# Апат-çимĕç

пахчаçимĕçпе чăкăт салачĕ
**Апат-çимĕç** (çавăн пекех, **апат**, **çимĕç** е **çиме**) - питĕ кирлĕ япала. Тĕрĕс апата организм лайăх ирĕлтерсе йышăнать. Çавăнпа пĕрлех илемлĕ хатĕрлесе хунă тата тутлă шăршăллă апат çиес кăмăла çĕклет те, çын организмĕнче хырăмлăх сĕткенĕ ытларах тухма пуçлать.

## Чĕрĕ организмсен апачĕ

Чĕрĕ организмсене апатланăвне кура икĕ ушкăна пайлама пулать: автотрофсем тата гетеротрофсем. Органикăлла мар япаласем - CO2, H2O тата ытти – автотрофлă организмсен (ӳсентăрансен) тĕп апачĕ шутланать. Фотоситез тата химоситез пулăшнипе органикăллă мар япаласене органикăллисене куçараççĕ: белок, çу, углевод. Çак виçĕ органикăллă япала вара гетеротрофлă организмсен ( хăш-пĕр ӳсентăрансен, чĕрчунсен, çынăн) тĕп апачĕ пулса тăраççĕ. Унсăр пуçне чĕрĕ чунсене витаминсем, тĕрлĕ кислотасемпе микроэлементсем кирлĕ.

Чĕрчунсене курăк çиекеннисем (ĕне, качака), ытларах аш-какайпа ӳсекеннисем (кашкăр, тигр) тата икĕ йышши апачĕпе те усă кураканнисем (упа) çине пайлаççĕ. Килти выльăх-чĕрлĕхе тăрантарнă чухне час-часах ятарласа хатĕрленĕ апатсемпе усă кураççĕ: комбикорм, йытă е кушак апачĕ.

## Апат хаклӑхӗ

Апат хакӗ-апат-ҫимӗҫ продукчӗн усӑллӑ енӗсене туллин кӑтартса паракан ӑнлану, ҫын апат-ҫимӗҫпе энерги тӗлӗшӗнчен физиологи тӗлӗшӗнчен мӗн кирлине тивӗҫтермелли степеньне кӗртет. Апат-ҫимӗҫ продукчӗн химически составне обществӑлла йышра мӗн кирлине шута илсе йӗркелеҫҫӗ. Апат-ҫимӗҫ продукчӗсен апат хакне чи малтан унӑн компоненчӗсен энергетикӑпа биологи хаклӑхӗпе, ҫавӑн пекех уйрӑм компонентсен пропорцийӗсемпе палӑртаҫҫӗ. Апат-ҫимӗҫ продукцийӗн апат хакӗ, ӑна маркировкӑра кӑтартаканскер, ҫак кӑтартусене кӗртет:

* Энергетикӑлла хаклӑх (калорилӗх).
* Пакшасен, ҫусен, углеводсен шучӗ.
* Витаминсемпе минераллӑ япаласен шучӗ.
* Апат-ҫимӗҫ тӗрлӗ компонентсен хутӑшӗнче, анчах мӗнле те пулин компонент е углевод апат-ҫимӗҫӗн тӗсӗсем тӗл пулаҫҫӗ.

Апат — ҫимӗҫ продукчӗсен энергетикӑлла хакӗ (калорионизм) - ҫисе янӑ продуктсене (калорисенче е джоулясенче виҫекен ӑшӑ энерги шутне (калорире) шута илни, ӑна ҫын е выльӑх-чӗрлӗх организмӗ (катаболизм) илнӗ чухне туса кӑларать. Хими составӗнчен (белоксен, ҫусен, углеводсен тата ытти япаласен шучӗ) килет. Энергетика хаклӑхне промышленноҫ хатӗрлекен кирек мӗнле продуктсене те чӗркесе хума палӑртнӑ.

## Çын пурнăçĕнчи апат-çимĕç

Апат=çимĕç çынна вăй парса тăракан, сывлăхне упракан тĕп хатĕр пулса тăрать. Куллен çын 1-5 хут апатланать. Чăвашсем хушшинче ытларах чухне тăватă хут апат çиеççĕ: ирхи апат, кăнтăрлахи апат, кахал апачĕ (çăмăл апат, тукас апачĕ тата ытти те), каçхи апат. Хăш вăхăтра мĕн çиесси, апат вăхăчĕн ячĕсем тĕрлĕ вырăнта тĕрлĕ пулаççĕ.

## Апат-çимĕç тĕсĕсем

Гуляш — венгерсен апачĕ
Тĕпрен илсен, апат-çимĕçе темиçе тĕсе уйăрма пулать.

* ӳсентăрантан пулнисем
	+ тырпул:
		- тулă, ыраш, урпа, хура тул, кукуруза, амарант тата ыт.
		- пăрçă йышшисем: пăрçа, нимĕç пăрçи, сĕт пăрçи, арахис, ясмăк тата ыт.
		- мăйăрсем: вăрман мăйăрĕ, фундук, грек мăйăрĕ, кокос, миндаль тата ыт.
		- çу параканнисем: хĕвелçаврăнăш, кантăр, кунжут, йĕтĕн
	+ улма-çырла
		- цитруссем
		- çырласем
	+ пахчаçимĕç:
		- улмаллисем (баклажан), панчасем (кавăн, кабачок)
		- тымар çимĕçсем (кăшман, кишĕр, çарăк) çĕр улмаллисем (çĕрулми)
		- çулçăллисем (купăста, тутлă хупах, шпинат), чечеклисем (артишок, брокколи)
		- тĕхĕмлĕ курăксем: укроп, метрӳшке, кинза, укроп.
		- шăл-пуçлă çимĕçсем: сухан, ыхра
		- туна çимĕçсем (спаржа, кăшкар ути)
	+ ырă тата тĕхĕмлĕх курăкĕсем
	+ йывăç сĕткенĕсем
* Аш-пăш апачĕсем
	+ Аш-какай
		- сĕтпе ӳсекенсен какайĕ: сысна ашĕ, ĕне выльăх ашĕ, сурăх ашĕ, кролик ашĕ тата ытти те; ӳпке-пĕвер
		- чăх-чĕп какайĕ: чăх ашĕ, кăвакал ашĕ, хур ашĕ, кăркка ашĕ тата ытти те
		- çĕлен-калта, тимĕр шапа, шыв шапи тата ытти те
	+ сĕт-турăх: сĕт, турăх, уйран, тăпăрчă, хăйма, чăкăт тата ытти те
	+ çăмарта тата вăлча
	+ пулă
	+ моллюсксем
	+ шăрчăксем: саранча, тарантул тата ытти те
* ытти органикăллă апатсем:
	+ кăмпасем
	+ çĕпре
	+ шыв курăкĕсем
* ӳсентăрансемпе чĕрчунсенчен илнĕ хушма продуктсем: желатин, сахăр, пыл, уксус, эрех
* органикăллă мар апат-çимĕç: тăвар, шыв, апат тĕхĕмĕсем

## Хатĕр апат

Хатĕр апат – пĕçерсе е урăхла майпа çиме юрăхлă тунă апат-çимĕç. Вĕсем тĕрлĕрен пулаççĕ: ача-пăча апачĕ, диета апачĕ, кĕленчеленĕ шыв, эрех-сăра, тутлă шывсем, чăмлаксем, çавăн пекех хатĕр апатсем шутне çурма хатĕр апатсем, тĕхĕм хутăшĕсем, биологи тĕлĕшĕнчен активлă хушăмсем кĕреççĕ.

## Апат-çимĕç хатĕрлевĕ

* ял хуçалăхĕ
* пулăç хуçалахĕ

## Апат пĕçересси

Ăшаланă апат
Ялан тенĕ пекех апата малтан çиме хатĕрлеççĕ. Хăш-пĕр апата пĕçермесĕрех çиме пулать. Апат хатĕрлемелли майсем: пĕçересси, ăшаласси, пăшăхласси, хăпартусем.
Хатĕр апатсен тĕсĕсем: яшка, нимĕр, салат, соус, çăмарта хăпартни, ăшаланă какай, пудинг тата ытти те.

## Апат-çимĕçĕн химии тытăмĕ

### Белоксем

### Çусем

### Углеводсем

### Макроэлементсем

## Биологи тĕлĕшĕнчен пĕлтерĕшлĕ элементсем

* углерод
* водород
* кислород
* азот
* фосфор
* кӳкĕрт
* кали
* кальци
* магни
* натри
* хлор

## Чăваш апат-çимĕçĕ

* Шăрттан
* Шӳрпе
* Чăкăт
* Ĕне ырри
* Тултармăш

## Каçăсем

## Асăрхавсем