л., Лингаппа В. Р., Плоппер Д. . Клетки по Льюину. — М.: Лаборатория знаний, 2016. — 1056 с. — ISBN 978-5-906828-23-1.
* Хаусман К., Хюльсман Н., Радек Р. . Протистология / Пер. с англ. С. А. Карпова. Под ред. С. А. Корсуна. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2010. — 495 с. — ISBN 978-5-87317-662-5.
* The Nucleolus / Ed. by Mark O. J. Olson. — N. Y.: Springer Science+Business Media, 2011. — xxvi + 414 p. — (Protein Reviews, vol. 15). — ISBN 978-1-4614-0514-6. — doi:10.1007/978-1-4614-0514-6.
* The Nucleus / Ed. by Tom Misteli, David L. Spector. — N. Y.: Cold Spring Harbor Perpectives in Biology, 2011. — 463 p. — ISBN 978-0-87969-894-2.
* Proteins of the Nucleolus. Regulation, Translocation, & Biomedical Functions / Ed. by Danton H. O’Day, Andrew Catalano. — Dordrecht: Springer Science+Business Media, 2013. — vi + 371 p. — ISBN 978-94-007-5818-6. — doi:10.1007/978-94-007-5818-6.

## Каçăсем

* Elektronenmikroskopische Bilder von Zellkernen verschiedener Zelltypen 2016 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ.
# Пайрăмсăррисем

Mimivirus
**Пайрăмсăррисем**, е **пурнăçăн пайрăмсăр формисем** (лат. *Acellularia, Acytota, Aphanobionta*) — пайрăм çук организмсен йышĕ, унашкаллисен пайрăмла тытăм çук.

«Пайрăмсăррисен» чи паллă тĕсĕсем вируссем. Термин 2003-мĕш çулта мимивируса тупнă хыççăн кĕнĕ, ун чухне вăл чи кăткăс вирус пек шутланнă, эволюци майĕпе пурнăçăн пайрăмлă форминчен пулма пултарассине палăртнă.

Вируссемсĕр пуçне, кунашкал организмсен шутне вироидсем тата вирусоидсем, çавăн пекех хăйсен ДНК е РНК урлă майлашăннă геномĕ çук инфекцилле агентсем кĕреççĕ, — сăмахран, прионсем.
# Нуклеин йӳҫекĕLatinitsopa vulani

Нуклеин йӳҫекĕсем: РНК (сулахайра) тата ДНК (сылтăмра)
**Нуклеин йӳҫекĕ** (лат. *nucleus* — тĕш) — пысăк молекулăллă органикăлла пĕрлешÿ, биополимер (полинуклеотид), нуклеотидсен юлашкисенчен пулнăскер. Нуклеин йӳҫекĕсем, ДНК тата РНК, мĕнпур чĕрĕ организмсен пайрăмĕсенче пур тата вĕсем еткерлевлĕх информацине упрассин, куçарассин тата реализацилессин питĕ кирлĕ функцине пурнăçлаççĕ.

## Асăрхавсем

## Литература

* Бартон Д., Оллис У. Д. Общая органическая химия. — М.: Химия, 1986. — Т. 10. — С. 32—215. — 704 с.
* Франк-Каменецкий М. Д. Самая главная молекула. — М.: Наука, 1983. — 160 с.
* Аппель Б., Бенеке И., Бенсон Я., под ред. С. Мюллер. Нуклеиновые кислоты от А до Я. — М.: Бином, 2012. — 352 с. — ISBN 978-5-9963-0376-2.

Шаблон:Биохимири группăсем
Шаблон:Нуклеин йӳçекĕсем
# ВирусLatinitsopa vulani

SARS-CoV-2 without background
Virus - Gamma phage
**Вирус** (нумайлă хисепре **вируссем**, лат. *virus* — наркăмăш) — пайрăмсăр инфекцилле агент, чĕрĕ пайрăмсен ăшĕнче çеç пурăнать. Вируссем мĕнпур йышши организмсене витереççĕ, ӳсентăрансемпе чĕрчунсенчен пуçласа бактерисем тата архейсем таран (бактерисен вирусĕсене бактериофагсем теççĕ). Çавăн пекех урăх вируссем тĕлĕнче çеç реплицирлекен вируссем пур (сателлит вируссем).

## Вуламалли

* Букринская А. Г. Вирусология : Учеб. пособие. — М.: Медицина, 1986. — 336 с.
* Зуев В. А. Многоликий вирус. — М.: АСТ, 2020. — 304 с. — (Наука и жизнь). — 3000 экз. — ISBN 978-5-17-118736-1.
* Mayo M. A., Pringle C. R. Virus taxonomy — 1997 (акăлч.) // Journal of General Virology (англ.)рус.. — Microbiology Society (акăлч.)рус., 1998. — No. 79. — P. 649—657.
* Collier, Leslie; Balows, Albert; Sussman, Max. Topley and Wilson’s Microbiology and Microbial Infections / Mahy, Brian and Collier, Leslie. Arnold. — ninth edition. — Virology, 1998. — Т. 1. — ISBN 0-340-66316-2.
* Dimmock N. J., Easton, Andrew J.; Leppard, Keith. Introduction to Modern Virology. — sixth edition. — Blackwell Publishing, 2007. — ISBN 1-4051-3645-6.
* Knipe, David M.; Howley, Peter M.; Griffin, Diane E.; Lamb, Robert A.; Martin, Malcolm A.; Roizman, Bernard; Straus Stephen E. Fields Virology. — Lippincott Williams & Wilkins., 2007. — ISBN 0-7817-6060-7.
* Shors, Teri. Understanding Viruses. — Jones and Bartlett Publishers, 2008. — ISBN 0-7637-2932-9

## Асăрхавсем
# Эрнст Генрих Геккель

|  |
| --- |
| Эрнст Генрих Геккель |
|  |

**Эрнст Генрих Филипп А́вгуст Геккель** (ним. Ernst Heinrich Philipp August Haeckel; 1834—1919) — нимӗҫ ҫутҫанталӑк тӗпчевҫи тата философӗ. «Питекантроп», «филогенез» тата «онтогенез» терминсен авторӗ, тата ӑна часах «экологи» терминӗн авторлӑхне параҫҫӗ.

## Кун-ҫулӗпе ӗҫӗ-хӗлӗ

## Хальхи вырӑсла кӑларӑмсем

* Геккель, Эрнст. Красота форм в природе. — СПб.: Издательство Вернера Регена, 2007. — С. 144. — ISBN 5-903070-08-6.
* Геккель, Эрнст. Красота форм в морских глубинах: Атлас радиолярий 1862 года /Введение Олафа Брайдбаха. — СПб.: Издательство Вернера Регена, 2009. — С. 116. — ISBN 978-5-903070-21-3.
* Геккель, Эрнст. Мировые загадки. Общедоступные очерки монистической философии. — М.: Либроком, 2012. — С. 256. — ISBN 978-5-397-02200-2.

## Вуламалли

* Белик А. А. Культурная (социальная) антропология. М.: РГГУ, 2009. 613 с.
* Книлович Н. М. Геккель, Эрнст // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Каҫӑсем
# Чи ансаттисемLatinitsopa vulani

| ?Ансат организмсем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Protozoa |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISЧи ансаттисемБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Чи ансат организмсем** (лат. *Protozoa*) — (лат. Protozoa, ав.-грек сӑмахӗнчен πρῶτος — пӗрремӗш тата ζῷα, нумай шут. ζῷον — чӗрӗ чун) — полифилетикаллӑ ушкӑн, гетеротрофлӑ апатлану типлӗ пӗр клеткаллисен е колониаллӑ эукариотсен патшалӑхӗ. Вырӑсла *гетеротрофлӑ протистсем* терминпа усӑ кураҫҫӗ, гетеротрофлӑ протистсен пайташӗсем фораминиферсем тата инфузорисем пулса тӑраҫҫӗ.

## Вуламалли

* Серавин Л. Н. Двигательные системы простейших. Строение, механохимия и физиология. — Л.: Наука, 1967. — 332 с.
* Серавин Л. Н. Простейшие ... что это такое?. — Л.: Наука, 1984. — 174 с.

## Каҫӑсем
# Çутçанталăк пĕлĕвĕLatinitsopa vulani

**Çутçанталăк пĕлĕвĕ** — хальхи кун шайĕпе пăхсан, çутçанталăк çинчен вĕрентекен ăславсен мĕнпур йышне пĕлтерет.

## Каçăсем

* A History of the Ecological Sciences by Frank N. Egerton
# ШтаммLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Штамм (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
*Yersinia* бактерисен штаммĕн колонийĕ агар-агар çийĕнче
**Штамм** (ним. *Stamm* —  «турат; рет») — вируссен, бактерисен, ытти микроорганизмсен харпăр вырăнта тата харпăр вăхăтра хуптĕрленнĕ таса культури, çавăн пекех пайрăмсен культури те пулма пултарать.

## Вуламалли

* Современная микробиология. Прокариоты. Том 1. Под редакцией Й. Ленгелера, Г. Древса, Г. Шлегеля. — М.: Мир., 2005. — 656 с. — ISBN 5-03-003707-1, 5-03-003706-1, 3-13-108411-1

## Каçăсем

* ШТАМ 2019 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
* ШТАМ ЛІКАРНЯНИЙ 2019 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ.

|