Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wayback Machine

**Wayback Machine** (акӑлч. — «Вӑхӑт машшинӗ») — коммерциллӗ мар «Интернет архивӗн» (библиотекăн) çав ятлă ямӑт онлайн-архивӗ.

## Вуламалли

* *Acker, A., & Chaiet, M.* The weaponization of web archives: Data craft and COVID-19 publics. // *Harvard Kennedy School (HKS) Misinformation Review*. — 2020.
* *Anat Ben-David, Adam Amram* The Internet Archive and the socio-technical construction of historical facts // *Internet Histories*. — 2018.
* *Arora S., Li Y., Youtie J., Shapira P.* Using the wayback machine to mine websites in the social sciences: A methodological resource. — 2015. — В. . — Т. 67.
* *Bowyer S.* The Wayback Machine: notes on a re‑enchantment // *Archival Science*. — 2021. — Т. 21.
* *Deborah R. Eltgroth* Best Evidence and the Wayback Machine: Toward a Workable Authentication Standard for Archived Internet Evidence // *Fordham L. Rev.*. — 2009. — В. Fordham L. Rev.. — Т. 78.
* *Greg R. Notess* The Wayback Machine: The Web's Archive // *Online*. — 2002. — В. Online. — Т. 26.
* *Hartelius J.* The anxious flâneur: Digital archiving and the Wayback Machine // *Quarterly Journal of Speech*. — 2020. — В. Quarterly Journal of Speech. — Т. 106.
* *James L. Quarles III and Richard A. Crudo* [Way]Back to the Future: Using the Wayback Machine in Patent Litigation // *Landslide*. — 2014. — В. Landslide. — Т. 6.
* *Lerner A., Kohno T., Roesner F.* Rewriting History: Changing the Archived Web from the Present // *Association for Computing Machinery*. — 2017.
* *Maemura E., Worby N., Milligan I., Becker C.* If These Crawls Could Talk: Studying and Documenting Web Archives Provenance. — 2018. — В. {{{кăларăм}}}. — Т. 69.
* *Milligan I.* Lost in the Infinite Archive: The Promise and Pitfalls of Web Archives // *International Journal of Humanities and Arts Computing*. — 2016.
* *Murphy J., Hashim N., O’Connor P.* Take Me Back: Validating the Wayback Machine // *Journal of Computer-Mediated Communication*. — 2008. — В. Journal of Computer-Mediated Communication.
* *Odgen J., Halford S., Carr L.* Observing Web Archives // *WebSci*. — 2017.
* *Pearce D., Charlton B.* Plagiarism of online material may be proven using the Internet Archive Wayback Machine (archive.org) // *Medical Hypothesis*. — 2009.
* *Price* Internet Archiving – The Wayback machine // *MLA Commons*. — 2011.
* *Phyllis Holman Weisbard* Oldies but Goodies: Archiving WebBased Information // *Feminist Collections*. — 2011. — В. Feminist Collections. — Т. 32.
* *Rogers R.* Doing Web history with the Internet Archive: screencast documentaries // *Internet Histories*. — 2017. — В. Internet Histories. — Т. 1.

## Асăрхавсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку компьютерсем пирки вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку компани е предприяти пирки вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* |
# Çулталăк

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Çул (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Çулталăк**, кĕскен, **çул** — вăхăт виçи, Çĕр чăмăрĕ Хĕвел тавра çаврăннипе танлашать. Календарь çулталăкĕ 12 уйăхпа тан. Тĕкел çулсенче 366 кун, ахаль çулсенче — 365 кун.

## Çулталăкăн тĕрлĕ вăрăммăшĕсем

* 346,620047 кун — аçтаха çулĕ. Ку вăхăт хушшинче Хĕвел малтанхи уйăх орбитине çаврăнса çитет;
* 353, 354 е 355 кун — тĕрлĕ уйăхпа хĕвел календарĕсен çӳллĕ мар çулсен тăршшĕ;
* 354,37 кун — 12 уйăх; уйăх çинче никĕсленекен календарьсен вăтам тăршшĕ
* 365 кун — нумайăш Хĕвел çинче никĕсленекен çӳллĕ мал çулăн тăршшĕ; ~31,53 миллион çеккунд
* 365,24219 кун — 2000 çул çывăхĕнчи тропик енчи çул тăршшĕ.
* 365,24222 кун — Çĕнĕ Юлиан календарĕнчи çулталăкăн вăтам тăршшĕ.
* 365,2424 кун — çуркуннехи равноденстисем хушшинчи вăхăт.
* 365,2425 кун — Григориан календарĕнчи çулталăкăн вăтам тăршшĕ
* 365,25 кун — Юлиан календарĕнчи çулăн вăтам тăршшĕ; ун çинче çутă сулĕ никĕсленсе тăрать; 31 557 600 çеккунтпа танлашать
* 365,2564 кун — сидериуc (çăлтăр) çулĕ
* 365,259641 кун — аномалистикăллă çул тăршшĕ, Çĕр чăмăрĕ икĕ пĕр пĕрин хыççăн иртекен прегелий урлă иртнĕ вăхăт.
* 366 кун — Хĕвел çинче никĕсленекен календарьсен йĕкĕр çулсен тăршшĕ; 31,62 миллион çеккунтпа танлашать.
* 383, 384 е 385 дней — Хĕвелпа Уйăх çинче никĕсленекен хăш-пĕр календарьсен йĕкĕр çулăн тăршшĕ
* 383,9 дней — 13 уйăх; çавăн пекех Хĕвелпа Уйăх çинче никĕсленекен хăш-пĕр календарьсен йĕкĕр çулăн тăршшĕ

## Çавăн пекех пăхăр

* Çĕнĕ çул
* Çутă çулталăкĕ
* Тĕкел çулталăк
* Календарь
* Финансă çулталăкĕ
* Вĕренӳ çулталăкĕ

## Асăрхавсем

## Каçăсем
# Тунтикун

Тунтикун, — эрнери пĕрремĕш кунĕн ячĕ. Тунтикун вырсарникун хыççăн пырать, унăн хыççăн ытларикун пуçланать.

Тунтикун нумайăш патшалăхра эрнен пĕрремĕш кунĕн ячĕ шутланать, анчах та хăш-пĕрисенче эрнен иккĕмĕш кунĕн ячĕ те пулма пултарать (АПШ, тĕслĕхрен).

Çак кун кану хыççăн ӳснисем ĕçе, пĕчĕккисем шкула каяççĕ.

## Асăрхавсем
# ЫтларикунLatinitsopa vulani

Ытларикун — эрнен иккĕмĕш кунĕн ячĕ. Ытларикун тунтикун хыççăн пырать, унăн хыççăн юнкун пуçланать.

АПШра суйлавсене йăла тăрăх ытларикун иртереççĕ. Федераллă суйлавсем чӳк уйăхĕн пĕрремĕш тунтикун хыççăн ытларикунта иртереççĕ.

## Истори

**Хура ытларикун** — 1929 çулхи юпа уйăхĕн 29 кунĕ. Çак кун АПШн тĕплĕх пасарĕнче паника пыçланнă.

Чăвашсем ĕненĕвĕпе ытларикун мăн ĕç тума та, пуçлама юрамасть. Ытларикун — телейсĕр кун. Кун çинчен «*Ытларикун кайăк та йăва çавăрмасть*» каларăш пур.
# ЮнкунLatinitsopa vulani

**Юнкун**, — эрнен виççĕмĕш кунĕн ячĕ. Юнкун ытларикун хыççăн пырать, унăн хыççăн кĕçнерникун пуçланать.

## Истори

Авалхи Римра ку куна Меркурий турăна халалланă, Франципе Испанире те çавах тăрса юлнă. Çурçĕр Европăра Меркурие Один турă танлашнă, çавăнпата голландилле тата акăлчанла кун ячĕ вăл турăран пулса кайнă. Ку эрнен варринчи кун пулнă ячĕпе вырăс, тата нимĕç чĕлхисем çинче «вăтам кун» пек куçарăнать.
# КĕçнерникунLatinitsopa vulani

**Кĕçнерникун**, — эрнен тăваттăмĕш кунĕн ячĕ. Кĕçнерникун юнкун хыççăн пырать, унăн хыççăн эрнекун пуçланать.

## Истори

Çак куна Авалхи Римра Юпитер турăна, çурçĕр германи йăхĕсенче Тор турăна халалланă.

Аслă Британире суйлавсене яланах йăла йĕркипе кĕçнерникун ирттереççĕ.
# ЭрнекунLatinitsopa vulani

**Эрнекун**, — эрнен пиллĕкĕмĕш кунĕн ячĕ. Эрнекун кĕçнерникун хыççăн пырать, унăн хыççăн шăматкун пуçланать.

## Истори

Авалхи Римра çак кун Венера турăна халалланă пулнă, авалхи германи йăхĕсем — Фригг ятлă турăна. Исламра чиркӳ хĕсметне эрнекун ирттереççĕ. Еврейсен Шабачĕ эрнекун Хĕвел анса ларнă вăхăтран пуçласа шăматкун каçĕн пĕрремĕш çăлтăрĕ тухиччен пырать.
# ШăматкунLatinitsopa vulani

**Шăматкун**, — эрнен улттăмĕш кунĕн ячĕ. Шăматкун эрнекун хыççăн пырать, унăн хыççăн вырсарникун пуçланать.

## Истори

Авалхи Римра çак куна Сатурн турăна халалланă пулнă. Иуда тĕнĕн йăлипе шăматкун эрнен юлашки кунĕ шутланать. Çав йăлапа Израильте, АПШра эрнен юлашки кунĕ шутланать.
# Вырсарникун

**Вырсарникун**, — эрнен çиччĕмĕш кун ячĕ. Вырсарникун шăматкун хыççăн пырать, унăн хыççăн тунтикун (çĕнĕ эрне) пуçланать.

## Истори

Çурçĕр енчи герман йăхĕсем çăк куна Хĕвеле халалланă пулнă, çавăнпа та акăлчанла ăна *Sunday* теççĕ.
# Сехет (вăхăт)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Сехет (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Сехет** (палăртăвĕ: **сех**, **h**) — вăхăт виçи. Сехет СИ виçи шутланмасть темелле, анчах та унпа СИри пĕрчĕсемпе пĕрлех усă кураççĕ, мĕншĕн тесен вăл СИри çеккунтпа тÿреммĕн çыхăннă. Хальхи ăнлантарупа, 1 сехет 3600 çеккунтпа е 60 минутпа тан пулать.

## Çавăн пекех пăхăр

* Академи сехечĕ
* Сехет (чиркӳ хĕсмечĕ)
* Утмăллă шутлав системи

## Каçăсем

## Асăрхавсем
# ÇеккунтLatinitsopa vulani

Çеккунт йĕппиллĕ алă сехечĕ
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Çеккунт (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

|  |
| --- |
| Вăхăт |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Ытти виçев пĕрчисемпе çыхăнни |
| СИ |
c |
| СГС |
c |
| Асăрхавсем |
|
тĕп пĕрчĕ |

**Çеккунт** (паллă тăвасси: **с**; тĕнчери паллă: **s**) — вăхăтăн пĕтĕм тĕнчери виçев пĕрчи, СИ тата СГС тытăмсенчи тĕпре тăракан пĕрчĕсенчен пĕри. Кунсăр пуçне МКС, МКСА, МКСК, МКСГ, МКСЛ, МСК, МСС, МКГСС тата МТС тытăмсенче те тĕпре тăрать.

## Асăрхавсем
# МинутLatinitsopa vulani

Пысăк ăнкай çеккунтсене, пĕчĕкки минутсене кăтатртать
**Минут** — вăхăт виçевĕн пĕрчи. СИ тулашĕнче тăрать. Анчах та СИ тытăмĕнчи çеккунтпа юнашарах усă курма сĕннĕ.

## Вуламалли

* Henry Campbell Black, Black's Law Dictionary, 6th Edition, entry on Minute. West Publishing Company, St. Paul, Minnesota, 1991.
* Eric W. Weisstein. "Arc Minute." From MathWorld—A Wolfram
# Уйăх (вăхăт)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Уйăх (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Уйăх**, — çулталăкăн пайĕ, ытларах енĕпе Уйăх Çĕр йĕри тавра çаврăннă вăхăта пĕлтерет. Вăтамран илсен уйăх 29,53 кунтан тăрать.

## Чăваш уйăхĕсен ячĕсем

Уйăх ячĕсем ытларах çутçанталăк енĕсемпе, е çĕр ĕçтĕшсен йăли-йĕркипе çыхăннă.

1. Кăрлач
2. Нарăс
3. Пуш
4. Ака
5. Çу
6. Çĕртме
7. Утă
8. Çурла
9. Авăн
10. Юпа
11. Чӳк
12. Раштав

## Уйăх календарĕнче

## Вуламалли

* Климишин И. А. Календарь и хронология. — 3-е изд. — М.: «Наука», 1990.
* Михайлов А. А. Земля и её вращение. — М.: «Наука», 1984.
* Аллен К. У. Астрофизические величины. — М.: «Мир», 1977.

## Асăрхавсем

## Каçăсем
# КаçLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Каç (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Çĕре каçпа спутник ӳкерсе илни (компиляци).
Денизлири парк çĕрле.
Çĕр çинчи çутă кун тата тĕттĕм каç енĕсем пĕртанкунлăх чухне (сулахайра çӳлте — çурхи, аялта — кĕрхи пĕртанкунлăхĕ) тата Хĕвел тăни (сылтăмра çӳлте — çӳллахи, аялта — хĕллехи хĕвел тăни)
**Каç** — тӳпери ĕскер (планета, унăн спутникĕ т. ыт. те) çинчи палăртнă пăнчăшăн варринчи çутаткăш (Хĕвел, çăлтăр) горизонт йĕрĕнчен аялтарах пулакан чухнехи вăхăт хушши.

## Çĕр çинчи каç

## Çав. пекех

* Зодиак çутти
* Каçхи фотографи
* Каçхи смена
* Белые ночи
* Уйăхлă каç

## Асăрхавсем

## Каçăсем
# Хĕвел анниLatinitsopa vulani

**Хĕвел анни** — Çĕрĕн е уçлăхри урăх объектăн горизончĕ тĕлĕнче Хĕвел курăнми пулнă самант.

## Сăнсем

* Хĕвел анни
* Алатаура
* Веркорта
* Туркменистанта
* Хусанта
* Саратовра

## Вуламалли

* Жданов А. М. Восход // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Каçăсем

* Геолокационный сервис для расчёта времени астрономических событий, восхода и захода Солнца.
* Восход Солнца по городам и датам. 2020 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
# Хĕвел

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Хĕвел (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Хĕвел тытăмĕ
**Хĕвел** (астрономилле символĕ: ) — çĕре чи çывăх çăлтăр. Хĕвел системин тĕп объекчĕ, питĕ вĕри вăйлă ионизациленнĕ, электричество тĕлĕшĕнчен нейтраллă япалаллă çăлтăр. Унăн çутти çĕре 8.1/3 минут хушшинче çитет. Хĕвелĕн диаметрĕ — 1 392 000 çухрăм. Ку вăл Çĕр диаметрĕнчен 109 хут пысăкрах. Ун йĕри тавра çĕр çаврăнса тăрать.

Вăл гидридсенчен кăна тăрать, çĕрĕн атмосферине шăнса ӳкме памасть, шыва ăшăтать, флорăпа фаунăна пурнăç парать.

## Асăрхавсем

## Литература

### Кĕнекесем

* *Аббот Ч.*  Солнце. —  Москва—Ленинград:  ОНТИ, 1936.
* Солнечная система. В 2 томах / Ред. Дж. Койпер; пер. с англ.; редактор тома В. А. Крат. —  М.:  Издательство иностранной литературы, 1957. — Т. 1 : Солнце.
* *Колтун М. М.*  Солнце и человечество. —  М.:  Детская литература, 1981. — 100000 экз.
* *Степанян Н. Н.*  Наблюдаем Солнце. —  М.:  Наука, 1992. — ISBN 5-02-014358-8
* *Michael Stix*  The Sun. An Introduction. —  Springer, 2002. — ISBN 3-540-42886-0

### Статьясем

* Солнце // Большая Советская Энциклопедия / тĕп ред. А. М. Прохоров. — 3-мĕш кăл.. —  М.:  Советская Энциклопедия, 1976. — Т. 24, кн. I : Собаки — Струна. — 631000 экз.
* Шаблон:ФЭ
* *Шкловский И. С.*  Звезды: их рождение, жизнь и смерть. — 3-мĕш. кăл.. —  М.:  Наука, 1984. — 100000 экз.

## Каçăсем

* Солнечная активность. *USAP*. çăлкуçран архивланă 11 Ҫурла уйӑхӗн 2011.
* Энциклопедия Солнца. *Тесис*. çăлкуçран архивланă 11 Ҫурла уйӑхӗн 2011.
* Солнце. *Астронет*. çăлкуçран архивланă 11 Ҫурла уйӑхӗн 2011.
* Солнце и Земля. Единые колебания 2016 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
* Солнце. Солнечная система. Общая астрономия
* Путешествие из центра Солнца. *Популярная механика*. çăлкуçран архивланă 11 Ҫурла уйӑхӗн 2011.
* Солнце сейчас, фотография из обсерватории солнечной динамики NASA. *sdo.gsfc.nasa.gov*. çăлкуçран архивланă 10 Ҫурла уйӑхӗн 2011.
* *Эдвард Кононович* Солнце.  Энциклопедия Кругосвет. çăлкуçран архивланă 9 Кӑрлач уйӑхӗн 2014. Тĕрĕсленĕ 26 Юпа уйӑхӗн 2013.

**Хĕвеле иллюстрациленисем: SolarMonitor.org
* Images and movies from the Nature article data set 2005 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
* The Institute for Solar Physics 2005 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
* The Sun — The Big picture. The Boston Globe.
* *Astronomy Picture of the Day* The Not So Quiet Sun (акӑлч.) (6 августа 2010). Тĕрĕсленĕ 16 Нарӑс уйӑхӗн 2014.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |

Шаблон:Хĕвел
Шаблон:Хĕвеле АПС тĕпчени
# Викисăмахсар

|  |
| --- |
| Викисăмахсар Wiktionary |
|  |
|  |
| URL: | www.wiktionary.org |
| Коммерци: |
Çук |
| Сайт тĕсĕ: |
Эреш энциклопедийĕ |
| Регистраци: |
Кирлех мар |
| Сервер вырнаçнă: |
Майами |
| Харпăрçă: | Фонд Викимедиа |
| Автор: | Джимми Уэйлс |
|  **Викисăмахсар**  Викиампарта |

**Викисăмахсар** (акӑл. *Wiktionary*) — вики-движок çинчи ирĕклĕ нумай функциллĕ нумай чĕлхеллĕ сăмахсар тата тезаурус. «Викимедиа» фонд проекчĕсенчен пĕри.

## Лексикографиллĕ концепци

## Çавăн пекех пăхăр

* ОмегаВики

## Каçăсем
# КалендарьLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Календарьсем (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| Календарь |
| --- |
| Календарь пирки хыпарсем |
| Календарь тĕсĕ |
Хĕвел, уйăх, уйăх-хĕвел |
| Календарь самани |  | Тĕкел çулсен календарĕ |  |
|

---

 |
| Урăх календарьсем |
| Армелина · Эрмен: халăх, христиан · Ассири · Ацтек · Бахаи · Бенгал · Будда · Вавилон · Висанти · Вьетнам · Гильбурда · Голоцен · Григорий · Грузин · Авалхи грек · Авалхи икĕпат · Авалхи ĕнчĕ · Авалхи китай · Авалхи перс · Авалхи славян · Еврей · Сăртăш · Ĕнчĕ · Инк · Иран · Ирланд · Ислам · Китай · Конт · Копт · Малай · Майя · Непал · Çĕнĕ юлий · Рим · Çиччĕллĕ · Совет · Тамил · Тай: уйăх, хĕвел · Тибет · Виçсезон · Туркмен · Универсаллă · Франци · Ханааней · Харапп · Чучхе · Швед · Шумер · Эфиоп · Юлий · Ява · Япон |

Шаблон:Григориан календарĕ Паян
**Календа́рь** (лат. *calendarium* —

## Истори

Нил çыранран тухнипе йĕркеленĕ Икĕпат календарĕ.
## Асăрхавсем

## Литература

* *Витковский В. В., —*  Календарь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Календарь // Энциклопедический словарь юного математика / Сост. А. П. Савин. —  М.:  Педагогика, 1985.
* *Брагинская Н. В.* Календарь 2010 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ. // Мифы народов мира. Т. 1. М., 1991, с. 612—615.
* *Бургуэн Ж. де*  Календарь. История и современность. / франс чĕлх. куç. - В. Шабаева. —  М.:  Издательство Астрель; Издательство АСТ, 2006. — (История. Открытие). — ISBN 5-17-026786-X
* *Володомонов Н. В.*  Календарь: прошлое, настоящее, будущее. — 2-мĕш кăл., тӳр. Тата хуш. —  М.:  Наука (ГРФМЛ), 1987. — 310 000 экз.
* *Идельсон Н. И.*  История календаря // Этюды по истории небесной механики. —  М.:  Наука, 1975.
* *Климишин И. А.*  Календарь и хронология. — 3 кăл.. —  М.:  Наука, 1990. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
* *Кудер П.*  Календарь. —  М.:  АСТ, 2004. — (Cogito, ergo sum: «Университетская библиотека»). — ISBN 5-17-025703-1
* *Куликов С.*  Нить времён. Малая энциклопедия календаря с заметками на полях газет. —  М.:  Наука, 1991. — 200 000 экз. — ISBN 5-02-014563-7.
* *Полак И. Ф.*  Время и календарь. —  М.:  Гостехиздат, 1947. — (Научно-популярная библиотека). — 500 000 экз.
* *Селешников С. И.*  История календаря и хронология. —  М.:  Наука, 1970.
* *Хренов Л. С., Голуб И. Я.*  Время и календарь. —  М.:  Наука (ГРФМЛ), 1989. — 250 000 экз. — ISBN 5-02-014072-4.

## Каçăсем

* Исторический календарь
* Календарь 2018 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ. как произведение концептуального искусства (автор художник-концептуалист Линор Линза)
*  История календаря и хронология. С. И. Селешников
* Оригинальная и удобная раскладка календаря — автор раскладки — Павел Супрун. На пересечении месяца и числа — находите порядковый номер дня недели (1 — понедельник, 2 — вторник…)
* Вечный календарь. Удобно посмотреть на любой год.
# КунLatinitsopa vulani

**Кун**, - талăкăн çутă пайĕ. (Урăххи çĕр ятлă).

Календарьте Кунăн пĕлтерĕшĕвĕ - дата, талăк. Эрне 7 кунран тăрать. Çул 365 (366) кунран. Финн-угор чӗлхисенче, сӑмахран, марире, "кун" тата "Хӗвел" ӑнлавсем пӗр сӑмахпах палӑраҫҫӗ.

Кун вӑрӑмӑшӗ сӑнав пункчӗн географи широтинчен тата ҫулталӑк вӑхӑтӗнчен килет. Экватор тӳремлӗхӗн экваторӗ экиптика тӳремлӗхӗ еннелле тайӑлнине ҫулталӑк тӑршшӗпе улӑштарни-23,4 градуса яхӑн. Ҫӗр хӗвел тавра ҫулталӑк хушши куҫнӑ чухне хӗвелӗн куҫа курӑнакан вырӑнӗ пӗлӗтри кӑнтӑр полушарирен ҫурҫӗрелле куҫать, ҫапла май, кӑнтӑрлахи хӗвел ҫӳллӗшӗ горизонт тӗлӗнче улшӑнса пырать.

Ҫурҫӗр полушаринче хӗллехи хӗвел кунӗ чи кӗске кун шутланать, чи вӑрӑм-ҫуллахи хӗвел кунӗ, ҫурхи тата кӗрхи пӗртанлӑхсенче кунӗн-ҫӗрӗн пӗр тан.

Поляр ҫаврӑмӗсен чиккинче ҫуллахи тапхӑр талӑкран та вӑрӑмрах, ку пулӑма поляр кунӗ тесе ят панӑ. Поляр кунӗн вӑрӑмӑшӗ Ҫӗр полюсӗнче мӗн вӑй ҫитнӗ таран тӑсӑлать тата ултӑ уйӑх ытла (ҫурҫӗр полюсӗнче — пуш уйӑхӗн 18-мӗшӗнчен пуҫласа сентябрӗн 26-мӗшӗччен).

Российӑра 1920-мӗш ҫулсем пуҫланичченех "кун" сӑмах талӑк вӑхӑтне тӗрӗслеме официаллӑ хушу пулнӑ. Сӑмахран, "Гудок" хаҫатра пичетленсе тухнӑ пассажир поезчӗсен юхӑмӗн расписанийӗсенче Мускавран чакмалли сехете кӑтартнӑ (кӑнтӑрлахи поездсем валли чи кирлӗ вырӑнсене илсе кӑтартнӑ, вӑхӑт кӑтартӑвӗсем упраннӑ): "12-00 д", урӑхла каласан, 12:00-ран пуҫласа 17:45 таран.

Ир-талӑкӑн пӗр пайӗ, ҫӗр хыҫҫӑн тепӗр кун. Вырӑс чӗлхинче вӑхӑтлӑх интервал "ир" сӑмахпа ҫыхӑнман.

Даля каланӑ тӑрӑх," ирпе " кунӑн пуҫламӑш пайне хӗвел тухнӑран пуҫласа кӑнтӑрлаччен, ҫавӑн пекех кӑнтӑрлаччен, яланах кӑнтӑрлаччен чӗнме пултарнӑ.

Хальхи ӗҫ этикетӗнче" ырӑ ир " 8 сехетрен пуҫласа 11 сехетчен калаҫмалла.

## Эрне кунĕсен ячĕсем

* Тунтикун
* Ытларикун
* Юнкун
* Кĕçнерникун
* Эрнекун
* Шăматкун
* Вырсарникун

## Асăрхавсем
# Çаврăну периочĕ

Ку статья астрономипе. Механикăри çаврăну периочĕ пирки урăх тĕле пăхăр: Çаврăмлă куçăм
**Çаврăну периочĕ**, космосри объектăн — харпăр объекта хăйĕн тĕнĕлĕ тавра çăлтăрсен тĕлĕшпе пĕр тулли çаврăм тума кирлĕ вăхăт.

Çаврăну периочĕ (физикăлла термин) — çавракăшпа куçакан пăнчă пĕр тулли çаврăм тунă вăхăт

Earth Rotation
Animated image of one full rotation of Eros
Хăшпĕр объектсен çаврăну периочĕсем:

| Объект | Период |
| --- | --- |
| Хĕвел | 25.379995 кун |
| Меркурий | 58.6462 кун |
| Венера | 243.0187 кун (ретроградла) |
| Çĕр | 0.99726968 кун |
| Уйăх | 27.321661 кун |
| Марс | 1.02595675 кун |
| Юпитер | 0.41354 кун |
| Сатурн | 0.44401 кун |
| Уран | 0.71833 кун (ретроградла) |
| Нептун | 0.67125 кун |
| Плутон | 6.38718 кун (ретроградла) |

## Çавăн пекех

* Хĕвелле талăк
* Синодла период
* Çăлтăрла период

## Асăрхавсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку астрономипе вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* |

Шаблон:Тӳпери механика
# Кăнтăрла иртсен

«Вырсарникун кăнтăрла иртсен Гранд-Жатт утравĕнче», Жорж-Пьер Сёра ӳкерчĕкĕ, 1884/86 çç.
**Кăнтăрла иртсен** — калаçури форма, кунăн вуникĕ сехет хыççăнхипе каç пулттине çитиччен талăк вăхăчĕ.

## Асăрхавсем
# Çулталăк тапхăрĕсем

**Çулталăк тапхăрĕсем** (*çулталăк вăхăчĕсем*) — çутçанталăкри пĕр çулталăк шутĕнчи тăваттă тан тапхăр.

## Пулăмăн астрономилле механизмĕ

Çĕрĕн çаврăну тĕнĕлĕн тайăлăвĕ улшăнни — çулталăкри тапхăрсен тĕп сăлтавĕ.
Çĕртмери Хĕвел тăни. Тĕрлĕрен вăрăмлăхлă кун зонисене (çурçĕр çĕр чăмăрĕ çӳлте) кăтартнă.

Астрономи енчен тĕпчесен, çулталăк тапхăрĕсене Кĕрхи танкунлăхĕ, Хĕлле Хĕвел тăни, Çурхи танкунлăхĕ и Çулла Хĕвел тăни саманчĕсем уйăраççĕ.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Времена года
* Времена года в Большой Советской Энциклопедии
* Календарь русской природы А. Н. Стрижов
* Спутниковые фото показывающие смену времен года в 2004 году на сайте NASA 2015 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
* Видео — как выглядит смена времен года из космоса
# Çурçĕр (талăк вăхăчĕ)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Çурçĕр (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Marburger Rathaus mit Uhrzeit 00 Uhr 00 Minuten 2016-07-20
**Çурçĕр** — йăла-йĕрке енчен пăхсан, вырăнти сехет 00:00 е 24:00 кăтартнă вăхăта пĕлтерет. Астрономи енчен пăхсан, ку ăнлав кăшт урăхларах.

## Каçăсем

* National Institute of Standards and Technology