Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Театр

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Театр (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Театр
**Театр** (грек. *θέατρον*), — ӳнерĕн пĕр енĕ. Театрта куракансене хăйĕн шухăшне, кăмăлне е эмоцисене автор (ӳкерекен) актёрсен вăйи урлă кăтартать.

## Театр тĕсĕсем

Представлени вăхăтĕнче актерсен вăйисен тĕсĕсем тăрăх театрсем çак тĕслĕ пулаççĕ:

* драма театрĕ;
* опера;
* кĕвĕ театрĕ;
* балет
* пантомима;
* оперетта;
* мюзикл;
* ача-пăча театрĕ;
* пукане театрĕ;
* поэзи театрĕ;
* мĕлкесен театрĕ;
* чĕрчунсен театрĕ;
* абсурд театрĕ;
* пароди.

## Çавăн пекех

* Кабуки
* Ноо

## Вуламалли

* А. Семкин. Николай Евреинов и его «Театр для себя» 2009 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 8-мӗшӗнче архивланӑ. // Вестник Русского христианского гуманитарного института. 1997, № 1, с. 56-66
* Антонен Арто. Театр и жестокость 2009 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 30-мӗшӗнче архивланӑ. // Арто А. Театр и его двойник. М.: Мартис, 1993, с. 91-109.
* Жак Деррида. Театр жестокости и закрытие представления 2010 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 30-мӗшӗнче архивланӑ. // Деррида Ж. Письмо и различие. СПб: Академический проект, 2000. — С. 293—316
* Эжен Ионеско. Есть ли будущее у театра абсурда? 2008 ҫулхи Ака уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ. // Театр абсурда. Сб. статей и публикаций. СПб., 2005, с. 191—195
* Эпштейн М. «Игра в жизни и искусстве // Советская драматургия», Москва, 1982 г. № 2.
# 2023

2023 ҫул-вырсарникун пуҫланакан Григорий кунтиспесӗ тӑрӑх эрнен юлашки кунӗ. Тĕкел ҫул мар.

| Çулсем
 |
| --- |
|  2019 • 2020 • 2021 • 2022 —  **2023**  — 2024 • 2025 • 2026 • 2027
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 2000-мĕшсем • 2010-мĕшсем — **2020-мĕшсем** — 2030-мĕшсем • 2040-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XX ĕмĕр — **XXI ĕмĕр** — XXII ĕмĕр
 |
# Норвеги

|  |
| --- |
| Kongeriket Norge Kongeriket Noreg
Норвеги Патшалăхĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Норвеги ялавĕ | Норвеги гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | Norwegian (Bokmål / Nynorsk) Davvisámegiella |
| Тĕп хула | Осло |
| Чи пысăк хула | Осло |
| Патша | Харальд V |
| Премьер-министр | Jonas Gahr Støre (Ap) (2021–) |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 67 вырăнта 385 207 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2026)  - Йышлăхĕ | 213 вырăнта 5 627 400 14,6/км² |
| Валюта ячĕ | Норвеги крони (NOK) |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +1 пуçласа +2 таран |
| Патшалăх гимнĕ | Ja, vi elsker dette landet  |
| Тетел доменĕ | .no |
| Тел. префиксĕ | 47 |

**Норвеги**, — Çурçĕр Европăри патшалăх. Ансăр та тăсмак Скандинави çурутравĕ çинче вырнаçнă, хĕвелтухăç енчи çӳрçĕр полушаринче, çурçĕр урлăшĕн 58°-па 71° хушшинче, хĕвелтухăç урлăшĕн 4°-па 31° хушшинче сарăлса выртать.

Хĕвелтухăç тата кăнтăр-хĕвелтухăç енче чикки Швеципе (1630 çухрăм), Финляндипе (760 çухрăм) тата Раççейпе (196 çухрăм) юнашар иртет. Çурçĕр-хĕвеланăç енче Норвеги тинĕсĕ, кăнтăр енче — Çурçĕр тинĕсĕ вырнаçнă.

## Утравсем

Норвеги шутне кĕрекен Скандинави çурутравĕнчен самай аякра вырнаçнă хăш-пĕр утравсем:

* Свальбард архипелагĕ (Шпицберген тата ун çывăхри утравсем) — Çурçĕр Пăрлă океанпа Норвеги тинĕсĕн чикки хĕрринче;
* Ян-Майен утравĕ — Гренландипе Норвеги тинĕсĕсем хушшинче;
* Буве утравĕ — Антарктида патĕнче;
* I-мĕш Пётр утравĕ — Антарктида патĕнче;
* Mэри Патша Майри çĕрĕ — Антарктида патĕнче;

(Антарктида патĕнчи çĕрĕсем тавлашуллисем шутне кĕреççĕ)

## Паллă çыннисем

* Тур Хейердал — çулçӳревçĕ, тĕпчевçĕ.
* Кнут Гамсун — çыравçă.
# 1999

| Çулсем
 |
| --- |
|  1995 • 1996 • 1997 • 1998 —  **1999**  — 2000 • 2001 • 2002 • 2003
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1970-мĕшсем • 1980-мĕшсем — **1990-мĕшсем** — 2000-мĕшсем • 2010-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Çу, 13 — Карло Адзелио Чампине Италин вуннăмĕш президенчĕ шутне суйласа илнĕ.
* Авăн, 4 — Буйнаксра (Дагестан) пурăнмалли çурта сирпĕтнĕ.
* Авăн, 13 — Мускаври Кашир шоссе çинче вырнаçнă пурăнмалли çурт сирпĕннĕ.
* Авăн, 16 — Волгодонск (Ростов облаçĕ) хулинче пурăнмалли çурта сирпĕтнĕ. 18 çын вилнĕ, 200 ытла аманнă.
* Авăн, 21 — Тайваньре çĕр чĕтренĕвĕ пулса иртнĕ. 2000 ытла çын вилнĕ.
* Раштав, 31 — Ельцин Борис Николаевич Раççей президент вырăнĕнне пушатнă, президент ĕçĕсене вăхăтлăха Путин Владимир Владимирович ертсе пыма пуçланă.

## Çуралнă

## Вилнĕ

* Пуш, 31 — Кнорозов Юрий Валентинович, совет чĕлхе тĕпчевçи, эпиграфика тата этнографи специалисчĕ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# 2003

| Çулсем
 |
| --- |
|  1999 • 2000 • 2001 • 2002 —  **2003**  — 2004 • 2005 • 2006 • 2007
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1980-мĕшсем • 1990-мĕшсем — **2000-мĕшсем** — 2010-мĕшсем • 2020-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XX ĕмĕр — **XXI ĕмĕр** — XXII ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Анна Нетребко, тĕнчипе паллă Раççей опера юрăçин студире çырнă пĕрремĕш альбомĕ Opera Arias тухнă, вăл 2003-мĕш çулта чи сутăнакан академи музыки альбомĕ пулса тăнă.
* Çу, 17 — Mozilla Firefox интернет браузерăн ячĕ «Phoenix» çинчен «Firebird» çине улшăннă.
* Çурла, 25 — Тĕнчере пĕрремĕш хут чĕлхене ăнăçлă куçарса лартнă.
* Çурла, 28 — Лондон хули электричествăсăр юлнă.
* Авăн, 14 — Референдум иртернĕ хыççăн Швеци евро укçа çине куçма килĕшмен.
* Авăн, 14 — Референдум иртернĕ хыççăн Эстони Европа Пĕрлешĕвне кĕнĕ.
* Раштав, 29 — Реутов хулине ăслăлăх хулин ятне панă.

## Çуралнă

## Вилнĕ

* Градов Пётр Михайлович, сăвăç, тăлмач.
* Леонтьев Николай Леонтьевич, сăвăç.
* Николаева Людмила Васильевна, чăваш сăвăçи.
* Кăрлач, 13 — Федотов Михаил Романович, чăваш чĕлхи тĕпчевçи.
* Ака, 13 — Илепер Григорий Михайлович, сăвăç.
* Авăн, 5 — Кир Булычёв, фантастикăллă ĕçсене çырнă çыравçă.
* Авăн, 13 — Егоров Валерий Петрович, литературовед, публицист.
* Чӳк, 11 — Синичкин Виссарион Вениаминович, чăваш çыравçи, сăвăçи, драматургĕ.
# Ака, 12Latinitsopa vulani

## Уявсем

Пĕтĕм тĕнчери авиаци тата космонавтика кунĕ

## Пулса иртнĕ

Юрий Гагарин
* 1204 — Хĕреслевсем Кустантин хӳмисене çĕмĕрсе Висантин тĕп хулине кĕрсе каяççĕ.
* 1861 — Самтер форта конфедератсем туртса илеççĕ. АПШ-ра граждан вăрçи пуçланать.
* 1862 — Аслă пăравус чуппи: çурçĕрсен ушкăнĕ кăнтăррисен пăравусне туртса илет.
* 1903 — Лондон маршрутне тĕнчере пĕрремĕш шалти çунавлă двигательпе куçакан хула автобусĕ тухать.
* 1937 — Ф. Уиттлăн газ-турбина двигателĕн стенд çинчи тĕрĕслев хăтланăвĕсем.
* 1961 — Тĕнчере пĕрремĕш Юрий Гагарин совет «Восток» космос карапĕ çинче пурнăçланă çыннăн космос вĕçевĕ (*капăрл.*) на советском .
* 1970 — совет К-8 шывай кимми 52 моряк экипажĕпе пĕтет.
* 1981 — Космоса «Колумби» космос карапĕ хăпарать. Пĕрремĕш алăпа тытса пыравлă «Спейс Шаттл» програмăн вĕçевĕ.

## Çуралнă

* 1839 — Пржевальский Николай Михайлович, Раççейĕн çулçӳревçи.
* 1936 — Козлов Михаил Алексеевич, прозаик, профессор.

## Вилнĕ

* 1750 — Георг Вильгельм де Геннин, Раççей çарпуçĕ, инженерĕ.
* 1938 — Шаляпин Фёдор Иванович, паллă вырăс опера юрăçи.
# ЛиверпульLatinitsopa vulani

**Ливерпу́ль** (акӑл. *Liverpool*) — Аслă Британин Мерсисайд конурбаци хули, Англин çурçĕр-анăç çыранĕнчи порчĕ.

## Тавралăхĕ

Хула Мерсин кӳлмекĕнчен çурçĕрелле вырнаçнă.

## Истори

## Спорт

"Энфилд" стадионĕ.
Ливерпульре премьер-лигăра вылякан 2 профессиллĕ футбол команди: Ливерпуль тата Эвертон. Ливерпулĕн 45,5 пин çын кĕмеллĕ "Энфилд" стадион пур, вăл хула варринчен 3 çухрăмра вырнаçнă. Эвертонăн 40,5 пин çын валли "Гудисон Парк" стадион пур.

Баскетбол командисем хушшинче чи вăйли — *Everton Tigers*.

Хула çывăхĕнче утпа ăмăртмалли Эйнтри трасса вырнаçнă.

Çаплах хулара темиçе регби команди пур.

## Транспорт

## Тăванлă хуласем

1890 çулхи карттă
* Одесса, Украина
* - Кёльн, Германи
* - Дублин , Ирланди
* - Шанхай, Китай
* - Тари, Австрали
* - Гавана, Куба
* - Ла-Плата, Аргентина
* - Мемфис , АПШ
* - Минамата, Япони
* - Неаполь, Итали
* - Новый Орлеан, АПШ
* - Рымнику-Вылча, Румыни
* - Вальпараисо, Чили
* - Эльблонг, Польша

### Музейсем

* Ливерпуль музейĕ (Liverpool Museum)
* Тейт галерейи 2008 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* Ливерпуль кулленхи пурнăç музейĕ (Museum of Liverpool Life)

## Каçăсем

*Superlambananas*, 2010
* Liverpool City Council 2006 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ.
* Liverpool Pictorial
* Liverpool: European Capital of Culture 2008 2005 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ.
* UNESCO citation
* Liverpool-city
* Port Cities Liverpool
* Ron’s Liverpool 2006 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
* CSS Alabama
* MultiMap Aerial Photograph
* Liverpool John Moores University History Project 2008 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 3-мӗшӗнче архивланӑ.
* Liverpool street index(ĕçлемен каçă)
* The Big Pan of Scouse Films
* Indymedia Liverpool
* Liverpool and the American Civil War 2007 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.
* Liverpool Skyline (images of Liverpool) 2009 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.

Шаблон:Пĕтĕм тĕнче кăнарлăхĕ
# Чӳк, 4

## Уявсем

* Халăх пĕрлĕхĕн кунĕ Раççейре. Православисен — Турă амăшĕн Хусан турăшĕ кунĕ (*капăрл.*).

## Пулăмсем

Хусанăн
* 1612 — Иккĕмĕш халăх ополченийĕ Мускава ирĕке кăларать. Поляк-литва гарнизонĕ капиталицие йышăнан, Мининпа Пожарскин çарĕсем Мускав Кремĕлне кĕреççĕ.
* 1660 —Василий Шереметев çарĕн Украинăри Чудново патĕнчи капитуляцийĕ
* 1737 — тĕнчери си ватă опера театрĕ, «Сан-Карло», уçăлнă
* 1794 — Александр Суворов революциллĕ Варшавăна штурмлама тытăнать
* 1890 — Лондон метровĕнчетĕнчере пĕрремĕш пĕр йĕрне электрика туртăмне куçарнă
* 1922 — Говард Картер Икĕпатра Тутанхамон фараонăн тупăкне тупать
* 1956 — Совет Союзĕн Маршалĕ Георгий Жуков революциллĕ Будапешта штурмлама тытăнать
* 1979 — техран студенчĕсем АПШ элчелĕхне кĕрсе кайса 53 американа салука илнĕ
* 2008 — Барак Обама АПШ-ра президент суйлавĕнче çĕнтерет

## Çуралнă

## Вилнĕ

* 1987 — Насул Антал, чăваш çыравçи, тăлмачĕ.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# МарсLatinitsopa vulani

*Ытти пĕлтерĕшсене **Марс (пĕлтерĕшсем)** статьяра пăхăр*.

**Марс** | Планета Марс |
| **Орбита пахалăхĕсем** |
| Афели | 249,23 ·106 км |
| Перигели | 206,62·106 км |
| Мăн çуртĕнĕл | 227,92·106 |
| Орбитăллă эксцентриситет | 0,0935 |
| Орбитăллă тапхăрĕ | 686,9600 кунсем |
| Синоди тапхăрĕ | 779,94 кунсем |
| Орбитăллă хăвăртлăхĕ | 24,13 км/ç (вăтам) |
| Тайăмĕ | 1,85061°(о. С.э) |
| Долгота восходящего узла | 49,57854° |
| Перицентрăн аргуменчĕ | 286,46230° |
| Спутниксем | 2 |
| **Физика пахалăхĕсем** |
| Экваториаллă радиус | 3396,2 км |
| Полярлă радиус | 3376,2 км |
| Планета пичĕн лаптăкĕ | 144 798 465 км² |
| Хĕсĕнни | 0,00648 |
| Калăпăшĕ | 16,318·1010 км³ |
| Йывăрăшĕ | 0,64185·1024 кг |
| Вăтам тачăлăхĕ | 3933 г/см³ |
| Экватăрти йывăрăшăн вăйĕ | 3,71 м/ç² |
| Иккĕмĕш космос хăвăртлăхĕ | 5,027 км/ç |
| Сидерлĕ çаврăнăвăн тапхăрĕ | 24,6229 сехет |
| Эквтăрти çаврăну йĕрлĕ хăвăртлăхĕ | 868,22 км/ч |
| Çаврăну тĕнĕлĕ эклиптика тайăмĕ | 25,19° |
| çурçĕр полюсĕнче Тӳррĕн хăпарни | 21 сех. 10 мин 44 ç 317,68143° |
| Тайăнни | 52,88650° |
| Альбедо | 0,250 (Бонд) 0,150 (геом.альбедо) |
| **Планета пичĕн температури** |
| Чи сивĕ | 186 К |
| Вăтам | 227 К |
| Чи вĕри | 268 К  |
| **атмосферăн йышĕ** |
| Планета питĕнчи пусăмĕ | 0,7-0,9 кПа (0,007-0,009 атм) |
| Йышĕ | 95,72 % Угл. газ
2,7 % Азот
1,6 % Аргон
0,2 % Йӳçлĕк
0,07 % Сĕрĕм
0,03 % Шыв пăсĕ
0,01 % Азот йӳçĕлĕхĕ  |
| **Таблицăна кĕскетни** |
| о. С.э | Хĕвел экваторĕнчен |
|  |

**Марс** — Хĕвелтен тăваттăмĕш çаврăшĕнчи, калăпăшĕпе Хĕвел системинчи çиччĕмĕш планета. Марс, Хĕвел системин ытти планетисем пекех, антик пантеонĕн вăрçă туррин —  ячĕпе — грек Арес турри).

Чăвашла ăна *Хĕрлĕ çăлтăр* теççĕ.

## Ареографи

Марсăн топографи картти
## Марс спутникĕсем

*Тĕп:* Марс спутникĕсем.

Марсăн çутçанталăк спутникĕсем:

* Фобос
* Деймос

## Марса тĕпчени

Марс сăнĕ тĕрлĕ çулсенче.
## Çавăн пекех пăхăр

* Марса колонилемелли
* Олимп вулканĕ
* Маринер айлăмĕ
* Марс ячĕсем
* Терраформирование
* Марс гидросфери
* Марс Сфинксĕ (Марс пичĕ)

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Карта Google Mars (с указанием гор, кратеров, областей, мест посадки КА); см. также карты 2007 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ., 2006 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ., 2006 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ. и геологическую карту Марса.
* Mars Exploration Rover Mission Домашняя страница миссии марсианских исследовательских роверов. Содержит много фотографий с поверхности Марса, сделанных роверами.
* Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина. «Новая карта рельефа Марса» («Земля и Вселенная» № 2/2005) 2021 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ. — гипсометрическая карта полушарий Марса, таблицы латинских и русских терминов и названий форм рельефа Марса.
* В. Н. Жарков, В. И. Мороз «Почему Марс?» («Природа» № 6, 2000)
* Сурдин В. Г. «Величайшее противостояние Марса». («Природа» № 8, 2003) 2005 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.
* Владимир Сурдин «Нужно ли человеку лететь на Марс?»
* Георгий Бурба «Поиск на планете Аэлиты» 2008 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ.
* Марс планети çинчен / Марс порталĕ # X-Mars
# Ваза (карап)Latinitsopa vulani

«Ваза» карап
«Ваза» карап музейра. Стокгольм
«**Ваза**» (тата «**Васа**», швед. Vasa, Wasa; швед чӗлхинче [²vɑːsa]) пулать — швед ҫар карапӗ, 1628-мӗш ҫ. ҫулла шыв ҫине антарнӑ. Хӑйӗн ятне ку галеон хӑй вӑхӑтӗнчи швед Васа династийӗн патшисене чысласа илнӗ.

## Кун-ҫулӗ

## Вуламалли

* Малов, Владимир. Тайны погибших кораблей — М.: «Оникс», 2005, ISBN 5-488-00079-8
* Муромов, Игорь Анатольевич. Сто великих кораблекрушений — М., 2006, ISBN 5-9533-0089-1
* Скрягин, Лев Николаевич. Тайны морских катастроф — 2-е изд. — М.: Транспорт, 1986. — 366 с., ил. Стр. 148—150.

## Каҫӑсем

* Официальный сайт музея 2017 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 11-мӗшӗнче архивланӑ.
* Корабль «Васа» — *С. Матссон-Попова, «Наука и жизнь»*
* Гибель флагмана «Ваза»
* Великие кораблекрушения. «Ваза»
* Описание и аудиогид на русском языке на сайте музея
* Die Vasa von 1628 2015 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ. Grossformatige Bilder der Vasa und des 1 : 10 Modells im Vasa-Museum(ним.)
# 2014Latinitsopa vulani

| Çулсем
 |
| --- |
|  2010 • 2011 • 2012 • 2013 —  **2014**  — 2015 • 2016 • 2017 • 2018
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1990-мĕшсем • 2000-мĕшсем — **2010-мĕшсем** — 2020-мĕшсем • 2030-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XX ĕмĕр — **XXI ĕмĕр** — XXII ĕмĕр
 |

**2014 çул** — Григорий календарĕн тĕкĕл мар çулĕ.

## Вилнĕ

* Кăрлач, 11 — Ариэль Шарон
* Кăрлач, 22 — Езерский Дмитрий Сергеевич
* Нарăс, 19 — Кубасов Валерий Николаевич
* Нарăс, 20 — Аслут Александр Николаевич
* Пуш, 17 — Головченко Василий Иванович
* Ака, 11 — Терентьев Николай Терентьевич
* Утă, 3 — Гордиенко Владимир Гаврилович
* Утă, 20 — Ахтямов Сабир Ахтямович
* Утă, 20 — Ахтямов Сабир Ахтямович
* Çурла, 27 — Добрунов Григорий Тимофеевич
* Авăн, 9 — Бурмака Василий Антонович
* Авăн, 22 — Малгай Иван Григорьевич
* Авăн, 22 — Ларионов Никита Ларионович
* Авăн, 28 — Элпи Валентина Андреевна
* Чӳк, 3 — Ксенофонтов Иван Ксенофонтович
* Чӳк, 9 — Айташ Юрий Григорьевич
* Чӳк, 10 — Бегельдинов Талгат Якубекович
* Раштав, 10 — Баранова Сарра Леонтьевна
* Раштав, 16 — Евдокимов Григорий Петрович
* Раштав, 16 — Белявский Борис Васильевич

## Пулăмсем

### Кăрлач

### Нарăс

### Пуш

### Ака

### Çу

### Çĕртме

### Утă

### Çурла

### Авăн

### Юпа

### Чӳк

### Раштав

## Нобель парнисем

## Çавăн пекех

## Асăрхавсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Кёльн

| Кёльн |
| --- |
| Skyline of Кёльн |

**Кёльн** (ним. *Köln*, рип. Kölle [ˈkœɫə], лат. Colonia) — Германири, Ҫурҫӗр Рейн-Вестфали ҫӗрӗ ҫинчи хула.

## Кун-ҫулӗ

## Халӑхӗ

## Вуламалли

## Каҫӑсем

* Официальный сайт города Кёльн(ним.)
* Информация и события в Кёльне(ним.)
# Тухăç ЕвропаLatinitsopa vulani

Тухăç Европа
**Тухӑҫ Европа**, **Хӗвел тухӑҫ Европа**, **Хӗвелтухӑҫ енчи Европа**, — тӳррӗн каласан, ытларах славян халӑхӗсем пурӑнакан, Евразин иккӗ/виҫҫӗмӗш пайне йышӑнакан кӗҫӗн континенчӗ, географилле вӑта тата ҫурҫӗр-тухӑҫ Европа.

Европа пайне, географи енӗпе Раҫҫей Федерацийӗ, Эстони, Украина, Литва, Латви, Молдави тата Беларуҫ кӗреҫҫӗ.

## Климат

Тухӑҫ Европа ҫӗршывӗсенчи климат ытлах нӳрӗкех мар тата Анӑҫринчен сивӗрех (Анӑҫ Европӑри ҫулталӑкри вӑтам температура — 0 - +15 °C, Тухӑҫринче −5 — +10 °C). Тӑпра тупӑшлахӗ пӗр анлӑхсенчи Балкан, Раҫҫейӗн кӑнтӑрӗ тата Атӑлҫи регионсенчинчен икӗ хут пуянрах.

## Термин историйӗ

## Ҫав. пекех

* Кӑнтӑр Европа
* Раҫҫейӗн Европа пайӗ
* Казахстанӑн Европа пайӗ
* Вӑта тата Тухӑҫ Европа
* Тухӑҫ христианлӑхӗ

###### Урӑх субрегионсем

* Ҫурҫӗр Европа
* Вӑта Европа
* Анӑҫ Европа
* Кӑнтӑр Европа

## Литература

* Lipton, David (2002), "Eastern Europe", in David R. Henderson (ed.), *Concise Encyclopedia of Economics* (1st ed.), Library of Economics and Liberty, <

* *Myant, Martin; Drahokoupil, Jan*  Transition Economies: Political Economy in Russia, Eastern Europe, and Central Asia. —  Wiley-Blackwell, 2010. — ISBN 978-0-470-59619-7

## Асӑрхавсем

## Каҫӑсем

* Eastern Europe Economic Data 2011 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
# Нью-Йорк (штат)Latinitsopa vulani

**Нью-Йорк** |

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Нью-Йорк ялавĕ | Нью-Йорк гербĕ |

 |
|  Ытти штатсем |
| Тĕп хули | Олбани (Нью-Йорк) |
| Чи пысăк хула
  | Нью-Йорк |
| Кĕпернетор
 | Элиот Спитцер |
| Лаптăкĕ  - Пурĕ  - шыв % | АПШ-ра 27-мĕш вырăнта 141 205 çх² 13,3% |
| Халăх йышĕ  - Пурĕ (2000)  - Халăх йышлăхĕ
 | АПШ-ра 3-мĕн вырăнта 18,976 млн 155,18/км² |
| Йĕркеленнĕ:
  | Шучĕпе 11-мĕш |
| Широта Долгота
 | 40°29,7' ç. ш.-нчен 45°0,7 ç. ш. таран 71°47' х.а. д.-нчен 79°46' х.а. д. таран |
| Официаллă сайчĕ |

**Çĕнĕ Йорк** (CVLa: Şĕnĕ Jork, акăлчанла New York), — çурçĕр-хĕвелтухăç тăрăхĕнче вырнаçнă АПШ штачĕ. Администраци Олбани хулинче ларать. 62 графствăна пайланать. Америка штачĕсен хушшинче халăх йышлăхĕпе виççĕмĕш вырăн йышăнать. Нью-Йорк Канадăн Квебек тата Онтарио провинцийĕсемпе, Америкăн Вермонт, Массачусеттс, Коннектикут, Çĕнĕ Джерси тата Пенсильвани штачĕсемпе чикĕленет, Род Айленд штачĕпе шыв урлă чикĕ тытать. Нью-Йорк штачĕн чи пысăк хулисем – Нью-Йорк хули (Америкăн чи пысăк хули), Баффало, Рочестер, Йонкерс, тата Сиракуза.

Нью-Йорк хулине тĕнчипе Америкăна куçакансем валли хапха, Пĕрлешӳллĕ Штатсен финанс, культура, çул-йĕр, производство тĕпĕ пулнипе паллă.

## Истори

XVII ĕмĕрте Голландсемпе Французсем куçса килнĕ вăхăтра Нью-Йорк çĕрĕ-шывĕпе Алгонк, Ирокез, Ленапе халăхĕсем хуçаланнă. 1609 çултан пуçласа çĕр-шыара Голланди фортсем туса лартать, 1614-24 çулсенче çĕр-шыва Голланди çыннисем куçса килеççĕ, Албани тата Манхэттăн тăрăхĕсене колонизацилеççĕ; 1664 çулта Голландие вăрçара парăнтарса колонисене Британи туртса илет. Пăхăнманлăх Вăрçин çапăçăвĕсен пĕрре виçĕмĕш тӳпи Нью-Йоркра иртнĕ. Нью-Йорк çĕр-шывĕн конституцине 1777 çулта йышăннă, Пĕрлешӳллĕ Штатсен конституцине Нью-Йорк 1788 çулта ырланă.

## Тавралăхĕ

Штат лаптăкĕ — 141 205 км2.

## Экономика

## Культура

## Каçăсем
# Пĕрлĕхле пурлăхLatinitsopa vulani

Cc-public domain mark white
Copyright
*Ку ăнлава **Пĕтĕмĕшле пурлăх** (res communis omnium) тенипе пăтраштармалла мар*
**Пĕрлĕхле пурлăх** (Dominium publicum) — интеллектуаллă пурлăхăн хăшпĕр тĕсĕсем тĕлĕшпе усă куракан юридицилле термин. Ăна юридици тĕллевĕсмпех усă куракан тепĕр терминпа, Пĕтĕмĕшле пурлăх (res communis omnium) тенипе, арпаштарассинчен сыхланас пулать.

Çавăн пекех, «пĕрлĕхле пурлăх» ăнлав «пĕрлĕх пурлăхĕ» тенипе те пĕр мар — уйрăмлăхсем пур.

## Çавăн пекех

* Пĕтĕмĕшле пурлăхла мусăк
* Пĕтĕмĕшле пурлăхла фильм
* День общественного достояния
* Bridgeman Art Library тата Corel хирĕçĕвĕ
* Панорама ирĕклĕхĕ
* Ирĕклĕ контент
* Ирĕклĕ ПО пермиссивлă лицензийĕ
* Тӳрĕ кăмăллăн усă курни
* en:List of films in the public domain in the United States

## Асăрхавсем

## Литература

* *Иванов Н.* Общественное достояние как специальный правовой режим использования произведений // Интеллектуальная собственность. Авторское право и смежные права. — 2005. № 2. — С. 68-76
* *Кобляков Н., Мартьянова Т.* Общественное достояние как особый правовой режим объектов авторского права // Интеллектуальная собственность. Авторское право и смежные права. — 2001. № 4. — С. 31-42
* *Кондрушенко А.* Общественное достояние и свободное программное обеспечение // Патенты и лицензии. — 2007. № 9. — С. 24-27
* *С. А. Козловский, А. Ю. Корольков, В. В. Медейко*. Авторское право и общественное достояние в России. Произведения и авторы, работы которых переходят в режим общественного достояния с 2018 года. — М.: Викимедиа РУ, 2017.
* *Северин Дюсолье* CDIP/7/INF/2 — Обзорное исследование по авторскому праву и смежным правам и общественному достоянию.  ВОИС — Комитет по развитию и интеллектуальной собственности (КРИС) (2011-03-04). — Исследование в рамках проекта по интеллектуальной собственности и общественному достоянию (CDIP/4/3 Rev.). çăлкуçран архивланă 3 Нарӑс уйӑхӗн 2012. Тĕрĕсленĕ 23 Раштав уйӑхӗн 2011.
* Общественное достояние. Как открыть доступ к культуре и знаниям(выр.). — Ассоциация интернет-издателей, 2016. — 240 p. — ISBN 9785752531156.

## Каçăсем

* Викискладра: тĕрлĕ çĕршывсенчи автор тивĕç-ирĕкĕ пирки статья
# Юпа, 15

## Уявсем

## Пулнисем

* 1815 — Наполеона Атлантикăри Сӑваплӑ Елена утравне илсе кайнă.
* 1894 — Альфред Дрейфуса Германие майлă шпионаж ĕçĕшĕн айăпласа арестленĕ.
* 1904 — Вырăс-япон вăрçи: Балти флочĕ Ревельрен Порт-Артура тухса кайнă.
* 1908 — Раççейре пĕрремĕш ăстрăм кинофильма кăтартнă. Вăл 7 минут тасăлнă, «Понизовая вольница» (*Айлăмри ирĕклĕх*) ятлă пулнă.
* 1928 — «Граф Цеппелин» дирижабль Атлантика океанĕ çийĕн вĕçсе Çĕнĕ Джерси штатĕнче анса ларать.
* 1966 — АПШ-ра хура пантерăсен партине йĕркеленĕ.
* 1967 — Волгоградра «Родина-мать» монумента туса пĕтернĕ.
* 2003 — китайсем пĕрремĕш алăпа тытса пымалли «Шэньчжоу-5» (*капăрл.*) космос карапне хăпартнă.

## Çуралнă

 Çавăн пекех пăхăр: Категори:Юпан 15-мĕшĕнче çуралнисем.
* 1814 — Лермонтов Михаил Юрьевич, вырăс çăвăçи, çыравçи, драматургĕ, ÿнерçи.

## Вилнĕ

 Çавăн пекех пăхăр: Категори:Юпан 15-мĕшĕнче вилнисем.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Юпа, 7Latinitsopa vulani

## Пулăмсем

Лепанто патĕнчи çапăçу
* 1506 — вăрçма юратакан Юлий II Папа облаçĕ çумне Болонья хулана хушать
* 1571 — Лепанто патĕнчи çапăçу (*капăрл.*), христиансем турккăсене пĕрремĕш ăстрăм вăйлă çапса аркатаççĕ
* 1600 — франци патши Генрих IV Медичсен Марипе мăшăрланать
* 1909 — Зиминăн опера театрĕнче «Ылтăн автан» оперин тĕнчери премьери иртнĕ
* 1940 — Реутова хула шайне кĕртнĕ.
* 1949 — Германи Демократиллĕ Республикине туса хунă
* 1977 — СССР «брежнев конституцине» йышăнать
* 1993 — Ленин мавзолейĕ умĕнчи 1 №-лĕ поста пăрахăçланă
* 1996 — талăк тăршшипех калаçакан Fox News çĕнĕ хыпар телеканалĕ ĕçлеме пуçлать
* 2001 — АПШ тĕнчери коалици пулăшăвĕпе Афганистанра вăрçă операцине тапратаççĕ

## Çуралнă

* 1905 — Петтоки Андрей Трофимович, сăвăçă, куçаруçă.
* 1952 — Путин Владимир Владимирович, Раççей президенчĕ.
* 1957 — Данилов Анатолий Васильевич, ӳнерҫӗ.

## Вилнĕ
# АвторLatinitsopa vulani

**Автор** (лат. *auctor*) — хăйĕн креативлă ĕçĕпе хайлав ăсталанă харкамлăхла сăпат.
Хайлав тесе кунта хуть те мĕнле литература, мусăк, ӳнер ĕçĕсене е ытти илемлĕхлĕ япаласене, çавăн пекех ăслав тата ăслай енĕпе тунă ĕçсене тата кирек епле текстсене те калаççĕ. Юридицире çак ăнлавпа тачă çыхăннă *автор прави* пур.
Филологи пайĕ пулса тăракан текстологире, чи малтанхи утăмсенчен пĕринпе, хайлавăн авторлăхне палăртма тăрăшаççĕ.

## Вуламалли

* *Аверинцев С. С.* Авторство и авторитет 2022 ҫулхи Ака уйӑхӗн 1-мӗшӗнче архивланӑ. // Историческая поэтика. Литературные эпохи и типы художественного сознания. — М., 1994. — С. 105—125.