Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Арлан йышшисем

**Арлан йышшисем** – пысăк мар чĕр чунсем, тăршшĕ 36 сантиметртан иртмест, кĕлеткипе шăши евĕрлĕрех, анчах та шăшипе танлаштарасан чылай мĕшĕлти. Пур çĕрте те пурăнаççĕ, анчах та шыв çывăхнерех вырнаçаççĕ. Курăкпа, хурт-кăпшанкăпа тăранса пурнаççĕ. Ку йыша 600 яхăн тĕс кĕрет, пирĕн тăрăхра 10 тĕс пурнать.

* Арлан
* Пĕчĕкке сăрă арлан
* Ондатра
* Шыв йĕкехӳри
* Перекетлĕ уй шăшийĕ
* Уй шăшийĕ
* Ана уй шăшийĕ
* Хĕрлемес уй шăшийĕ
* Хĕрлĕ уй шăшийĕ
* Чăпар уй шăшийĕ

## Асăрхавсем

## Каçăсем
# Пакша йышшисем

Сăрă пакша
**Пакша йышшисем** (лат. *Sciuridae*) — пысăк куçлă, çăра та вăрăм çăмлă чĕрчунсем. Вĕсен кайри урисем малтисенчен ик хут вăрăмрах, хӳри вăрăм. Пакша йышшисене икĕ ушкăна уйăраççĕ:

* Пакшасем
	+ Ахаль пакша
	+ Пăрăнтăк
* Сăвăрсем
	+ Тыркас
	+ Çеçенхир сăвăрĕ

## Каçăсем

* *Брандт Э. К.*  Белковые // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
# Клада

Кӑвак тата хӗрлӗ ушкӑнсем кладсем пулаҫҫӗ. Симӗс тата кӑвак ушкӑнсем те пӗрле клада пулса тӑраҫҫӗ.
**Клада** (грек. κλάδος «турат, туратланни»; англ. clade) — пӗр мӑн аслашшӗне тата унӑн пур тӳрӗ несӗлӗсене кӗртекен организмсен ушкӑнӗ. Терминпа филогенетикара усӑ кураҫҫӗ.

Кашни кладана организмсен монофилетикаллӑ ушкӑнӗ пек илсе йышӑнма тата кладограмма пулӑшӑвӗпе (организмсен пулса тӑнин диаграммине йывӑҫ «йӑх йывӑҫӗ» пек ӳкерме пулать).

## Вуламалли

* Павлинов И. Я. Кладистический анализ (методологические проблемы). — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1990. — 160 с. — 770 экз. — ISBN 5-211-00918-5. — УДК 57.06

## Каҫӑсем
# Хурт-кăпшанкă çиекенсемLatinitsopa vulani

| ?Тăрна |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Eulipotyphla |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISХурт-кăпшанкă çиекенсемБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Хурт-кăпшанкă çиекеннисем** (*Хурт-кăпшанкăпа тăранаканасем*, лат. *Eulipotyphla* е Lipotyphla; кивелнĕ ят Insectivora) - кусем хурт-кăпшанкă çисе пурăнакан чĕрчунсем (биологилле урта, отряд). Ыттисенчен савăл евĕр пуçĕпе уйрăлса тăраççĕ, куçĕсем пĕчĕк. Кĕлетки 5-35 сантиметр пулать. Хурт-кăпшанкă çиекеннисем шутне çаксем кĕреççĕ:

* Чĕрĕп йышшисем
* Хушăкшăл йышшисем
* Каюра йышшисем
* Пĕчĕк каюра йышшисем

## Асăрхавсем

## Литература

* Боркин Л. Я. . Карл Линней (1707—1778) как зоолог // Вид и видообразование. Анализ новых взглядов и тенденций / Под ред. А. Ф. Алимова и С. Д. Степаньянц. — СПб.: Т-во научн. изданий КМК, 2009. — 298 с. — ISBN 978-5-87317-589-5. — С. 9—78.
* Дзержинский Ф. Я., Васильев Б. Д., Малахов В. В. . Зоология позвоночных. 2-е изд. — М.: Издат. центр «Академия», 2014. — 464 с. — ISBN 978-5-4468-0459-7.
* Зайцев М. В., Войта Л. Л., Шефтель Б. И. Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий / Редактор выпуска: А. О. Аверьянов. — Санкт-Петербург, 2014. — Вып. 178 : Насекомоядные. — 391 с. — (Определители по фауне России, издаваемые Зоологическим институтом РАН). — ISBN 978-5-02-038380-7.
* Кэрролл Р. . Палеонтология и эволюция позвоночных: В 3-х тт. Т. 3. — М.: Мир, 1993. — 312 с. — ISBN 5-03-001819-0.
* Млекопитающие России: систематико-географический справочник / Под ред. И. Я. Павлинова и А. А. Лисовского. — М.: Товарищество научных изданий КМК, 2012. — 604 с. — (Сборник трудов Зоологического музея МГУ, т. 52). — ISBN 978-87317-844-5.
* Разнообразие млекопитающих / О. Л. Россолимо, И. Я. Павлинов, С. В. Крускоп, А. А. Лисовский, Н. Н. Спасская, А. В. Борисенко, А. А. Панютина. — М. : Издательство КМК, 2004. — Ч. I. — 366 с. — (Разнообразие животных). — ISBN 5-87317-098-3.
* Asher R. J., McKenna M. C., Emry R. J., Tabrum A. R., Kron D. G. . Morphology and relationships of Apternodus and other extinct, zalambdodont, placental mammals // Bulletin of the American \*Museum of Natural History, 2002, no. 73. — P. 1—117. — doi:10.1206/0003-0090(2002)273<0001:MAROAA>2.0.CO;2.
* Lopatin A. V. . Early Paleogene insectivore mammals of Asia and establishment of the major groups of Insectivora // Paleontological Journal, 2006, 40 (Suppl. 3). — P. S205—S405. — doi:10.1134/S0031030106090012.
* McKenna M. C., Bell S. K. . Classification of Mammals Above the Species Level. — New York: Columbia University Press, 1997. — 631 p. — ISBN 0-231-11012-X.
* Simpson G. G. The Principles of Classification and a Classification of Mammals // Bull. of the American Museum of Natural History. — 1945. — Vol. 85. — P. 1—350.

## Каçăсем

* Журавли // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
# Кил-çурт шăшийĕ (чĕрчунсен речĕ)Latinitsopa vulani

| ?Кил-çурт шăшийĕ |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Mus |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISКил-çурт шăшийĕ (чĕрчунсен речĕ)Биотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Кил-çурт шăшийĕ (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Шăши пӑхӑр.
**Кил-çурт шăшийĕ** (лат. *Mus*) — шăши йышшисем ямахатри (йышри) кăшлакан чĕрчунсен речĕ.

Ретри чи паллă (курăмлă) тĕс те (лат. *Mus musculus*) çав ятпах çÿрет.

## Асăрхавсем

### Комментарисем

Шаблон:Комментарисем

## Литература

* *Котенкова Е. В., Мешкова Н. Н., Шутова М. И.*  О крысах и мышах: научно-популярное издание / Отв. ред. Соколов В. Е.. —  М.:  Наука, 1989. — (Человек и окружающая среда). — 25 000 экз. — ISBN 5-02-005233-7
* *Гура А. В.*  Куньи и другие пушные звери // Символика животных в славянской народной традиции. — Индрик. —  М.:  Индрик, 1997. — (Традиционная духовная культура славян. Современные исследования). — ISBN 5-85759-056-6
* *Громов И.М., Ербаева М.А.*  Домовая мышь // Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Зайцеобразные и грызуны. —  СПб.: 1995. — (Определители по фауне России, издаваемые Зоологическим институтом РАН. Вып. 167).

## Каçăсем

* Позвоночные животные России: Мышь домовая 2021 ҫулхи Ака уйӑхӗн 13-мӗшӗнче архивланӑ.
* Сайт о декоративных мышах

Шаблон:Моделлĕ организмсем
# ЙĕкехӳреLatinitsopa vulani

| ?Йĕке хӳресем |
| --- |
| Сăрă йĕке хӳре (*Rattus norvegicus*)  |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Rattus |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 |

|  |
| --- |
| ITIS **180361** |
| NCBI **10114** |

 |

 |

**Йĕке хӳресем** (лат. *Rattus*) — шăшисен çемьинчи кăшлакан ăрачĕ. Йĕке хÿре кĕлетки тăршшĕ 25 см яхăн, хÿри - 12 см. Йывăрăшĕпе çур килограма çитет. Ытларах чухне сăрăрах хăмăр тĕслĕ. Хырăм айĕ çутă кăвакрах. Хÿри çăмсăр, вĕтĕ хупăсемпе витĕннĕ. Йĕке хÿре этем пурнăçĕпе тачă çыхăннă. Пирĕн тăрăхра йĕке хÿресем пĕр ĕмĕр каялла кăна хытă ĕрчесе кайнă, çакна чукун çул хывнипе çыхăнтараççĕ. Этеме йĕке хÿре ытларах хĕллехи вăхăтра аптратать. Çулла çитсен нумай чухне юхан шывсем хĕррине пурăнма куçать, мĕншĕн тесен йĕке хÿрене пурăнма шыв питĕ кирлĕ. Çав вăхăтрах апат-çимĕç тулăх пулсан пĕр вырăнта та пурăнма пултарать. Пытанса пурăнма йĕке хÿресем тĕрлĕрен шăтăк чаваççĕ, хăйсен йăвисенче йăхпа пурăнаççĕ. Йăхра йĕке хÿрсем 20-30 пуç таран пулаççĕ. Аçисем территори сыхлаççĕ. Апат енчен йĕке хÿре ниме те тиркемест - мĕн çиме юрăхлă пĕтĕмпех кăшлать (курăк вăрринчен пуçласа вилнĕ чĕр чунсем таранах). Ами çулталăкра 2-3 хут çăвăрлать. Йăвара 10 çăвăр таран пулать. Пурнăçĕ вĕсен 2 çултан мала пулмасть. Йĕке хÿре - этеме сиен кÿрекен чи паллă чĕр чун. Çулталăкра пĕр йĕкехÿре 20 килограмм ытла апат çиет. Тата пысăкрах сиен вара тĕрлĕ чир-чĕр сарнипе кÿрет. Çавна пулах этем унпа сĕм ĕлĕкренех кĕрешет, анчах та йĕке хÿрене пĕтерме çăмăл мар, çак кăшлакан чĕр чун темле йывăр условие те питĕ хăвăрт хăнăхса çитет, йышлă ĕрчет.

## Пĕтĕмĕшле хыпарсем

## Систематика тата тĕссем

## Çавăн пекех пăхăр

* Йĕке хӳре кашкăрĕ
* Дератизаци

## Каçăсем

* «Суперкрысы» против человечества «Взгляд» (21.09.2006)
* Вездесущая, везде живущая («Вокруг света», № 9 (2468), сентябрь 1979 Рубрика «Без рубрики»)
# ШăшикLatinitsopa vulani

Ан пӑтраштарӑр Шăшипе.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Шăши пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Шăшик (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Шăшик |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Sicista |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISШăшикБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Шăшик** (лат. *Sicista*) — сĕтпе ӳсекен чĕрчунсен кăшлакансем уртинчи биологилле рет.

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Журавли // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
# МонофилиLatinitsopa vulani

Monophyly, paraphyly, polyphyly
**Монофили́** (ав.гр. μόνος — «пĕрре», тата φυλή — «килйыш», «кил йышĕ») — таксона кĕрекен мĕнпур пвйташсем пĕрлĕхле пĕр несĕлтен аталанса кайни, çавăн пекех асăннă таксона хайхи пĕрлĕхле несĕлĕн *мĕнпур* тăхăмĕсем кĕни.

## Çавăн пекех

* Кладистика
* Эволюцилле таксономи
* Парафили
* Полифили
* Клада

## Асăрхавсем
# Номенклатура курăмĕLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Курăм пӑхӑр.
**Курăм**, е **Номенклату́ра курăмĕ** (лат. *typus nomenclaturalis*), — Биологи систематикинчи таксона çырса кăтартакан тата ята чи малтан публикациленипе çыхăннă элемент.

Номенклатура курăмне уйăрса илсе паллă тунине **типификаци** теççĕ. Типификаци пулăшнипе таксон ятне таксонĕпе хăйĕнпе çыхăнтараççĕ.

## Çавăн пекех

Номенклатура курăмĕн уйрăм тĕслĕхĕсем çинчен:

* Курăмлă экземпляр (статьяра палăртавсем пур: *голотип*, *паратип*, *лектотип* т. ыт. те.)
* Курăмлă тĕс
* Курăмлă рет

## Вуламалли

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 39—42.
* *Еленевский А. Г.* Ботаника. Систематика высших, или наземных, растений: учеб. для студ. высш. пед. учеб. заведений / А. Г. Еленевский, М. П. Соловьёва, В. Н. Тихомиров. — 4-е изд., испр. — М.: Издательский центр «Академия», 2006. — С. 6—7. — ISBN 5-7695-2141-4.

## Каçăсем

* *[ Тип номенклатурный]* — ПСЭ Тĕрĕсленĕ 6 сентябрь 2008 ç.
* Номенклатурный тип. Статья в Сельскохозяйственной электронной библиотеке знаний Тĕрĕсленĕ 6 сентябрь 2008 ç.
* Высшие растения: номенклатура (правила наименования растений). Статья на сайте Биология и медицина Тĕрĕсленĕ 6 сентябрь 2008 ç.
* Международный кодекс ботанической номенклатуры: Vienna Code, 2006
	+ Division II. Rules and Recomendations. Chapter II. Status, Typification, and Priority of Names. Section 2. Typification(акӑлч.) Тĕрĕсленĕ 6 сентябрь 2008 ç.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000)(акӑлч.) Тĕрĕсленĕ 18 август 2008 ç.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)(акӑлч.) Тĕрĕсленĕ 18 август 2008 ç.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002)2011 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.) Тĕрĕсленĕ 18 август 2008 ç.
* The Type Specimen Register of the United States National Herbarium(акӑлч.) Тĕрĕсленĕ 18 сентябрь 2008 ç.