Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ультрафиолет пайăркалавLatinitsopa vulani

| Электромагнитла пайăркалав |
| --- |
| Синхротронла |
| Циклотронла |
| Тормозла |
| Ăшăлла |
| Монохромла |
| Черенков |
| Куçăмла |
| Радиопайăркалав |
| Микрохум |
| Терагерц |
| Инфрахĕрлĕ |
| Курăнакан |
| Ультрафиолет |
| Рентгенла |
| Гамма-пайăркалав |
| Ионлакан |
| Реликтла |
| Магнитла-дрейфла |
| Икĕ фотонлă |
| Хистевлĕ |

 «Ультрафиолет» ыйтни кунта куҫать; ҫавӑн пекех урӑх пӗлтерӗшсене пӑхӑр.
Two black light lamps
**Ультрафиоле́т пайăркалав** (ультрафиолет пайăркасем, УФ-пайăркалав, ултрафиолет; лат. *ultra* — çийĕн, чикĕ леш енче + violet — фиолет, хĕрхĕлтĕм) — электромагнитла пайăркалав, унăн пĕр диапазонĕ

## Çавăн пекех

* Экстремаллĕ ультрафиолет (EUV)
* Инфрахĕрлĕ пайăркалав
* Ионизацилекен пайăркалавсен радиобиологийĕ
* Чĕркĕмĕл-кварц ламппи
* Эксилампа

## Асăрхавсем
# Кăмрăкшыв

Ан пӑтраштарӑр Кăмрăкшывамăшпа.
Çак статьяра термина ăнлантарнă «Сахăр»; ҫавӑн пекех урӑх пӗлтерӗшсене пӑхӑр.
Лактозăн, сĕтри дисахаридăн, структурăлла формули
**Кăмрăкшыв** (**глици́д**, **углевод**) — органикăлла пĕрлешӳ, унăн тытăмĕнче карбонил ушкăнĕ тата темиçе гидроксил ушкăнĕ пур.
Ку класри пĕрлешÿсен ячĕ «кăмрăкамăш гидрачĕ» тенинчен, Карл Шмидт 1844-мĕш çулта сĕннĕскертен, тымарланать. Ăçтан сиксе тухнă-ха ку ят? Ăслăлăхра паллă чи малтанхи кăмрăкшывсене Cx(H2O)y евĕрлĕ брутто-формулăпа çырса кăтартнă, чăн та, формаллĕн пăхсан, кăмрăкамăшн тата шывăн пĕрлешĕвĕ пек пулса тухать.

**Сахăрсем** — çапла калаççĕ пĕчĕк молекулăллă углеводсене (кăмрăкшывсене): моносахаридсене, дисахаридсене тата олигосахаридсене.

## Çавăн пекех

* Шуррисем
* Çусем

## Асăрхавсем

## Литература

* Химическая энциклопедия : [рус.] : в 5 т. / под ред. Н. С. Зефирова. — М. : Большая российская энциклопедия, 1999. — Т. 5. — 783 с. — ISBN 5-85270-310-9.

## Каçăсем

* Углеводы (выр.). — строение и химические свойства.
# ПыршăлăхLatinitsopa vulani

Stomach colon rectum diagram-en
**Пыршăлăх** (лат. *intestinum*) — этемĕн апат ирĕлтерекен тытăмĕн пĕр пайĕ

## Çавăн пекех

* Пыршăлах микрофлори
* Пыршă эпителийĕ[en]
* Либеркюн крипти
* Пыршă тĕкĕ[en]

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Болезни кишечника2013 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
* Видео материалы курса «живой хирургии»2010 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
# Сăвăр

Сăвăр
Сăвăр
**Сăвăр** (лат. *Marmota*) — кăшлавçăсен (Rodentia) отрядĕнчи (уртинчи) пакша йышшисем (Sciuridae) ямахатри чĕрчунсем.

**Сăвăр** (лат. *Marmota*) — сĕт çитерекен пакша евĕрлĕ кăшлакан чĕрчун. Сăвăр кĕлетки тăршшĕ 50-58 сантиметр, йывăрăшĕ 4-6 килограмм пулать. Сăвăрсем çемьепе шăтăкра пурнаççĕ. Шăтăк тарăнăшĕ 2-3 метра çитет, тăршшĕ вара 10 метртан та иртме пултарать. Кĕркунне шăтăкне питĕрсе çывăрма выртаççĕ. Çуркунне вăрансах чупаççĕ. Сăвăр ами 40-42 кунран 3-5 çура тăвать. 26 кунран çурасем курăк çиме тытăнаççĕ. Наркăмăшлă курăксемсĕр пуçне нимĕнле ÿсен-тăрана та тиркемеççĕ. Сăвăрсем 10-12 çул пурнаççĕ. Пирĕн патăрта вĕсем ĕлек пайтах пулнă. Хальхи вăхăтра сăвар ятарласа килсе янă хыççăн кăна тепĕр хут ĕрчеме пуçланă. Паянхи куна сăвăр колонийĕсем Патăрьел тата Çĕрпÿ районĕсенче пур.

Сăвăр
## Классификаци

* Алтай сăвăрĕ *Marmota baibacina*
* Байбак *Marmota bobak*
* *Marmota broweri*
* Шуралнă çăмлă *Marmota caligata*
* Камчатка сăвăрĕ *Marmota camtschatica*
* Хĕрлĕ сăвăр *Marmota caudata*
* Сар хырăмлă сăвăр *Marmota flaviventris*
* Гималай сăвăрĕ *Marmota himalayana*
* Альп сăвăрĕ *Marmota marmota*
* Мензбир сăвăрĕ *Marmota menzbieri*
* Вăрман сăвăрĕ *Marmota monax*
* Олимп сăвăрĕ *Marmota olympus*
* Тарбаган, Монголи сăвăрĕ *Marmota sibirica*
* Ванкувер сăвăрĕ *Marmota vancouverensis*

## Сăвăр кунĕ

1886 çултан АПШра нарăсăн 2-мĕшĕнче Сăвăр кунĕ паллă тăваççĕ.Çак куна сăвăр шăтăкĕнчен тухнине сăнаса хĕл тăршшĕне пĕлеççĕ.

## Фотогалерея

* *Marmota marmota*
* *Marmota vancouverensis*
* *Marmota bobak*
* *Marmota monax*
 в день сурка
* *Marmota flaviventris*
* *Marmota caudata*
* *Marmota himalayana*
* *Marmota olympus*
* *Marmota camtschatica*
* *Marmota caligata*
* *Marmota flaviventris*

## Литература

* *Бибиков Д. И.*  Сурки. —  М.:  Агропромиздат, 1989. — ISBN 5-10-001018-5
* *Даниэл М.*  Тайные тропы носителей смерти: Пер. с чеш. / Милан Даниэл / Под ред. Б. Л. Черкасского. —  М.:  Прогресс, 1990. — ISBN 5-01-002041-6

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Байбак.ру — Сăвăрсене килте усрамалли çинчен
* Василий Песков «Вĕсем халь çывăраççĕ» 2009 ҫулхи Ака уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ.
* Сăвăрсен çурчĕ 2016 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ.
# ФилиппинсемLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| Repúbliká ng̃ Pilipinas
Филиппин Республики |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Филиппин ялавĕ | Филиппин гербĕ |

 |
|  |
| Патшалăх чĕлхисем | тагальпе акăлчан чĕлхисем |
| Тĕп хула | Манила |
| Чи пысăк хула | Кесон Сити |
| Президент | Родриго Роа Дутерте |
|  |  |
| Лаптăкĕ  - Пĕтĕмпе | 70 вырăнта 300 000 км2 |
| Халăх йышĕ  - Пĕтĕмпе(2005)  - Йышлăхĕ | 13 вырăнта 87 857 473 276/км² |
| Валюта ячĕ | филиппин песойĕ |
| Вăхăт тăрăхĕ | ГВ +8 пуçласа +8 таран |
| Патшалăх гимнĕ | «Lupang Hinirang» |
| Тетел доменĕ | .ph |
| Тел. префиксĕ | +63 |

**Филиппин** — Кăнтăр-Хĕвелтухăç Азире вырнаçнă патшалăх.

## Тавралăхĕ

Филиппин 7 100 ытла утрав çинче вырнаçнă. Вĕсенчен пысăккисем: Лусон, Минданао, Самар, Панай, Палаван, Негрос, Миндоро, Лейте. Вулкан ĕçленипе пулнă утравсем чылай.

Минданао утравĕнче патшалăхăн чи çӳллĕ сăрчĕ вырнаçнă — Апо вулканĕ. Ун çӳллĕшĕ 2 954 метр.

## Истори

Ку çĕрсене çынсем пирĕн эрăри V ĕмĕрте куçма пуçланă.

1521-1898 çулсенче Испани тапхăрĕ иртнĕ. 1898 çулта Испанипе Америка хушшинче вăрçă хыççăн Филиппин, Куба, Гуам тата Пуэрто Рико патшалăхсем АПШна куçнă. АПШ тапхăрĕ 1946 çулччен тăсăлнă. Иккĕмĕш тĕнче вăрçинче патшалăх яппунсен аллине лекнĕ.

1946 çулта патшалăх ирĕке тухнă.

## Халăх йышĕ

## Тавралăх

## Административлă пайланăвĕ

## Паллă вырăнсем

## Хуçалăх

## Çул-йĕр

## Каçăсем

* Раççейри Филиппин элчелĕхĕ
# Полчок

Полчок
**Полчок** - çывравçăсенчен чи пысăкки. Кĕлеткин тăршшĕ 18 сантиметра çитет, хӳри - 12 сантиметра. Йăвине йывăç хăвăлĕнче тума тăрăшать. Апата каçхине тухать, кăнтăрла йăвинче канать. Хĕл каçма тунката е йывăç тымарĕ айне йăва тăвать. Полчок çывравçă ами çулталăкра пĕрре кăна çăвăрлать. Ку çывравçăн тăшманĕсем сахал - ӳхĕсем тата пысăк тăманасем.
Полчок çывравçă йышĕ пирĕн тăрăхра питĕ пĕчĕк. Тĕл пуласса полчоксем çурçĕр енчи вăрмансенче çеç сайра-хутра тĕл пулкалаççĕ.
# Ахаль якăлпай

Якăлпай
Якăлпай ареалĕ
 сарри- йăва çавăрнă вăхăтра, симĕсси - çулталăкĕпе
*Якăлпай тӳрлетни*
Якăлпай ами
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Якăлпай (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Якăлпай** (лат. Falco tinnunculus) - кăвакарчăнтан кăшт пĕчĕкрех кайăк.
Çăмартисем (3-4) сарă, хĕрлĕрех хăмăр пăнчăллă.
Йăвари чĕпписене тытса килнĕ вĕçен кайăка тĕкĕсенчен тасатса, вакласа çитереççĕ. Якăлпайсен тĕп апачĕ - пĕчĕк вĕçен кайăксем: тăрисем, шĕпшĕлсем, çерçисем. Вĕсене тытма якăлпайсем иккĕн çӳреççĕ. Пĕри çĕр çумĕпе вĕçсе пырса кайăксене хӳтлĕхрен хăвласа кăларать, тепри вĕсене сывлăшра çапса ӳкерет. Аялта вĕçсе çӳрекен якăлпай çапса ӳкернĕ кайăка ярса илет.
Ака уйăхĕнче вĕçсе килеççĕ. Авăн уйăхĕнче вĕçсе каяççĕ. Пирĕн тăрăхра республикăн çурçĕр енчи вăрманĕсенче тĕл пулаççĕ. Вĕсен хисепĕ Чăвашра яланах пĕчĕк пулнă, мĕншĕн тесен ку кайăксен пысăк пайĕ пирĕнтен çурçĕртерех çу каçать.

Якăлпай сывлăшра
Якăлпай çăмарти
## Каçăсем

* Веб-камера Якăлпай йăвинче 2009 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.
* Якăлпай вĕçни  çинче
* Якăлпай ăçи  çинче
* Якăлпай пĕчĕк кайăк çине тапăнать  çинче
* Якăлпай чĕпписене çитерет  çинче
# ПриматсемLatinitsopa vulani

| ?Приматсем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |
| Тĕс: | Хордăллисем |
| Класс: | Сĕтпе ӳсекенсем |

 |
|  Латинла çырни |
| лат. *Primates* |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISПриматсемБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Приматсем** (лат. *Primates*, фр. Primat, primas, «пӗрремӗшсем» сӑмахран) — сĕтпе ӳсекенсен плаценталлисен ушкӑнӗ, вӗсен шутне упӑтесемпе ҫынсем те кӗреҫҫӗ. 477 тӗс пур.

## Вуламалли

* Биологический энциклопедический словарь / под редакцией М. С. Гилярова и др., — М., Советская Энциклопедия, 1989.
* Бутовская М. Л., Файнберг Л. А. Этология приматов (учебное пособие). — М.: Издательство МГУ, 1992.
* Н. Н. Ладыгина-Котс. Дитя шимпанзе и дитя человека в их инстинктах, эмоциях, играх, привычках и выразительных движениях. С 145 таблицами. — М.: Государственный Дарвиновский музей, 1935. — 596 с., в 2002 году книга была переведена на английский язык: Nadezhda Nikolaevna Ladygina-Kohts. Infant Chimpanzee and Human Child: A Classic 1935 Comparative Study of Ape Emotions and Intellegence / translated by Boris Vekker, edited by Frans B. M. de Waal. — Oxford: Oxford University Press, 2002. — 452 с. — ISBN 0-19-513565-2.

## Йӑхсем

* Шимпанзе
* Капуцинсем

## Каҫӑсем

* Лев Выготский, Александр Лурия «Этюды по истории поведения: Обезьяна. Примитив. Ребёнок»
* Майкл Хидс: Теория происхождения приматов поставлена под сомнение
* Из коллекции кафедры антропологии биол. факультета МГУ: фотографии черепов современных приматов.
# ТундраLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тундра (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Тундра
Арктика тундри. Врангель утравĕ.

|  |
| --- |
|  |

**Ту́ндра** — вăрман ӳсентăранлăхĕн çурçĕр енче выртакан çутçанталăк зони, тинĕс е юханшыв шывĕсем илмен пĕрмай шăннă тăпраллă уçлăхсем. Тундра тайга зонинчен çурçĕререх вырнаçнă. Тундра шурлăхлă, торфлă, чуллă. Тундрăн кăнтăр чиккине Арктика пуçламăшĕ теççĕ. Çурçĕр енчен тундрă арктика пушхирĕ патне çитет . «Тундрă» терминпа Антарктика çутçанталăк зонисене палăртнă чухне те усă кураççĕ.

## Классификаци

### Туçи тундрисем

Полонина Боржава çулла
Ай-Петринская яйла

### Антарктика тундри

## Климат

Тундра, Аляске утă уйăхĕнче.
## Чĕрчун тата ӳсентăран тĕнчи

## Раççей тундрин экологи кризисĕ

Çын çутçанталăка уямасăр ĕçленине пула (чи малтанах нефте уçласа илнĕшĕн, нефть пăрăхĕсене туса хурса эксплуатациленĕшĕн) раççей тундрин чылайăш пайĕ экологи катастрофи лакăмне лекнĕ. Нефть пăрăхĕсенчен чĕрĕ тавар юхса тухса тавра территорине варалать, çунакан нефть кӳллисем тата унчен ӳсентăрăнпа витĕннĕ, халĕ вара пĕтĕмпех çунса кайнă территорисем сахал мар тĕл пулаççĕ.

Çĕнĕ нефть пăрăхĕсене хунă çĕрте пăлансене куçса çӳреме хушă хăвараççĕ пулин те чĕрчунсем пур чухне те вĕсене тупаймаççĕ.

Тундра тăрăх автопуйăссем унталла-кунталла çӳреççĕ, вĕсем ӳсентăран витĕмне пĕтерекен мусора хăвараççĕ. Çăпаталлă транспорт аркатнă тундра тăпра сийĕ темиçе теçетке çул иртсен кăна чĕрĕлет.

Çак ĕнтĕ тăпрана, шыва тата ӳсентăранлăха вараласа пырать, пăлансен тата тундрăри ытти чĕрчунсен йышне чакарать.

Арктика тундр. Врангель утравĕ

## Çавăн пекех

* Тундрăçеçенхир
* Арктика
* Тайга

## Литература

* *Цинзерлинг Ю. Д.* География растительного покрова Северо-Запада европейской части СССР. — Л., 1932
* Тундра / Александрова В. Д. // Тихоходки — Ульяново. — М. : Советская энциклопедия, 1977. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26).
* *Грибова С. А.* Тундры. — Л., 1980

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Сайт о Чукотке 2009 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 24-мӗшӗнче архивланӑ.
# Бизон

Бизон
Америка бизонӗ
**Бизон** е **Америка бизонӗ** (лат. *Bison bison* — хăвăл мăйракаллă сĕтпе ӳсекенсен *Băкăр eвĕрлĕ* уйрăм шутне кĕрет. Вăл зубрпа питĕ çывăх, вĕсен икĕ тĕсĕсем те пĕр пĕринпе хутăштарсан тухăçлă пăрусем — зубробизонсем параççĕ.

Çак сăлтавпа хăшпĕр чух вĕсене пĕр арат шутне кĕртеççĕ.

## Çавăн пекех

* Бизонсем

## Вуламалли

* Бизон // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Каçăсем

* American Bison 2017 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.
* National Bison Association
* Buffalo Field Campaign
* Species profile: American bison by The Nature Conservancy
# Хăнтăр йышшисемLatinitsopa vulani

**Хăнтăр йышшисем** – кăшлакансенчен чи пысăккисем, вĕсен йывăрăшĕ 30 килограма çитме пултарать. Урисем кĕске, кайрисем пысăкрах, куçĕсемпе хăлха çунаттисем пĕчĕк. Кутани патĕнче шăршă парĕ вырнаçнă. Каскăчсем питĕ аван аталаннă.

## Татах пăхăр

* Юханшыв хăнтăрĕ
* Хăнтăр
* Ондатра
# Сыснашка йышшисемLatinitsopa vulani

Caviidae «ыйтни» кунта янă; ҫавӑн пекех урӑх пӗлтерӗшсене пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Сыснашка (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Сыснашка йышшисем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Caviidae |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISСыснашка йышшисемБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Сыснашка йышшисем**Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. 5391 назв. Млекопитающие. — М.: Русский язык, 1984. — С. 196. — 10 000 экз. — ISBN 5-200-00232-X. (лат. Caviidae), — кăшлакансен ямахачĕ.
Тинĕс сыснашки çак ретрен.

## Классификаци

* Тинĕс сыснашки

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Журавли // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
# Сыснашка

Cavia «ыйтни» кунта янă; ҫавӑн пекех урӑх пӗлтерӗшсене пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Сыснашка (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Сыснашка |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Cavia |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISСыснашкаБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Сыснашка** (лат. *Cavia*) — Сыснашка йышшисем ямахтри сĕтпе ÿсекенсен речĕ (кăкĕ).

Тинĕс сыснашки çак ретрен.

## Биологилле тĕссем

* Тинĕс сыснашки

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Журавли // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.