# Вăхăт

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Вăхăт (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| Паян — 2026 çулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 12-мĕшĕ, 06:15 (UTC) |
| --- |

|  |
| --- |
| вăхăт |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Ытти виçев пĕрчисемпе çыхăнни |
| СИ |
çек |
| СГС |
çек |

 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Вăхăт (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Вăхăт**, — физикăпа философин тĕп ăнлавĕсенчен пĕри, уçлăх-вăхăт координчĕсенчен пĕри. Унăн тăрăхĕпе физика кĕлеткисен тĕнче йĕрĕсем иртеççĕ.

Вăхăта сăнама, тĕслĕхрен, будильникпа усă кураççĕ.
Философире — тавăрайманлă куçăм (пĕр еннелле кăна куçакан — иртнĕлĕхрен, хальлĕлĕх витĕр пуласлăха), кулленхи пурнăç ăшĕнче фактсем ятлă мĕнпур процессем.

Шутлав (метрологи) йĕркипе **вăхăт** ăнлавĕн иккĕ аспектне палăртнă:

* Вăхăт тĕнĕлĕĕн пулăмсен координачĕсем.

## Вăхăт пахалăхĕсем

Чи малтанах, вăхăтăн тĕлĕллĕх пур («Вăхăт сăнни» пăхăр).

 *Рудольф Карнап*  Глава 3. Измерения и количественный язык // Философские основания физики: Введение в философию науки. = R. Carnap. Philosophical Foundations of Physics: an introduction to the philosophy of science. —  М.:  Прогресс, 1971. — 392 с.</ref>.

### Вăхăтăн тĕлĕллĕхĕ

Хальхи ăсчахсен чылайрахăшĕн шухăшĕпе, малтанлăхпа пуласлăхăн уйрăмлăхĕ **принциплă** шутланать. Хальхи ăслăх хыпарĕсемпе килĕшӳллĕ, информаци малтанлăхран пуласлăха куçать, каялла пулаймасть. Термодинамикăн иккĕмĕш пуçламăшĕ те пуласлăхра энтропи нумайланса пырасса пĕлтерет.

Тепĕр енчен, хăшпĕр тĕпчевçĕсем урăхла калаççĕ.

## Вăхăта шутлани

### Астрономире тата навигацире вăхăта шутлани

### Вăхăт виçисем

* Пинçуллăх
* Çĕрçуллăх
* Çулталăк
* Уйăх
* Декада
* Эрне
* Талăк
* Сехет
* Минута
* Çеккунтă
* Терци — *кивел.*, халĕ усă курмаççĕ
* Миллиçеккунтă 10−3çек (пульăн кĕске татăкри вĕçевĕ)
* Микроçеккунтă 10−6çек (поведение перешейка при отрыве капли)

* Зептоçеккунтă 10−21çек (йĕтре реакцисен динамики)
* Йоктоçеккунтă 10−24çек (тăнăçлă мар элементарлă пĕрчĕсен çуралăвĕ-арканăвĕ)

#### Геологире

* Акрон
* Эон
* Самана
* Тапхăр
* Ĕмĕр (геологи) — çĕрçуллăхпа пăтраштармалла мар
* Фаза

#### Историре

* Самана (Чĕрĕлӳ, Застоя самани)
* Тапхăр
* Ĕмĕр — çĕрçуллăхпа (чуллă ĕмĕр, бронзă ĕмĕрĕ) пăтраштармалла мар

### Метрологи

#### Эталонсем

* Патшалăхăн вăхăт, тăтăшлăх, вăхăтăн наци шкалин виçисен пĕрремĕш эталонĕ ГЭТ 1-98 2022 ҫулхи Ака уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ. — ВНИИФТРИ-ре упранать
* Вăхăтăн, тăтăшлăхăн виçисен иккĕмĕш эталонĕ ВЭТ 1-10-82 — СНИИМ (Çĕн Çĕпĕр) упранать
* Тĕнчери эталонсем

#### Юхакан вăхăта шутламалли хатĕрсем (автономлисем)

* Календарь (пичет кăларăмĕ) (кун/çулталăк шутлавĕ)
* Сехет
* Тăтăшлăх стандарчĕ

#### Вăхăт интервалĕсене туса кăтартмалли хатĕрсем

* Таймер;
* Хăйăр сехечĕ;
* Метроном;
* Калибрланă линия задержки;
* Вăхăт интервалĕсен синтеинтезаторĕ

#### Вăхăт интервалĕсене виçмелли хатĕрсем

* Секундомер
* Электронлă-шутлав частотомерĕ интервалсене виçмелли блокпа
* Осциллограф

## Тĕпчесе уçнисем, туса кăларнисем

* пирĕн эрăччен 1500 ç. тĕлне. Хĕвел сехетне шутласа кăларнă. Икĕпат;
* 1500 ç. тĕлне. Кĕсье (пружинăллă) сехете шутласа каларнă. Петр Генлейн, Германи;
* 1656 ç. маятник сехетне шутласа тунă. Христиан Гюйгенс, Нидерландсем;
* 1686 ç. Исаак Ньютонăн «Математические начала натуральной философии» ĕçне пичетленĕ. Вĕсенче ньютон механикин абсолютлă вăхăчĕн теорине шутласа кăларнă.
* 1865 ç. Р. Клазиус термодинамикăн иккĕмĕш пуçламăшне тĕпчeсе уçать. Установлено наличие в природе фундаментальной асимметрии во времени всех происходящих в ней самопроизвольных процессов.

* 1927 Шыва, тусана кĕртмен сехет корпусĕ. «Ролекс» компани, Швейцари;
* 1960 çулта Çĕрĕн туртăмĕнче вăхăт епле куçнине тĕпчемелли Паундпа Ребка экспериментне ирттернĕ.
* 1964 çулта K0 мезон арканнă чухне CP-инвариантлăхпа T-инвариантлăх пăсăлнине асăрханă. Нобель парни, физика, 1980 ç.
* 1970 ç. цифрăллă ал сехетне шутласа кăларнă. Джон М. Берже, АПШ;

## Çавăн пекех пăхăр

* Вăхăт виçисем
* Пĕтĕм тĕнчери Атом Вăхăчĕ
* Динамикăллă вăхăт
* Эфимерлă вăхăт
* Сехет поясĕсем

## Асăрхавсем

## Вуламалли

* *Хапаева Д.* Время собственное (Время в культуре XX—XXI вв.) 2022 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ. // Хапаева Д. Герцоги республики в эпоху переводов: Гуманитарные науки и революция понятий. — М.: Новое литературное обозрение, 2005. — С. 204−215.
* А. Маслов. Представление о времени в Китае 2022 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ. // Маслов А. А. Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003. — С. 9−15.
* Единицы физических величин. Бурдун Г. Д., Базакуца В. А. — Харьков: Вища школа, 1984
* Справочник по физике. Яворский Б. М., Детлаф А. А. — М.: Наука, 1981
* Черняков А. Г. Онтология времени. Бытие и время в философии Аристотеля, Гуссерля и Хайдеггера. СПб., 2001.- 460 с.
* Шполянский В. А. Хронометрия — М.: Машиностроение, 1974
* Яройя-Смирнова В. Н. Истоки концептуализации времени в древнегреческой философии и современные направления анализа времени //Тр. Тбилис. ун-та.— Тбилиси, 1989.— Т. 292.
* Ли Смолин. 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 23-мӗшӗнче архивланӑ. Атомы пространства и времени, «В мире науки», апрель 2004
* Громов М. Н. Время и его восприятие в Древней Руси // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2009. № 2 (36). С. 7-17
* *G. J. Whitrow*  Time in history: views of time from prehistory to the present day. —  Oxford University Press, 1989. — 217 с. — ISBN 9780192852113

## Каçăсем

* RFC 3339
* Институт исследований природы времени при МГУ 2014 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ.
* Как расщепляют мгновение
* Передачи Гордона про время
* Парадокс времени 2011 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ. — Филиппа Зимбардо видеопухăмĕ

Шаблон:Вăхăт виçисемпе стандарчĕсем