Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Массăллă пĕтниLatinitsopa vulani

**Массăллă пĕтни** — Çĕр историнчи, аслă таксонсен чыла тĕсĕ геологи масштабĕпе шутласан кĕске вăхăтра пĕтсе пыниине (фон шайĕпе танлаштарнипе) кăтартакан пĕтĕмĕшле катастрофăсем. Хальхи саманта пурĕ те килĕшсе йышăннă концепцие 1980-мĕш çулсенче американ палеонтологĕсем Д. Сепкоски тата Д. Рауп ăнлантарса панă.

## Проблема историйĕ

## Чылая пыракан динамика

### Тапхăрлăх

## Массăллă пĕтни

## Çав. пекех

* Антропоцен
* Йӳçамăш катастрофи
* Хура Королева гипотези

## Литература

* *Лиза Рэндалл*  Тёмная материя и динозавры: Удивительная взаимосвязь событий во Вселенной. —  М.:  Альпина Нон-фикшн, 2016. — 506 p. — ISBN 978-5-91671-646-7
* *A. Hallam, P. B. Wignall*  Mass Extinctions and Their Aftermath. —  New York:  Oxford University Press, 1997. — ISBN 0-19-854916
* Volcanism, Impacts, and Mass Extinctions: Causes and Effects / editors: Gerta Keller, Andrew C. Kerr. —  Boulder, Colorado, USA:  Geological Society of America, 2014. — ISBN 978-0-8137-2505-5
* Global Events and Event Stratigraphy in the Phanerozoic / Otto H. Walliser (Ed.). —  Berlin Heidelberg:  Springer-Verlag, 1996. — ISBN 978-3-642-79636-4
* *Anthony Hallam*  Catastrophes and Lesser Calamities: The Causes of Mass Extinctions. —  Oxford:  Oxford University Press, 2004. — ISBN 9780192806680
* *Элизабет Колберт* (Elizabeth Kolbert[en]). Шестое вымирание. Неестественная история (The Sixth Extinction: An Unnatural History[en]). 2014. ISBN 978-0-8050-9299-8
* Earth’s sixth mass extinction event under way, scientists warn (Guardian, 10 July 2017)
# ФилогенетикаLatinitsopa vulani

**Филогенетика**, е филогенетика систематики, — Ҫӗр ҫинчи тӗрлӗ тӗслӗ пурнӑҫсен, хальхисен те, вилсе пӗтнисен те хушшинче эволюциллӗ ҫыхӑнусене тупса палӑртса паракан биологи систематикинчи вырӑн. Эволюционизм ҫирӗплетнӗ тӑрӑх, тӗссемпе йӑхсем хушшинчи пӗрпеклӗх час-часах пӗр мӑн аслашшӗсенчен пулса тухнине кӑтартать. Ҫавӑнпа та филогенетика систематики ҫирӗплетсе лартнӑ ҫыхӑнусем, час-часах тӗссен эволюциллӗ кун-ҫулне тата вӗсен филогенезне ҫутатса параҫҫӗ, организмсен турачӗсен е вӗсен пайӗсен, тӗслӗхрен, вӗсен генӗсен хушшинчи историллӗ ҫыхӑнӑвӗсем ҫинчен каласа параҫҫӗ. Филогенетикаллӑ таксономи, филогенетической систематикин логикаллӑ тӑсӑлни мар, турачӗ пулса тӑраканскер, организмсен ушкӑнӗсен классификацийӗпе, вӗсен эволюциллӗ ҫыхӑнӑвӗсен шайӗсемпе килӗшӳллӗн ӗҫлет.

Чӗрӗ организмсемпе чӗрӗ пайсен хушшинчи ҫыхӑнусен классификацийӗпе ӗҫлекен ӑслӑх вырӑнӗн систематики никӗслевҫи Карл Линней шутланать. Анчах 1950-мӗш ҫулсен вӗҫӗнче нимӗҫ энтомологӗ Вилли Хенниг шучӗпе систематика паллӑ эволюциллӗ историне мӗнле те пулин ҫывӑхрах кӑтартма кирлӗ. Ҫапла вара систематика ҫине ҫӗнӗлле пӑхса, вӑл филогенетикаллӑ систематика ят панине никӗсленӗ. Хеннига хирӗҫҫисем унпа килӗшнисене вӗсем монофилетлӑ ушкӑнсене е кладсене ҫеҫ йышӑннипе мӑнкӑмӑллӑн «кладистсем» тесе чӗннӗ. Анчах кладистсем ҫакӑнпа усӑллӑ термин тесе усӑ курма пуҫланӑ, кладистла шухӑшлав систематикара ытларах вӑй илнӗ. Филогенетика систематикине хирӗҫ фенетика пулса тӑрать.

## Вуламалли

* Schuh, Randall T.; Brower, Andrew V.Z. Biological Systematics: principles and applications (англ.). — 2nd. — Ithaca: Comstock Pub. Associates/Cornell University Press, 2009. — ISBN 978-0-8014-4799-0.
* Forster, P., Renfrew C.: «Phylogenetic Methods and the Prehistory of Languages.» McDonald Institute Press, University of Cambridge, 2006. ISBN 978-1-902937-33-5

## Каҫӑсем

* Филогенетический анализ семейства белков-гомологов
* Bast, F. 2013. Sequence Similarity Search, Multiple Sequence Alignment, Model Selection, Distance Matrix and Phylogeny Reconstruction. Nature Protocol Exchange. doi: 10.1038/protex.2013.065
# ПалеонтологиLatinitsopa vulani

Фоссилийсен индексӗ
**Палеонтологи** (ав.-грек. παλαιοντολογία) — голоцен тапхӑрӗ умӗнчи е пуҫламӑшӗн пурнӑҫӗ (геологи тапхӑрӗсен 11 700 ҫул патне кайри) ҫинчен тишкерекен ӑслӑх. Ӑна организмсем аталанӑвне пӗлме фоссилийсене (чавса кӑларнӑ авалхи организмсен юлашкисем) тишкӗрни, тата вӗсем тавралӑхпа епле хутшӑнни (палеоэкологи) кӗрет. Палеонтологи сӑнавӗсене п. эрч. V ӗмӗртех ҫырса хуни пур. Палеонтологи Жоржа Кювье танлаштаруллӑ анатоминчи ӗҫӗсем тӑрӑх XVIII ӗмӗрте ӑслӑх пулса тӑрса XIX ӗмӗрте малалла аталаннӑ. Терминӗ ав.-грек чӗлхинчен παλαιός [palaios] — «авалхи», ὄν [on] — «чӗрчун» тата λόγος [logos] — «сӑмах, ӑнлану» пулса тухнӑ.

## Авалхи организмсене классификацилени

## Вуламалли

* Янин Б. Т. Терминологический словарь по палеонтологии
* Михайлова И. А., Бондаренко О. Б. Палеонтология. Ч. 1 : Учебник. — М. : Изд-во МГУ, 1997. — 448 с. : ил.
* Михайлова И. А., Бондаренко О. Б. Палеонтология. Ч. 2 : Учебник. — М. : Изд-во МГУ, 1997. — 496 с. : ил.
* Маслакова Н. И., Горбачик Т. Н., Алексеев А. С., Барсков И. С., Голубев С. Н., Назаров Б. Б., Петрушевская М. Г. Микропалеонтология : Учебник. — М. : Изд-во МГУ, 1995. — 256 c. : ил.
* Бондаренко О. Б., Михайлова И. А. Краткий определитель ископаемых беспозвоночных / Под ред. В. Н. Шиманского. — 2-е изд., доп. и перераб. — М. : Недра, 1984. — 536 с.
* Рич Патриция Викерс, Рич Томас Хьювитт, [Фентон Кэрролл Лейн], Фентон Милдред Адамс. Каменная книга. Летопись доисторической жизни / Пер. с англ. с дополнениями и изменениями [А. Ю. Розанова (отв. ред.), О. Б. Бондаренко (зам. отв. ред.) и др.]. — М. : МАИК «Наука», 1997. — 623 с., 433 ил.
* Сенников А., Макаров О. Откуда пришли кости ящеров? // Популярная механика. — 2009. — № 4.

## Каҫӑсем

* Палеонтология для геологов (сайт)
* Проблемы эволюции 2014 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ. (сайт)
* Теория эволюции как она есть (сайт)
* Международная Стипендия имени известного якутского палеонтолога Петра Лазарева для молодых ученых со всего мира, занимающихся изучением мамонтовой фауны (сайт)
* «Аммонит.ру» (палеонтологический портал)
* Палеонтологический институт РАН
* Электронная палеонтологическая библиотека
# Евгеника

Иккӗмӗш Халӑхсен хушшинчи евгеника конференцин логотипӗ, (1921)

**Евгеника** (ав.гр. εὐγενής — лайӑх ӑруран, пархатарлӑ йӑхран) — ҫынна уйӑрса илес тата унӑн еткерсе илнӗ енӗсене лайӑхлатни ҫинчен вӗренӳ. Вӗренӳн тӗллевӗ ҫын генофондӗнчи тӗрлӗ япаласем ҫухалса пынипе кӗрешни пулнӑ.

Хальхи ӑнланура ку вӗренӳ Англире пулса тухнӑ, унӑн ертӳҫи Френсис Гальтон — Чарльз Дарвинӑн иккӗмӗш сыпӑкри шӑллӗ пулнӑ. Шӑпах Гальтон термин «евгеника» сӑмаха шутласа тупнӑ. Гальтон евгеникӑна «наци ӑс-тӑнӗн пайӗ, ҫӗнӗ тен евӗр» туса хурас тесе шут тытнӑ пулнӑ.

Евгеника XX ӗмӗрӗн пӗррӗмӗш вунҫуллӑхӗсенче анлӑ сарӑлнӑ пулнӑ, анчах каярах нацистлӑ Германи унӑн ячӗпе усӑ курнипе, ячӗ ӑна аса илтернӗ пирки унӑн репутацийӗ самаях вараланнӑ. Вӑрҫӑ хыҫҫӑн евгеника ҫине академиллӗ таврашра нацизмӑн вӑрӑ-хурахлӑхӗн теориллӗ никӗсӗ пек пӑхма пуҫлаҫҫӗ, вӗсен хушшинче раса тасалӑхӗн практики, нацистсем ҫынсем ҫинче экспериментсем туни тата «кирлӗ мар» социаллӑ ушкӑнсене вӗлерсе пӗтерни.

XX ӗмӗр вӗҫнелле генетика тата ҫурату технологийӗсем аталанни, демографи ситуацийӗпе социаллӑ тенденцисем, куҫкӗретех евгеника майлисем каласа хунӑ юхӑмпа аталанса кайнӑ май, каллех евгеника пӗлтерӗшӗн тата унӑн хальхи тапхӑрти этикапа мораль статусӗн ыйтӑвне ҫӗкленӗ.

Хальхи ӑслӑхра евгеникан чылай ыйтӑвӗсене, уйрӑмах еткерсе илнӗ чирсемпе кӗрешнин тупсӑмне, ҫын генетикинче шутласа тупаҫҫӗ.

## Вуламалли

* Глэд Д. Будущая эволюция человека — Евгеника XXI века. М.: «Издательство Захарова», 2005. — 176 с.
* Малахов А. Газеты пишут об истории евгеники // Коммерсантъ-Деньги. № 16 от 24.04.2006. С. 81
* Петрушевский Ф. Ф. Наследственность // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Ридли М. (англ.)русск. Геном. М.: Эксмо, 2010. (Открытия, которые потрясли мир)
* Родословная гениальности: из истории отечественной науки 1920-х гг. / сост., вступ. ст. и коммент. Е. В. Пчелова. — М.: Старая Басманная, 2008. — 351, VIII с. ISBN 978-5-904043-01-8
* Тищенко П. Д. Новейшие биомедицинские технологии: Философско-антропологический анализ (Анализ идей либеральной евгеники Ю. Хабермасом) // Вызов познанию: Стратегии развития науки в современном мире. — М.: Наука, 2004. С. 309—332
* Хан Ю. В. Евгенический проект: «pro» и «contra». М., 2003. — 153 с.

на других языках

* Popenoe and Johnson, Applied Eugenics (New York, 1920).
* Holmes S. J. (англ.)русск. The Trend of the Race (New York, 1921).

## Каҫӑсем

* Сестра генетики, кузина геноцида.
* Высказывания знаменитых людей в пользу евгеники
* Исторический аспект: Евгеника: 100 ЛЕТ СПУСТЯ
* Исторический аспект: Евгеника: Основатели и продолжатели
* Евгеника // *«Кругосвет энциклопедийĕ»*.
* Сестра генетики, кузина геноцида.
* Русская евгеника. Сборник оригинальных работ русских учёных под общей ред. В. Б. Авдеева (М.: Белые альвы, 2012—576 с.)
# Ăслăх меслечĕLatinitsopa vulani

Виçмелли нструментсем
Ăслăх меслетĕнчи индуктивлă тата дедуктивлă çыхăнусем (акăлчан чĕлхипе майлаштарнă схема)
**Ăслăх меслечĕ** — ăславçăсем тата ăславçăсен пĕрлĕхĕ хăйсен ĕçхĕлĕнче тĕпе хуракан категорисен, хаклăлăхсен, принципсен, тĕслĕхсен тата ытти çавнашкал япаласен тытăмĕ.

## Вуламалли

* Мартин Голдстейн, Инге Ф. Голдстейн. Как мы познаём. Исследование процесса научного познания / Сокр. пер. с англ. А. Е. Петрова. — М.: Знание, 1984. — 256 с.
* *Ушаков Е.В.* Философия и методология науки. - М.: Юрайт, 2017. - 392 с. - ISBN 978-5-534-02637-5

## Каçăсем

* О научном методе 2024 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ. // truemoral.ru
* Что такое научный метод? // «Химия и жизнь» №5, 2008
* *Нестеров, Вячеслав* Цикл лекций: Научное знание как модель. Современная теория истинности..  sinor.ru. Тĕрĕсленĕ 4 Ака уйӑхӗн 2008.
* *Серебряный А. И.* Научный метод и ошибки
* *Порус В. Н.* Парадоксы научной рациональности и этики. Шаблон:Недоступная ссылка
* *Сэм Харрис.* Наука может дать ответ на вопросы морали. 2011 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 11-мӗшӗнче архивланӑ. Доклад на конференции TED

Классикăлла ĕçсем
* *Имре Лакатос*. Фальсификация и методология научно-исследовательских программ
* *Майкл Полани* Личностное знание
* *Томас Кун* Структура научных революций 2008 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
* *Пол Фейерабенд*. Против метода 2018 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 11-мӗшӗнче архивланӑ.
# ĂслăхLatinitsopa vulani

**Ăслăх**, — çын ĕçĕн сфери, хăшĕн тĕллевĕ тĕрĕс пĕлӳсене пуçтарасси, ăнланасси тата йĕркелесси, çĕнĕ теорисене (çутçанталăкри е пĕрлĕхри пулăмĕсене ăнлантарса вĕсен аталанăвне малалла мĕнле каяссине сăнамашкăн) пуçарса ярасси е пуррисене аталантарасси.

## Тĕнчен ăслăх курăмĕ

## Ăслăх историйĕ

## Ăслăх аталанăвĕ

Çуралассишĕн ăслăлăх çын хăйĕн ĕçĕн производительноçне аталантарасипе, хăйăн пурнăçне лайăхлатассипе çыхăннă. Авал вăхатсенченех çынсем çунăнталăк пулăмĕсем çинчен, ĕç хатĕрĕсем тăвасси е çӳрт хăпартасси çинчен хăйсен пĕлĕвĕсене пухнă.

Чи пĕрремĕш ăслăлăх шучĕнче Астрологи пулнă, хăшĕн пулăшĕвĕпе сăвплăхçăсемпе мăчаварсем усă курнă. Çавăн пекех чи авалхи ăслăхсем шутне геометрипе механика кĕреççĕ. Геометри пӳрт лартма, механика — пӳрт хăпартма пулăшакан ĕç хатĕрĕсене тумашкăн пулăшнă.

## Ăслăх пĕрлĕхĕ

### Ăсчах

### Ăслăх йĕркелĕвĕсем

### Тĕнчери ăслăх институчĕсем

### Ăслăх медалĕсемпе парнисем

### Ăслăх кулăшĕ

## Ăслăх меслечĕ

## Ăслăхсен классификацийĕ

## Ăслăх философийĕ

## Ăслăх тата суя ăслăх

## Ăслăхăн мăн ыйтăвĕсен тупсăмĕсем

## Ăслăх кĕнекисем

## Ăслăх тĕпчевĕ

Ăслăх тĕпчевĕн объекчĕ — ăслăха тĕпчекен ăслăх.

## Ăслăхăн паллă ыйтăвĕсем

## Çав. пекех

* Ăслăхсен ят-йышĕ
* Тĕн
* Философи

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Ăслăх шырав системисем
* Федераллă çут-çанталăка тĕпчекен наукăсен вĕренӳ порталĕ Федеральный естественнонаучный образовательный портал 2008 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.
* «Гуманитарлă вĕренӳ» федераллă вĕренӳ порталĕ 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.
* «Экономика. Социология. Менеджмент» федераллă вĕренӳ порталĕ(ĕçлемен каçă)
* Наука ĕçсен шырав системи

### Энциклопедисем

* Ăслăх. ПСЭ статья
* Шаблон:Open-Site

### Каталогсем

* Наука DMOZ-ра
* Рамблер:Наука 2010 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.
* Яндекс:Каталог:Наука
* Яндекс:КаталогНауки
* Google:Каталог:Наука 2011 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.
* Mail.ru:Наука 2015 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* Mail.ru:Наука и образование 2011 ҫулхи Ака уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* Апорт:Наука и образование 2010 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.

### Тĕрлĕрен

* Научный блог 2011 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* Научные поисковые системы
* Различие научных и мистических теорий
* Русские исследователи за рубежом. Также новости науки и т. п. 2011 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* Новости науки «Русского переплёта»
* Федеральный естественнонаучный образовательный портал 2008 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.
* Федеральный портал «Гуманитарное образование» 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.
* Федеральный образовательный портал «Экономика. Социология. Менеджмент.»(ĕçлемен каçă)
* Федеральный портал «Социально-гуманитарное и политологическое образование» 2011 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
* Наука или религия? 2009 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ.
* Вики-проект Наука
* Научная сеть scipeople.ru
* Поисковая система научных публикаций

* Наука DMOZ-ра
* Поисковая система научных публикаций.
# ОрганизмLatinitsopa vulani

Unikonta collage
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Организм (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Организм** — чĕрĕ ĕскер. Унăн ăна чĕрĕ мар ĕскерсенчен уйăрса тăракан палăрăмĕсем пур.

## Çавăн пекех

* Бионт
* Пурнăç
* Пелагилле организм
* Киборг
* Чи шултра организмсем

## Асăрхавсем

## Литература

* *Беклемишев В. Н.* Методология систематики (раздел «Понятие индивидуальности и его относительность»). — М.: КМК SCIENTIFIC PRESS LTD., 1994.
* *Панов Е. Н.* Бегство от одиночества: индивидуальное и коллективное в природе и в человеческом обществе. — М.: Лазурь, 2001. — 640 с. — ISBN 978-5-382-01270-4.
# ТаксонLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
|  |

**Таксо́н** (лат. *taxon*, нум. ч. *taxa*; ав.гр. τάξις «йĕрке, тытăм, организаци») — классификацире: пĕрлĕхле палăрăмсемпе тата паллăсемпе пĕрлешнĕ дискретлă объектсенчен тăракан ушкăн. «Таксон» текен ăнлавпа усă куракан классификаци тытăмĕсем иерархилĕхпе уйрăлса тăраççĕ; вĕсене чĕлхе пĕлĕвĕнче, библиографире тата ытти ăславсенче те усă кураççĕ, анчах та чăн малтанах биологире, тата тĕрĕсрех  — биологири систематикăра.

Классификаципе систематика принципĕсене тата унпа çыхăннă ĕçлевлĕхе таксономи теççĕ. Таксономин никĕсле проблемисенчен пĕри вăл — *таксонăн пуррилĕхĕн меслечĕн ыйтавĕ*, ăна тĕпчевçĕсен тĕрлĕ ушкăнĕсем тĕрлĕрен кăтартаççĕ.

## Литература

### Таксономин пĕтĕмĕшле ыйтăвĕсем

* Зуев В. В., Розова С. С. Проблема способа бытия таксона в биологической таксономии (выр.) // Вопросы философии. — 2003. — № 2. — С. 90—103. Архивировано 17 апреля 2013 года.
* Мейен С. В., Шрейдер Ю. А. Методологические аспекты теории классификации (выр.) // Вопросы философии. — 1976. — № 12. — С. 67—79.
* Шрейдер Ю. А., Шаров А. А. Системы и модели. — М.: Радио и связь, 1982. — 152 с. — (Кибернетика).

### Биологири таксономи

* Linnaeus, Carolus. . Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. — Stockholm: Laurentius Salvius, 1758.
* Джеффри Ч. . Биологическая номенклатура = Charles Jeffrey. Biological Nomenclature. Second edition / Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — 120 с. — 15 000 экз. — УДК 574:001.4

### Лингвистикăри таксономи

* Амирова Т. А., Ольховиков Б. А., Рождественский Ю. В. История языкознания. 2-е изд. — М.: Издат. центр «Академия», 2005. — 672 с. — ISBN 5-7695-2377-8.
* Бурлак С. А., Старостин С. А. Сравнительно-историческое языкознание. — М.: Издат. центр «Академия», 2005. — 432 с. — ISBN 5-7695-1445-0.
* Сравнительно-историческое изучение языков разных семей. Задачи и перспективы. — М.: Наука, 1982. — 343 с.
* Широков О. С. Введение в языкознание. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1985. — 264 с.

### Библиографири таксономи

* Дрезен Э. К. За всеобщим языком. Три века исканий. 3-е изд. — М.: Едиториал УРСС, 2012. — 272 с. — ISBN 978-5-354-01430-9.

## Каçăсем

* Универсальная десятичная классификация (УДК). Таблицы официального российского эталона Универсальной десятичной классификации (УДК) по состоянию на 2001 год

## Асăрхавсем

Шаблон:Таксономи
# Домен (биологи)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Домен пӑхӑр.
**Доме́н** (акӑл. *domain*, лат. *regio*), е **çийпатшалăх**, — биологилле систематикăра организмсен пĕрлĕхĕн чи асла шайĕ (рангĕ), ун шутне пĕрре е темиçе патшалăх кĕме пултарать.

Çакнашкал доменсене уйăрса пăхаççĕ:

* архейсем (*Archaea*);
* бактерисем (*Bacteria*), е эубактерисем (*Eubacteria*);
* эукариотсем (*Eukaryota*, е *Eukarya*).

## Çавăн пекех

* Геном

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Learn Biology: Classification-Domains  çинче
# Тĕлĕш (биологи)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тĕлĕш пӑхӑр.
**Тĕлĕш**, çавăн пекех **касăк** е **касăм** (лат. *phylum*) — зоологири таксономилле иерархири чи аслă рангсенчен пĕри. ботаникăра, микологире тата бактериологире унпа **уйрăм** (лат. *divisio*) термин тĕл килет.

## Çавăн пекех

* Биномла номенклатура
* Таксон
* Номенклатурăлла касăк

## Литература

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 16, 24—25.

## Каçăсем

* International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Shenzhen Code, 2018)(акӑлч.) Актуализировано 30 августа 2022 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000)(акӑлч.) Проверено 30 августа 2022 г.
* International Code of Nomenclature of Prokaryotes (2008 revision, 2019) Актуализировано 30 августа 2022 г.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2021)(акӑлч.) Актуализировано 30 августа 2022 г.
# Класс (биологи)

Биологилле систематика акăлчанла. Тăхăр тĕп таксона кăтартнă
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Класс пӑхӑр.
**Класс** (лат. *classis*, нум. х. *classes*) — один из основных рангов иерархической классификации в биологилле систематикăри иерархилле классификацире тĕп рангсенчен пĕри.

## Литература

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24—25.

## Каçăсем

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 20002007 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 30-мӗшӗнче архивланӑ., Vienna Code, 20062012 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000)(акӑлч.)Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)2009 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)Проверено 18 августа 2008 г.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002)2011 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)Проверено 18 августа 2008 г.

## Çавăн пекех

* Биологилле номенклатура
* Таксон
# АнатомиLatinitsopa vulani

Mondino dei Liuzzi, *Anathomia*, 1541
**Анато́ми** — организмсен структурине е унăн пайĕсене, клетка шайĕ таранчен тĕпчекен биологи пайĕсен пуххи. Организмсен филогенетикăллă енчен çывăхлăхнество на уровне анатомического строения.

## Паллăрах пайĕсем

* ӳсен-тăрансен анатомийĕ
* чĕрчунсен анатомийĕ
* çын анатомийĕ

## Çавăн пекех пăхăр
# Биохими

Structure of haemoglobin
Гемоглобинăн биомолекули
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Биохими (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Биохими** (**биологилле**, е **физиологилле хи́ми**, **химилле биоло́ги**) — чĕрĕ пайрăмсен тата организмсен химилле тытăмĕ тĕлĕшенчи ăслав, çавăн пекех пурăнав ĕçпуçĕпе çыхăннă химилле процесссене тишкерекенскер.

## Каçăсем

* Ян Кольман, Клаус-Генрих Рем, Юрген Вирт Наглядная биохимия
* Berg et al. Biochemistry
* Lodish et al. Molecular Cell Biology
* Видеолекции по Биохимии
* Видеоматериалы по Биохимии
* Биохимия.  ТАСС. — Юлашки хыпарсем.
# МетаболизмLatinitsopa vulani

Leptin and ghrelin
Лептин тата грелин, выçлăх туйăмĕн гормонĕсем, вĕсем çынна апат çиме хистеççĕ
 «Метаболизм» ыйтни кунта куҫать; архитектура концепцийĕ пирки см. Метаболизм (архитектура).
**Метаболи́зм**, е **япалалăхсен ылмашăвĕ**, — чĕрĕ организмра пурнăçа тытса тăракан химилле реакцисем.

## Çавăн пекех

* Клайбер саккунĕ
* Радиосинтез
* Espen

## Асăрхавсем

## Вуламалли

* B. И. Розенгарт, P. А. Зарембский (энд.), B. B. Фролькие (гер.), Ю. E. Вельтищев (у детей). «Обмен веществ и энергии». // «Большая медицинская энциклопедия» под редакцией Петровского Б. В., 3-е издание. — М., 1974—1989. — Т. 17.

## Каçăçем

* *А. Г. Малыгин*. Обмен веществ (метаболизм).(выр.) // chemport.ru
* *Dr. R. E. Hurlbert*. Chapter VII: Metabolism and Biochemistry. — Microbial Metabolism (1999).(акӑлч.) // webarchive.loc.gov

Шаблон:Метаболизм
# Молекулярлă биологиLatinitsopa vulani

DNA animation
DNA simple
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Молекулярлă биологи (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Молекуля́рлă биоло́гия** — молекулăсен шайĕнчи биологи. Вăл — биологилле ăславсен комплексĕ. Çав комплексри ăславсем çакна тишкереççĕ:

* Генетикăлла информацие сыхланин, куçарнин, реализацийĕн механизмĕсене
* Пайрăмсене калăплакан шултра молекулăллă кăткăс пĕрлешÿсен (*регулярлă мар биополимерсен*, протеинсен тата нуклеин йÿçекĕсен) тытăмне тата функцине).

## Асăрхавсем

## Литература

* *Sambrook J., Fritsch E.F., Maniatis T.* Molecular Cloning. — 1989.

## Каçăсем

* Материалы по молекулярной биологии от Российской Академии Наук 2007 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ.
* Портал молекулярных биологов
* сайт Института молекулярной биологии им. В. А. Энгельгардта, РАН
* Поисковая система для научной литературы.
# ЕкĕLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Екĕ (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Кăмăл (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

**Екĕ** — тĕпрен илсен, «тыткаларăшпа» тӳр килекен ăнлав. Унашкалли çынсен те, чĕрчунсен те пур. Чăваш чĕлхинчи ку сăмахăн «еккипе» текен формипе (туртăм категорийен виççĕмĕш сăпатне пĕрлелĕх ӳкĕмĕпе илни) уйрăмах анлăн усă кураççĕ.

**Екĕ**, çавăн пекех **кăмăл-туйăм** — самаях вăрăма тăсăлакан тата ытлашши интенсивлă мар эмоцилле процес, вăл психикăлла процессемшĕн фон пулса тăрать.

«Екки кайнă», теççĕ чăвашла (кăмăл-туйăм пуррине пĕлтерет).

## Çавăн пекех

* Çын тăрăмĕсем
* Гипертими
* Депресси

## Асăрхавсем

## Литература

* Дэвид Бернс. Терапия настроения. Клинически доказанный способ победить депрессию без таблеток. = Burns, David. Feeling Good: The New Mood Therapy. — М.: Альпина Паблишер, 2021. — ISBN 978-5-9614-1819-4.
# ГеографиLatinitsopa vulani

Тĕнчен паянхи физикăлла картти
Авалхи Грецире Птолемей ăсталанă тĕнче картти
Тĕнчен политикăлла картти 2011-мĕш çулхи ноябрь тĕлне
**Географи** (грек. *γεωγραφία*, çĕрăнлантарăвĕ), — пирĕн планетăна, Çĕре, ăнлантаракан тата тĕпчекен ăслăх.

## Физикăлла географин тĕпчев объекчĕсем

* Континентсем
* Архипелагсем
* Утравсем
* Тусем
* Океансем
* Тинĕссем
* Тинĕс пырĕсем
* Юханшывсем
* Кӳлĕсем

## Политикăлла географи

* Патшалăхсем

## Экономикăлла географи

## Вуламалли

* *Страбон.* География / Пер. с др.-греч. Г. А. Стратановского под ред. О. О. Крюгера, общ. ред. С. Л. Утченко — М.: Ладомир, 1994.
* *Браун Л. А.* История географических карт. — М.: Центрополиграф, 2006. — 480 с.
* *Клавихо, Руи Гонсалес де*. Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура (1403—1406 гг.) / Пер. со старо-испанский, предисл. и коммент. И. С. Мироковой. — М.: Наука, 1990. — 211 с.
* Лимнология и палеолимнология Монголии. Научные статьи / Группа авторов: Батнасан Н., Дорофеюк Н. И., Дулмаа А. и др. — СПб.: Наука, 1994. — 304 с.
* *Кафанов А. И., Кудряшов В. А.* Классики общей биогеографии. 2005.
* *П. Хаггет* География: синтез современных знаний. — М., Прогресс, 1979. — 684 c.

## Каçăсем

* rgo.ru — Русское географическое общество
* Сайт факультета географии и геоэкологии СПбГУ
* Сайт географического факультета МГУ 2023 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
* Сайт факультета географии Герценовского университета 2015 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.

Ăслăх-популярлă сайчĕсем
* География Мира
* «География. Планета Земля» — географический межпредметный образовательный портал
* Журнал «Вокруг света»
* Газета «География»

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |