Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Плацентăллисем

Плаценталлисем
Леопард - Кăнтăр Африкăри заповедникра
**Плаценталлисем** – чи анлă сарăлнă сĕтпе ӳсекенсен инфракласĕ, вĕсемех чи аталаннисем шутланаççĕ.
Плацента эмбриона ÿссе аталанма, пурăнма кирлĕ апат-çимĕçне амăшĕнчен илме май парать, çавна кура плаценталлисен аталанăвĕ çуралнă тĕлех çÿллĕ шая çитет.

## Тискер чĕрчунсен отрячĕсем

* Лептиктидсем
* Тулли мар шăллисем
* Калта евĕрлисем
* Хурт-кăпшанкă çиекеннисем
* Çара çерçи евĕрлисем
* Çăм çунатлисем
* Приматсем
* Мулкач евĕрлисем
* Кăшлакансем
* Çăткăнсем
* Лаптак ураллисем
* Кит евĕрлисем
* Хăвăл шăллисем
* Домансем
* Хоботлисем
* Сиренсем
* Хăрах чĕрнеллисем
* Ура хыттиллисем
* Йĕкĕр чĕрнеллисем

## Чăвашра пурнаканнисем

* Йĕкĕр чĕрнеллисем
* Çăткăнсем
* Мулкач евĕрлисем
* Хурт-кăпшанкă çиекеннисем
* Çара çерçисем евĕрлисем
* Кăшлакансем

## Алла вĕрентнĕ сĕтпе ӳсекенсем

* Лаша
* Ĕне
* Качака
* Сурăх
* Сысна
* Кролик
* Йытă
* Кушак

## Каçăсем

## Вулав валли
# Каскăч (шăл)Latinitsopa vulani

Каскăчсене, аялтисене, кунта 11-мĕш номĕрпе кăтартнă
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Шăл пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Каскăч пӑхӑр.
**Каскăч** (лат. *Dentes incisivi*) — малти шăлсене çапла калаççĕ

## Асăрхавсем

## Литература

* Резцы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Резцы // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 4 т. —  СПб.: 1907—1909.
* Зубы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Лемуровые // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
* Сумчатые животные // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.

## Каçăсем

Шаблон:Шăлсен анатомийĕ
# Мулкач евĕрлисем

Килти европа кроликĕ
**Мулкач евĕрлисем** лат. *Lagomorpha* – куян пеккисем, кĕлетки 70 сантиметра çити пулать, хăлхисем вăрам, пăрăх евĕртерех. Кайри урисем малтисенчен чылай вăрăмтарах, малти урисем 5 пӳрнеллĕ, кайрисем – 4. Урисем çинче тар парĕсем лайăх аталаннă. Шăлĕсем çивĕч, уйрăмах каскăч шăлсем. Вĕсем ытларах ӳсентăранпа тăранса пурнаççĕ. Питĕ хăвăрт ĕрчеççĕ. Мулкач евĕрлисене икĕ ушкăна пайлаççĕ:

* Мулкач йышшисем
* Нăйкăш йышшисем

Пирĕн тăрăхра мулкач йышшисем кăна ĕрчеççĕ.

## Вуламалли

* Биологический энциклопедический словарь — М.: Советская энциклопедия, 1986
* *Старикович С. Ф.* Самые обычные животные. — М.: Наука, 1989

## Çавăн пекех пăхăр

* Мулкач
* Мулкач йышшисем
# Çара çерçи евĕрлисем

**Çара çерçи евĕрлисем** – ытти сĕтпе ӳсекенсемпе танлаштарсан ку тискер чĕрчунсем вĕçме пĕлнипе уйрăлса тăраççĕ.

Хальхи вăхăтра çара çерçисен пине яхăн тĕсĕ шутланать. Вĕсене икĕ пысăк ушкăна уйраççĕ:

* çунатлисен ушкăнĕ
* çара çерçисен ушкăнĕ

Пирĕн патăрта çара çерçисем кăна пурăнаççĕ.
# ХăнтăрLatinitsopa vulani

**Хăнтăр** (лат. *Castor*, ав.гр. κάστωρ «хăнтăр» ← κάστον «йывăç») — кăшлакансем отрядри сĕтпе ÿсекенсен речĕ (кăкĕ).

Мĕнпурĕ икĕ тĕс:

* Ахаль хăнтăр
* Канада хăнтăрĕ

Хăнтăр
**Хăнтăр**, мускус йĕке хӳре (*Ondatra zibethicus*) — кăшлакан чĕр чунсенчен чи пысăкки. Вăл лÿппер курăнать. Утнă чухне хырăмĕ çĕре перĕнет. Шыва кĕрес умĕн хăнтăр хăлха шăтăкĕсене питĕрет. Каскăч шăлĕсем питĕ лайăх аталаннă, çăварĕчен тухса тăраççĕ. Вăл ÿсен-тăранпа тăранать. Чи юратнă апачĕ - ăвăс, йăмра, çирĕк, тирек йывăççисен хупписем. Вĕсене çиме хăнтăрсем каçхине йăвисенче тухаççĕ. Çинçе туналлă йывăçсене пĕрре çыртсах татать. Ытларах чухне 10-14 сантиметр диаметрлă çамрăк йывăçсене касса ÿкерет. Кайран сыппа пайласа йăви çывăхнелле сĕтĕрет. Çыран лутра чухне хăнтăрсем "пÿрт" тăваççĕ. Ăна çÿллĕ те типĕ вырăна лартаççĕ. Вăл конус евĕрлĕ. Сарлакăшĕ 5 метр таран, çÿллĕшĕ 1,5 метр таран пулать. «Пÿртне" хăнтăрсем йывăç тураттисенчен купаласа тăваççĕ, юшкăнпа тата пылчăкпа çирĕплетеççĕ. Вăл «пÿрте» вара упа та çĕмĕрсе кĕреймест. Хăнтăрсем хăйсен "пÿртне" çĕр айĕнчен кĕрсе çÿреççĕ. Пурăнасса хăнтăрсем 30 çул таран пурăнма пултараççĕ.  Çурисем амăшĕнчен çуралсан икĕ çултан кăна уйрăлаççĕ. Хăнтăрсене кашкăрсем, çÿлевĕçсем тапăнма пултараççĕ. Пирĕн республикăра хăнтăрсем 1951 çултан пуçласа ĕрчеме тытăннă. Вĕсен йышĕ хальхи вăхăтра 1 пинтен ытларах шутланать.

## Вуламалли

## Каçăсем

## Татах пӑхӑр

* Ондатра
# Тинĕс сыснашки

Cavia porcellus «ыйтни» кунта янă; ҫавӑн пекех урӑх пӗлтерӗшсене пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Сыснашка (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Тинĕс сыснашки |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Cavia porcellus |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISТинĕс сыснашкиБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Тинĕс сыснашки** (лат. *Cavia porcellus*) — Сыснашка йышшисем ямахтри Сыснашка ретри (кăкри) биологилле тĕс, кăшлакан тата сĕтпе ÿсекен чĕрчун. Килтилетнĕ.

## Истори

### Мĕншĕн «тинĕс»?

Тинĕс леш енчен килсе ернĕ (илсе килнĕ).

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* Журавли // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). —  СПб.: 1890—1907.
# АрланLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Арлан (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Арлан
**Арлан** (лат. *Cricetinae*) — кăшлаканнисем текен уртари арлан йышшисем ямахатри чĕрчунсен айямахачĕ (аййышĕ).

Кунакшкал чĕрчунсен хăшпĕр кăкĕсене (речĕсене) тата хăшпĕр тĕсĕсене **арланкка** (вырăсла «хомячок») теме пултараççĕ.

**Арлансем** е **арлан евĕрлисем** (лат. *Cricetidae*) — кăшлакансен ушкăнĕн шăши евĕрлисен ушкăн пайĕн чĕрчун ăрачĕ. Ахаль арлан кĕлетки 18-28 сантиметр тăршшĕ, хӳри - 5-7. Йывăрăшĕ - 400-700 грамм. Арлан пичĕ айĕнче апат хумалли "михĕ" лайăх аталаннă. Унта арлан 40-50 грамм таран тырă тултарма пултарать. Çав "михĕпе" усă курса арлан хăйĕн йăвине ӳлĕмлĕх апат турттарать. Арлан мăран, мĕшĕлти чĕрчун. Вăл пĕччен пурăнма юратать. Питĕ хаяр. Хăйне чăрмантарсан, çулне пӳлсен арлан, ним хăрамасăрах, чăрмантаракана тапăнать. Йытăран та, тилĕрен те, çынран та хăрамасть. Пурнăçĕ ытларах шăтăкра иртет. Арлансем апат шырама каçхине тухаççĕ.
Арлан икĕ тĕрлĕ йăва тăвать: пĕри - çуллахи, тепри - хĕл каçмалли. Çуллахи йăвана вăл канма кĕрсе выртать, ăна питĕ асат тунă. Хĕллехи йăви вара 5-6 пӳлĕмрен те иртет. Унта вăл хĕл каçать, запас апат упрать. Арлансем колонипе пурăнма кăмăллаççĕ. Арлан амисем икĕ хут çăвăрлама ĕлкĕреççĕ. Çак чĕрчун вăтамран 2 çул пурăнать. Арлансем ялхуçалăхне пысăк сиен кӳреççĕ, сикекен чирсем сараççĕ. Хальхи вăхăтра арлансен йышĕ сахал.
# Мулкач

**Мулкач** (лат. *Lepus*) — мулкач йышшисем йышри чĕрчунсен речĕ.

## «Мулкач» ретри уйрăм тĕссем

Асăннă рете çакнашкал тĕссем кĕреççĕ:

* Айрет *Macrotolagus*
	+ Антилопăлла мулкач (*Lepus alleni*)
* Айрет *Poecilolagus*
	+ Америка шурă мулкачĕ (*Lepus americanus*)
* Айрет *Lepus*
	+ Арктика шурă мулкачĕ (*Lepus arcticus*)
	+ Аляска мулкачĕ (*Lepus othus*)
	+ Шурă мулкач (*Lepus timidus*)
	+ †Дон мулкачĕ (*Lepus tanaiticus* Gureev, 1964)
* Айрет *Proeulagus*
	+ Хура хÿреллĕ мулкач (*Lepus californicus*)
	+ Шурă аяклă мулкач (*Lepus callotis*)
	+ Кап мулкачĕ (*Lepus capensis*)
	+ Сарăрах мулкач (*Lepus flavigularis*)
	+ Хура-хăмар мулкач (*Lepus insularis*)
	+ Вĕтлĕх мулкачĕ (*Lepus saxatilis*)
	+ Хăйăр мулкачĕ (*Lepus tibetanus*)
	+ Толай мулкач (*Lepus tolai*)
* Айрет *Eulagos*
	+ Хăва мулкачĕ (*Lepus castroviejoi*)
	+ Юньнань мулкачĕ (*Lepus comus*)
	+ Корей мулкачĕ (*Lepus coreanus*)
	+ Корсика мулкачĕ (*Lepus corsicanus*)
	+ Карсак (*Lepus europaeus*)
	+ Ибери мулкачĕ (*Lepus granatensis*)
	+ Маньчжури мулкачĕ (*Lepus mandschuricus*)
	+ Кăтра мулкач (*Lepus oiostolus*)
	+ *Lepus starcki*
	+ Шурă хÿреллĕ мулкач (*Lepus townsendii*)
* Айрет *Sabanalagus*
	+ Эфиопи мулкачĕ заяц (*Lepus fagani*)
	+ *Lepus microtis*
* Айрет *Indolagus*
	+ Хайнань мулкачĕ (*Lepus hainanus*)
	+ Тĕксĕм мăйлă мулкач (*Lepus nigricollis*)
	+ Бирма мулкачĕ (*Lepus peguensis*)
* Айрет *Sinolagus*
	+ Китай мулкачĕ (*Lepus sinensis*)
* Айрет *Tarimolagus*
	+ Яркенд мулкачĕ (*Lepus yarkandensis*)
* Паллăмарлăхлă айрет
	+ Яппун мулкачĕ (*Lepus brachyurus*)
	+ Абиссини мулкачĕ (*Lepus habessinicus*)

Мулкач
**Мулкач** (лат. *Leporidae*) — мулкач евĕрлисен ушкăнĕн сĕтпе ÿсекенсен çемйинчи чĕрчун. Мулкачсем шутне *Lepus*, *Pronolagus* тата *Caprolagus* ăрачĕсем тата кроликсем кĕреççĕ.

Мулкач (вăрман мулкачĕ) 50 сантиметртан вăрăмрах пулать. Хăлхи 9-11 сантиметр тăршшĕ. Йывăрăшĕ 4 килограма яхăн. Вăрман мулкачĕн хăлхи хир мулкачĕн (карсакăн) хăлхипе танлаштарсан кăштах кĕскерех, ура лаппи вара сарлакарах. Ку мулкач вăрманта пурăнма юратать, анчах та сĕм вăрмансенче курăнмасть. Унăн рационĕнче 60 тĕслĕ ÿсен-тăран. Кăмпа та юратса çиет. Апат шырама каçхине тухать. Ирпе ирех те ăна апатра курма пулать. Кăнтăрла вăл канать% çулла уçă вырăнта - пĕр-пĕр хÿтлĕх хыçĕнче, хĕлле юр айĕнче. Куçĕ лайăхах курмасть, анчах та хăлхи питĕ лайăх илтет. Çулталăкра 1 е 2 хут çăвăрлать. 3-5 çура пулать пуслăхра. Пĕр эрнери мулкач çури курăк çиме тытăнать. Икĕ эрнери çурасене амăшĕ ĕмĕртме пăрахать. Малалла çурасем хăйсем тĕллĕнех пурăнаççĕ. Мулкачсене тилĕсемпе çÿлевĕçсем тапăнаççĕ. Тăманасем те канăç памаççĕ. Çынсем те вĕсене тытсах тăраççĕ. Мулкачсен хисепĕ 10 пине яхăн шутланать.

## Çемйин тĕсĕсем

## Çав. пекех

* Кролик

## Асăрхавсем
# КроликLatinitsopa vulani

**Кролик** — мулкач йышшисем ямахатри чĕрчунсен темиçе речĕ (кăкĕ).

**Кролик** — курăк çиекен куян пек кăшлакан килти чĕрчун, ăна ашпа тиршĕн усраççĕ, вăл çулла: хупах, армути, суккăр вĕлтĕрен (Пустырник), уткăшкар, шаннă вĕлтĕрен, кăшман, кишĕр çулçи, хĕлле: сăсăл, утă, кăшман, кишĕр çиме, кукуруз, йывăç турачĕсене кăшлама юратать. Ами пĕр уйăхран çурлать, çурисем тăхăр уйăхран кролик пулаççĕ. Куянăн пĕр çури кăна пулать, кроликăн темиççе. Тăта кроликăн çурисем çара, суккăр, шăлсăр çуралаççĕ. Тăватă уйăхран çура лама пултарать, çичĕ уйăхран аçа патне яма юрать, тăхăр уйăхран кролик пулать.

Килти кролик тискер (европӑри) кролик евӗрлӗ. Килти кроликсем хӑйсен тискер аслашшӗсенчен нумай тӗслӗ, тӗслӗ, ҫӑм тытӑмӗпе уйрӑлса тӑраҫҫӗ. Карлик кроликӗсем 1 кгран кая мар виҫме пултараҫҫӗ, уйрӑммӑнах пысӑк ӑратлӑ кроликсем 10-11 кг массӑна ҫитеҫҫӗ, Ҫын килти кроликсемпе килти питомецсем пулса аш-какай, тир, мамӑк илме усӑ курать.

Англо чӗлхеллӗ зоологире кролик-аҫа аҫисемшӗн "бакс" (англ) ят тытӑнса юлнӑ. bucks); кролик амисем вара "доуз" (англ тесе ят панӑ. does). Зоотерминологире ватӑ кроликсене" лашасем " (англ) тесе ят панӑ. coneу), ку вӑхӑтра эпир "кролик" (англ) сӑмаха куҫарнӑ чухне пӗлтӗмӗр. rabbit) ҫамрӑк хӗрарӑмпа ҫеҫ усӑ курнӑ. АПШРА кролик ҫурисемпе ҫамрӑк кроликсене "банни" (англ) терминпа усӑ кураҫҫӗ. bunny) ӑна килти кроликсемпе те час — часах усӑ кураҫҫӗ, анчах ятарласа-килти кроликсен ҫамрӑк арӑмӗпе. Ҫамрӑк мулкачсене "леворет" (англ) теҫҫӗ. leveret) хӑш-пӗр чухне ку терминпа кроликсен ҫамрӑк арӑмӗпе те усӑ кураҫҫӗ. Кроликсен ушкӑнне колоний е коммунист теҫҫӗ.

## Çав. пекех

* Мулкач

## Литература

* Кролик // Символы, знаки, эмблемы: Энциклопедия / авт.-сост. В. Э. Багдасарян, И. Б. Орлов, В. Л. Телицын; под общ. ред. В. Л. Телицына. — 2-е изд. —  М.:  ЛОКИД-ПРЕСС, 2005.

## Асăрхавсем
# Лавразия

Лавразия тата Гондвана. Триас тапхӑрӗ. (200 млн.ҫ. каялла)
**Лавразия** — икӗ континентран ҫурҫӗрти, (кӑнтӑрта — Гондвана), пӗри, мезозой тапхӑрӗнче Пангея протоконтинент пайланса кайнинчен пулса тӑнӑ. Лавразине хальхи Евразипе Ҫурҫӗр Америка кӗнӗ, вӗсем вара хӑй вӑхӑтӗнче пӗр пӗринчен 135 - 200 млн.ҫ. каялла арканса уйӑрӑлнӑ.

## Вуламалли

## Каҫӑсем

* Пангея, Гондвана, Лавразия 2019 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ.
# Кăнтăр Америка

Кăнтăр Америка**Кăнтăр Америка**, — Лапкă тата Атлантика океанĕсем хушшинче вырнаçнă континент. Ун урлă экватор иртет. Ытларах пайĕ кăнтăр полушарине кĕрет.

## Географи

Континентра çамрăк, çавăнпа та сейсмологи енĕпе лăпкă марскерсем, *Анды* тăвĕсем вырнаçнă. Анды тăвĕсенчен хĕвелтухăçнелле тропик вăрманĕсем, тата Амазонка юханшывĕн тем сарлакăш бассейнĕ вырнаçнă.

## Истори

Ку çĕрсене çынсем Беринг пымакĕ (халĕ Беринг пырĕ) урлă каçнă. 1530 çулсенче кунта пурăнакан çынсене европăри çынсем тыткăна илнĕ. Малтан Испанирен килнĕ, кайран — Португалирен. Вĕсем хăйсем хыççăн испани тата португали чĕлхисене хăварнă. Вăл чĕлхесем халĕ те нумайăш патшалăхсенче патшалăх чĕлхисем шутне кĕреççĕ.

## Çавăн пекех пăхăр

* Латин Америки
# Чĕрчун-компаньонLatinitsopa vulani

An 11-year old tabby cat and a mixed Molosser breed dog on a couch
**Чĕрчун-компаньон**, сăмахран, йытăсемпе кушаксем.

## Вуламалли

* . — PublicAffairs, 2015. — ISBN 978-1-61039-550-2

## Каçăсем

* Companion Animal Demographics in the United States: A Historical Perspective from The State of the Animals II: 2003