Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Раштав, 8Latinitsopa vulani

## Уявсем

## Пулса иртнĕ

Клифтон кĕперĕ
* 1603 — Италири ватăран та ватă пурин валли те вулавăш уçăлнă
* 1854 — католици чиркĕвĕнче çылăха кĕмесĕр йывăр çын пулас догмата официаллă йышăннă
* 1861 — А. И. Куза Румыние йĕркелени пирки хыпарланă
* 1864 — Бристоль çумĕнчи Клифтон кĕперне (*капăрл.*) ĕçе кĕртнĕ
* 1941 — холокост: Кульмхоф концлагерĕнче поляк еврейĕсене пĕтерме тытăннă
* 1953 — Эйзенхауэр ПНЙ ТА «Атом тĕнчешĕн» калаçупа тухнă
* 1991 — Беловежа килĕшĕвĕпе ИПТ йĕркеленĕ
* 2003 — Кускора Кăнтăр Америка нацисен пĕрлешĕвĕ йĕркеленнĕ

## Çуралнă

* 1865 — Ян Сибелиус, финн кĕвĕçи.
* 1898 — Резюков Николай Андреевич, Н.И.Ашмарин профессорăн ĕçне малалла тăсаканĕ.
* 1924 — Деменкова Валентина Васильевна, сăвăç.
* 1929 — Румянова Клара Михайловна, совет кино актриси.

## Вилнĕ

* 1984 — Челомей Владимир Николаевич, механикăпа управлени енĕсен совет вăхăтĕнчи ăсчах.
* 2005 — Жжёнов Георгий Степанович, СССР актёрĕ.
# Çыравçă

**Çыравçă**, е **литератор**, — уйрăм адресатшăн çеç мар, çынсен пĕрлĕхĕшĕн тунă тата сăмахпа çыхăннă пултару ĕçĕсене хайлакан çын.
Публицистсем, тĕрленчĕкçĕсем пуррине палăртмалла.

## Çав. пекех

* Техникăлла çыравçă
* Пĕр кĕнеке çыравçи
* Литература нигĕрĕ
* Çыравçисен тĕнчери кунĕ
* Литература
* Кĕнеке епле çырмалла
* Çыру (çырулăх)
* Сăвăçă
* Чăваш çыравçисен пĕрлешĕвĕ
* Чăваш Ен çыравçисен пĕрлешĕвĕ
* Америка çыравçисен лиги

## Литература

* Томашевский Б. Писатель и книга. 1928.
* Шкловский В. Техника писательского мастерства. 1927.
* Мастерство писателя. Антология журнала «Литературная учёба». 1930—-2005. 2005.

## Асăрхавсем
# 1977Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1973 • 1974 • 1975 • 1976 —  **1977**  — 1978 • 1979 • 1980 • 1981
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1950-мĕшсем • 1960-мĕшсем — **1970-мĕшсем** — 1980-мĕшсем • 1990-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Çу, 27 — СССР патшалăх гимне йышăннă, ăна СССР пĕтиччен усă курнă.
* Авăн, 5 — Вояджер-1 ятлă хăй тĕллĕн ĕçлекен планетăсем хушшинчи станцине хăпартса янă.

## Çуралнă

* Ака, 3 — Раман Иринкки, прозаик.
* Авăн, 20 — Намиэ Амуро, яппун юрăçи.
* Чӳк, 10 — Ягупова Ирина Николаевна, чăваш спортсменĕ.

## Вилнĕ

* Çĕртме, 15 — Алга Александр Егорович, чăваш сăвăçи, çыравçи, драматургĕ, тăлмачĕ, критикĕ.
* Авăн, 16 — Мария Каллас — грек тата американ юрăçи, XX ĕмĕрти опера юрăçисенчен чи аслисен пĕри.
* Юпа, 6 — Юн Тани, чăваш актриси.
* Юпа, 16 — Агаков Леонид Яковлевич, прозаик, драматург, сатирик, театр критикĕ.
* Раштав, 15 — Галич Александр Аркадьевич, вырăс сăвăçи, драматургĕ, юрăçи.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# ИсториLatinitsopa vulani

Истори, (1892). Николаос Гизис ӗҫӗ
**Истори**, — аваллăха тĕпчекен ăслăлăх. Тĕпченĕ çух çырусене (кĕнекесем, хутсем), авалхи палăксене, ĕç хатĕрĕсене, тата ытти япаласене усă кураççĕ.

## Истори тапхăрĕсем

Историн тапхăрĕсене çынсем çырулăха шутласа кăларнă вăхăтран пуçлаççĕ. Унченхи вăхăта Истори тапхăрĕччен вăхăчĕ тесе шутлаççĕ.

* Истори тапхăрĕчен вăхăт (пирĕн ĕмĕрчен 3500 çул)
* Авалхи тĕнче (476 çул таран)
* Вăтам ĕмĕрсем (476 — 1492)
* Çĕнĕ Самана (1492 — 1789)
* Çĕнĕрех Самана (1789 — 1945)
* Хальхи истори (1945 — хальхи вăхăтчен)

## Хăшпĕр патшалăхсен, халăхсен историĕ

* Чăваш Ен хронологийĕ
* Раççей

## Истори ăслăлăхĕн уйрăмĕсем

* Архив ĕçлĕхĕ
* Генеалоги
* Георграфи историйĕ
* Метрологи историйĕ
* Палеографи
* Эпиграфика
* Хронологи
* Геральдика
* Дипломатика
* Нумизматика
* Сфрагистика
# Латинла АмерикаLatinitsopa vulani

Латин Америки
**Латин Америки** ушкăнне АПШран кăнтăралла вырнаçнă Америкăри патшалăхсем кĕреççĕ, вĕсенче патшалăх чĕлхи шутĕнче латин чĕлхинчен çуралнă роман чĕлхисене усă кураççĕ. Лингвистика енĕпе Америкăри ытти патшалăхĕсем патшалăх чĕлхисем пирки темиçе пая уйрăлаççĕ. Пĕри Европăра ӳссе аталаннă акăлчан чĕлхиллĕ пайĕ — ăна Англипе Америка (е Акăлчанла калаçакан Америка) теççĕ. Тепĕр пайĕ — голланд чĕлхиллĕ, унăн шутне Суринам, Нидерландăн Антил утравĕсем тата Аруба кĕреççĕ. Дани патшалăхне кĕрекен Гренланди çĕрĕнче те дан чĕлхипе усă кураççĕ. Çак утрава хăшпĕр чухне вăл географи енĕпе Çурçĕр Америка шутне кĕнине пăхмасăрах Европа йышне кĕртеççĕ.

Латин Америкине хăш патшалăхсем кĕни пирки тĕп йĕрке çук.

Политикăпа истори енĕпе Латин Америки шутне Испанипе Португали аллинче пулнă Америкăри ĕлĕххи çĕрĕсене кĕртеççĕ: Мексика, Тĕп Америкăн чылай пайĕ, Кăнтăр Америкăри тата Анăç Индири (е Кариб районĕ) çĕрсем. Вĕсенче пурăнакан халăхсен ытларах пайĕ испанла/португалла калаçать. Çавăн пекех вăл çĕрсене Ибери Америки те теççĕ.

Роман чĕлхисен çĕрĕсен шутне Канадăн Квебек франссен провинцине хăш чухне Латин Америкипе çыхăнтармаççĕ, роман ушкăнне кĕрекен франс чĕлхипе пуплеççĕ пулин те.

Хăш чухне, уйрăмах Пĕрлешĕннĕ Штатсенче, «Латин Америки» тесе АПШран кăнтăр еннелле вырнаçнă çĕрсене палăртаççĕ. Вĕсен йышне роман чĕлхин ушкăнне кĕмен Белиз, Гайана, Ямайка, Барбадос тата Суринам çĕршывĕсене те кĕртеççĕ.

Бразилинче вара çак терминпа Америкăри испан чĕлхиллĕ çĕршывсене çеç асăнаççĕ.

Геополитика енĕпе пăхсан, Латин Америкинче хăйсене çеç пăхăнакан 20 ирĕклĕ çĕршыв, тата темиçе пăхăнуллă çĕрсем. Бразили, паллах, вĕсенчен чи пысăкки шутланать.

## Этимологи

«Латин Америки» ятне Франци императорĕ Наполеон III пĕрремĕш палăртнă, вăл Латин Америкипе Индокитай çĕрĕсене çине Франци империн сĕмне сарасшăн пулнă — çак вырăнсене XV—XVI ĕмĕрсенче Ибери çурутравĕпе Францирен нумай çын куçса килнĕ пулнă.

Пĕрлешĕннĕ Штатсенче çак терминпа 1890-мĕш çулсем таран усă курман, XX ĕмĕрĕн пуçламăшĕнче çеç хута кĕртнĕ. Унчен ăна «Испан Америки» тенĕ.

## Каçăсем

* Латин Америки inosmi.ru сайтĕнче

Шаблон:Латин Америкăн патшалăхĕсем
# Хьюстон

| Хьюстон |
| --- |
| **хула** |
| Skyline of Хьюстон |

**Хьюстон** (акӑл. *Houston*) — Техас штачӗн хули, АПШ.

Халӑх шучӗ — 2 343 365 ҫын (2019).

## Кун-ҫулӗ

## Паллӑ ҫынсем

## Тӑванлӑ хуласем

## Вуламалли

## Каҫӑсем

* Администрация Хьюстона (акӑлч.). çăлкуçран архивланă 8 Ҫу уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 7 Ака уйӑхӗн 2011.
* Хьюстон в темах (акӑлч.). çăлкуçран архивланă 8 Ҫу уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 7 Ака уйӑхӗн 2011.
* Подробная история Хьюстона (акӑлч.). çăлкуçран архивланă 26 Кӑрлач уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 7 Ака уйӑхӗн 2011.
* Туристический гид по Хьюстону (акӑлч.). çăлкуçран архивланă 8 Ҫу уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 7 Ака уйӑхӗн 2011.
# Спрингфилд (Иллинойс)

| Спрингфилд |
| --- |
| **хула** |
| Skyline of Спрингфилд |

**Спрингфилд** (англ. Springfield) — Вӑтам Хӗвелаӑҫ АПШ хули, Иллинойс штачӗн административлӑ тӗп хули.

Халӑх йышӗ — 116,3 ҫын (2010).

## Кун-ҫулӗ

## Паллӑ ҫынсем

## Тӑванлӑ хуласем

## Вуламалли

* Соединенные Штаты Америки // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С. 168—169. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
* Спрингфилд // Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 345.

## Асăрхавсем

Шаблон:АПШ штачĕсен администраци центрĕсем
Шаблон:Иллинойс
# Доминикан РеспубликиLatinitsopa vulani

**Доминикан Республики** (исп. *Dominican Republic* — Кариб тинĕсĕн çурçĕрĕнчи утрав çинчи патшалăх. Тĕп хули — Санто-Доминго.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Викиампар: Атлас: `Доминикан Республики`
# Ака, 1Latinitsopa vulani

## Уявсем

Кулăш кунĕ, Вĕçĕн кайăксен тĕнчери кунĕ

## Пулса иртнĕ

Гоген автопортречĕ
* 1808 — Александр I Финляндие Раççей йышне «ĕмĕрлĕхех» хушнине хыпарлать
* 1891 — Поль Гоген сăрăç (*капăрл.*) Францирен Таитине тухса каять
* 1930 — Марлен Дитрих тĕп рольре вылянă «Кăвак пирĕшти» фильмĕн берлин премьери
* 1937 — Британ Индинчен Бирмăна уйăрнă
* 1938 — *Nescafé* ирĕлекен кофене туса кăларма тытăннă
* 1946 — «Арзамас-16» йĕтре центрне йĕркеленĕ
* 1967 — «Кавказская пленница, или Новые приключения Шурика» фильмăн премьери
* 2004 — Google компани Gmail почтă сервисне хута янă
* 2006 — Бразилири Рио-де-Жанейрăран 100 çухрăм тухăçнелле LET 410 самолёт персе аннă. 19 çын вилнĕ.

## Çуралнă

* 1578 - Гарвей Уильям - Англи медикĕ.
* 1924 — Петров Константин Константинович, — чăваш çыравçи.
* 1956 — Смолин Анатолий Семёнович, — чăваш сăвăçи

## Вилнĕ

* 1990 — Ухли Владимир Васильевич, чăваш çыравçи, драматургĕ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Халăх йышĕ

**Халăх йышĕ**, е **çынсем**, е **çынсен йышĕ** — пĕр çĕр лаптăкĕнче пурăнакан халăх шутне кăтартакан виçе. Халăх йышĕ кунран кун пысăкланма, е сахалланма (тĕслĕхрен, хальхи вăхăтра, Раççейре те, Чăваш Енре те тайса пырать) пултарать. Пур енчен илсе пăхсан, халăх йышĕ социаллă йывăрлăхĕсене питĕ пăхăнать. Халăх пурнăçĕ лайăх пулсан — йышĕ ӳсет, начарлансан (вăрçă, чир-амак эпидемийĕ, тата урăх хĕн пулсан) — таять.

## Истори хыпарĕсем

Палеолит тапхăрĕн вĕçĕнче (пирĕн эрăччен 15 пин çул тĕлнелле) пур халăхăн йышĕ 3 миллиона яхăн шутланнă, Неолит тапхăрĕн вĕçĕнче — 50 млн яхăн çын. Пирĕн эра пуçламăшĕнче Çĕр çинче 230 млн яхăн, I пинçуллăх вĕçĕнче — 275 млн, 1900 çулта — 1,6 млрд. яхăн, 1993 çулта — 5,5 млрд. пулнă, паянхи вăхăтра вара — 6,3 млрд. çын (2003).

## Тĕнчипе пăхса тухни

Чи калăп халăхсем (1993 çул, млн. çын):

* Китай — 1179,5
* Инди — 896,6
* АПШ — 258,2
* Индонези — 188,2
* Бразили — 156,5
* Раççей Федерацийĕ — 148

## Çавăн пекех пăхăр

* Халăх йышĕпе йĕркеленĕ патшалăхсен списокĕ
# СпортLatinitsopa vulani

Спорт
**Спорт** (акăл. sport, малтанхирен кĕскен disport — «вăйă», «канмалла выляни») — пĕрре çирĕплетсе йышăннă йĕркесем тăрăх пуç çивĕчĕпе тата ал-çурăм хăвачĕпе çынсем хушшинче иртерекен ăмăрту. Вĕсем шутне ăмăртусене хатĕрленни те, çав вăхăтри çынсен хутшăнăвĕсем те кĕреççĕ.

Спорт ал-çурăм тата пуç çивĕч ĕçĕ пулать. Ăна ăмăртас, сывлăха çирĕплетес, чуна лăплантарас, пурлăх пухас, чапа тухас тесе тăваççĕ. Ăмăртăва хутшăнакансене спортсменсем теççĕ. Вăйăсене спортсменсене тренер хатĕрлет, ертсе пырать.

## Кашни хăйĕшĕн вылякан вăйăсем

Ку вăйăсенче икĕ спортсмен пĕр-пĕринпе ăмăртаççĕ. Вăл шута çавăн пекех иккĕн иккĕне хирĕç выляни те кĕрет. Тĕслăхрен, теннис, бадминтон.

* Бадминтон
* Бильярд
* Боулинг
* Бридж
* Го
* Гольф
* Городки
* Крокет
* Сĕтел хушшинчи теннис
* Покер
* Рэндзю
* Сквош
* Софт-теннис
* Теннис
* Туяллă утă
* Шахмат
* Шашка

## Ушкăнпа вылямалли вăйăсем

Ку вăйăсенче спортсменсен икĕ ушкăнĕ ăмăртать. Кашни ушкăнăн ăмăртура пĕр тĕллевĕ пур. Вăйă вăхăтĕнче вылякансене улăштарма юрать.

* Хоккей
* Футбол
* Баскетбол
* Волейбол
* Бадминтон
* Гандбол
* Регби
# 1860Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  1852 • 1853 • 1854 • 1855 —  **1856**  — 1857 • 1858 • 1859 • 1860
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1830-мĕшсем • 1840-мĕшсем — **1850-мĕшсем** — 1860-мĕшсем • 1870-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XVIII ĕмĕр — **XIX ĕмĕр** — XX ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Утă, 2 — Владивосток хулине никĕсленĕ.

## Çуралнă

* Кăрлач, 29 — Чехов Антон Павлович, паллă вырăс çыравçи.
* Çурла, 3 — Охотников Никифор Михайлович, чăваш çыравçи, çутлăхçи.
* Çурла, 30 — Левитан Исаак Ильич, вырăс художникĕ.

## Вилнĕ

* Авăн, 21 — Артур Шопенгауэр, нимĕç философĕ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |