Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Патшалăх (биологи)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Патшалăх (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
Haeckel arbol bn
**Патшалăх** — биологире: таксономи категорийĕ.

## Вуламалли

* Царство // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Каçăсем

* A Brief History of the Kingdoms of Life at Earthling Nature
* The five kingdom concept 2008 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 19-мӗшӗнче архивланӑ.
* Whittaker's classification

Шаблон:Taxonomic ranks
# Чĕрчунсем

Чĕрчунсем
**Чĕрчун** (лат. *Animalia* е *Metazoa*) — Аристотель вăхăтĕнченех уйăракан организмсен категорийĕ, хальхи вăхăтра биологи патшалăхĕ шутланать. Чĕрчунсем зоологин тĕп объекчĕсем.

Чĕрчунсем эукариотсем шутне кĕреççĕ. Вĕсем хатĕр органикăлла апат çиеççĕ тата хăйне тĕллĕн куçма пултараççĕ. Çав вăхăтрах нумай чĕрчун вырăнтан хускалмасăр пурăнать, хатĕр органикăлла апата кăмпасемпе хăшпĕр ӳсентăрансем усă кураççĕ.
Чăрчунсем шутне сĕт çитерекенсемсĕр пуçне тата нумай тĕрлĕ организăмсем кĕреççĕ: кайăксем, вĕçен кайăксем, пулăсем, амфибисем, рептилисем, хурт-кăпшанкăсем, эрешменсем, моллюсксем, тĕрлĕ ăмансем, тинĕс çăлтăрĕсем тата ытти те.

Вырӑсла "чӗрчун" сӑмах ӗлӗк "пурнӑҫ, пурлӑх" тенине пӗлтерекен "хырӑмран" пулса тӑнӑ. "Тискер чӗрчунсем", "килти чӗрчунсем" терминсен айӗнче сӗтпе ӳсекен е тӑватӑ ураллӑ ҫӗр ҫинчи ҫурӑм шӑммиллӗ (сӗтпе ӳсекен, ҫӗлен-калта тата ҫӗр ҫинчи чӗрчунсене ҫеҫ час-часах ӑнланаҫҫӗ. Ҫапах та наукӑра "чӗрчунсем" термин хыҫӗнче латинла Аnimalia (см. ҫӳлерех) тивӗҫлӗрех пысӑк пӗлтерӗшлӗ пулса тӑнӑ. Наука енчен илсен, чӗрчунсене, сӗтпе пурӑнакансемпе ҫӗлен-калтасемсӗр тата ҫӗр ҫинчи чӗрчунсемсӗр пуҫне, ытти нумай организмсем: пулӑсем, кайӑк-кӗшӗк, хурт-кӑпшанкӑсем, эрешмен евӗрлӗ, моллюскӑсем, тинӗс ҫӑлтӑрӗсем, хурт-кӑпшанкӑсем тата ытти чӗрчунсем те кӗреҫҫӗ. Этем те чӗрчунсен патшалӑхне, сӗтпе ӳстерекенсен отрядне, приматсене кӗрет, анчах йӑлана кӗнӗ пек уйрӑм вӗренет.

Унччен ҫак патшалӑх патне гетеротрофӑллӑ нумай протистсене илсе кайнӑ, чӗрчунсене подцарьсем тума валеҫнӗ: пӗр клеткӑллӑ Protozoa тата нумай каналлӑ Metazoa. Халӗ "чӗрчунсем" тени сысоомилле шухӑшпа нумай ҫулсем хушши тӑсӑлакан чӗрчунсем пулнине ҫирӗплетрӗ. Ҫавӑн пек ӑнланупа чӗрчунсен уйрӑм паллӑсем пур — вӗсемшӗн оогами, нумай тӗрлӗ тытӑм, чи пӗчӗк зародышев листисен, мистула стадийӗсен тата зародыш аталанӑвӗнчи гастрольсен характерӗсем. Пуринчен ытла чӗрчунсен мышцисемпе нервисем пур, вӗсен ушкӑнӗсӗррисем — губкӑсем, пластинкӑллӑ, мезозоисем, кӗнеке каспоридисем-тен, вӗсене иккӗмӗш хут ҫухатрӗҫ пулӗ.

Ҫав вӑхӑтрах "чӗрчунсем" термин наукинче хӑш чухне тата анлӑрах пӗлтерӗшпе те усӑ курма сӗнеҫҫӗ, ку чӗрчунсем таксон мар, организаци типӗ — хускану ҫинче никӗсленсе тӑракан пурнӑҫ формине пӗлтерет.

Хальхи вӑхӑтра (Zhang, 2013) ученӑйсем 1,6 млн ытла чӗрчун ҫинчен ҫырса кӑтартнӑ (вӗсен шучӗ ҫӗр айӗнчи 133 пин ытла тӗс; Qhang, 2013), вӗсенчен нумайӑшӗ чӑлах ураллисем (1,3 млн ытла тӗсӗ, 78 %), моллюскӑсем (118 пин ытла тӗс) тата ҫурӑм шӑммисем (42 пин ытла тӗсӗ).

## Вуламалли

* Биологический энциклопедический словарь под редакцией М. С. Гилярова и др., М., изд. Советская Энциклопедия, 1989.
* Животное // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Каçăсем

* Apus.ru Чĕрчунсем çинчен 2009 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 20-мӗшӗнче архивланӑ.
* WildWorld.org.ru Чĕрчунсем çинчен 2009 ҫулхи Ака уйӑхӗн 27-мӗшӗнче архивланӑ.

## Асăрхавсем

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку вĕçлемен статья. Эсир статьяна тӳрлетсе тата хушса проекта пулăшма пултаратăр.* Çак асăрхаттарнине май пулсан тĕрĕсреххипе улăштармалла. |
# Тĕлĕш (биологи)

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тĕлĕш пӑхӑр.
**Тĕлĕш**, çавăн пекех **касăк** е **касăм** (лат. *phylum*) — зоологири таксономилле иерархири чи аслă рангсенчен пĕри. ботаникăра, микологире тата бактериологире унпа **уйрăм** (лат. *divisio*) термин тĕл килет.

## Çавăн пекех

* Биномла номенклатура
* Таксон
* Номенклатурăлла касăк

## Литература

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 16, 24—25.

## Каçăсем

* International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants (Shenzhen Code, 2018)(акӑлч.) Актуализировано 30 августа 2022 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000)(акӑлч.) Проверено 30 августа 2022 г.
* International Code of Nomenclature of Prokaryotes (2008 revision, 2019) Актуализировано 30 августа 2022 г.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2021)(акӑлч.) Актуализировано 30 августа 2022 г.
# ХирлӳллиLatinitsopa vulani

| ?Хирлÿллисем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Chordata |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISХирлӳллиБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Хирлÿлли**, нумайлă хисепре **хирлÿллисем** (лат. Chordata) — иккĕмĕшле çăварлă чĕрчунсен касăкĕ, вĕсем хирлÿ евĕр эндодермăлла тĕнĕлле шăмшак (скелет) пулнипе уйрăлса тăраççĕ, лешĕ вара аслă формăллисен çурăм шăммипе улшăнать. Нерв тытамĕн аталанăвĕн шайĕпе ку касăк чи çÿлте тăрать темелле. Мĕнпурĕ тĕнчере 60 000 чухлĕ хирлÿллисен тĕсĕ шутланать.

## Çавăн пекех

* Çурăм шăммисĕрри
* Çурма хирлӳлли

## Асăрхавсем

## Литература

* Н. Н. Гуртовой, Б. С. Матвеев, Ф. Я. Дзержинский. Практическая зоотомия позвоночных (низшие хордовые, бесчелюстные, рыбы). — М.: Высшая школа, 1976. — С. 351.
* Хордовые // Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М. : Сов. энциклопедия, 1986. — С. 692. — 831 с. — 100 000 экз.
# Çурăм тунилли

| ?Çурăм шăммиллисем |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Vertebrata |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISÇурăм туниллиБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Çурăм шăммилли**, нумайлă хисепре **çурăм шăммиллисем** (лат. Vertebrata) — хирлÿллĕ чĕрчунсен айкасăкĕ. Доминациленекен ушкăн (хурт-кăпшанкăсемпе пĕрле тĕнчере пуç пулса тăрать). Экологи енчен пысăк фактор.

## Асăрхаттару

Хирлÿллĕ хăшпĕр чĕрчунсен (калăпăр, акулăсен, скатсен) скелечĕ шăмăран мар, кăмăрчакран. Çавăнпа та, пĕтĕмĕшле илсен, çурăм шăмми мар, **çурăм туни** тени вырăнлăрах тата терминологи енчен «тасарах».

## Каçăсем

* *Çурăм тунилли* — ПСЭ
* Позвоночные животные России // Институт Проблем Экологии и Эволюции имени А. Н. Северцова 2021 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 28-мӗшӗнче архивланӑ. — Информационная поисковая система по биоразнообразию позвоночных России
* *Александр Марков.* Геном ланцетника помог раскрыть секрет эволюционного успеха позвоночных (выр.). *Элементы* (2008-06-23). çăлкуçран архивланă 29 Ҫӗртме уйӑхӗн 2013. Тĕрĕсленĕ 24 Ҫӗртме уйӑхӗн 2013.
* *Александр Марков.* Своим сердцем позвоночные обязаны полногеномной дупликации (выр.). *Элементы* (2013-06-07). çăлкуçран архивланă 29 Ҫӗртме уйӑхӗн 2013. Тĕрĕсленĕ 24 Ҫӗртме уйӑхӗн 2013.
# Класс (биологи)Latinitsopa vulani

Биологилле систематика акăлчанла. Тăхăр тĕп таксона кăтартнă
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Класс пӑхӑр.
**Класс** (лат. *classis*, нум. х. *classes*) — один из основных рангов иерархической классификации в биологилле систематикăри иерархилле классификацире тĕп рангсенчен пĕри.

## Литература

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24—25.

## Каçăсем

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 20002007 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 30-мӗшӗнче архивланӑ., Vienna Code, 20062012 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 6-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000)(акӑлч.)Проверено 18 августа 2008 г.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)2009 ҫулхи Кӑрлач уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)Проверено 18 августа 2008 г.
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002)2011 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)Проверено 18 августа 2008 г.

## Çавăн пекех

* Биологилле номенклатура
* Таксон
# Сĕтпе ӳсекенсемLatinitsopa vulani

**Сĕтпе ӳсекенсем**, çавăн пекех **Сĕтпе ӳстерекенсем** – çурăм шăммиллĕ чĕрчунсен класĕ. Вĕсем ытти çурăм шăммиллисенчен чĕрĕ çăвăр çавăрланипе тата çурасене сĕтпе ӳстернипе уйрăлса тăраççĕ.

## Шăмшак

## Сывлав системи

Сĕтпе ӳсекенсен сывлав системи тип пырпа ӳпкерен тăрать. Ӳпкере тип пыр çулĕсем туратланса каяççĕ, пĕчĕкленсе пырса сывлăш хăмпине (альвеола) куçаççĕ. Ăна вĕтĕ юн тымаррисем карса илнĕ. Сĕтпе ӳсекенсем ытти чĕр чунсенчен чĕре карри пуррипе уйрăлса тăраççĕ. Вăл сывлав системин тĕп пайĕ шутланать.

## Юн системи

## Каяш системи

Пӳре юн тасатакан орган. Вăл кӳлепипе нимĕç пăрçине аса илтерет, пилĕк тĕлĕнче, çурăм шăммин ик аяккипе вырнаçнă. Пӳре юн тасатса тасамарлăха шăка куçарать. Çак шĕвек шăк çулĕсемпе шăк хăмпинче пуçтарăнать. Çын организмĕнчен шăк каналĕсем пулăшнипе тухать.

## Нерв системи

## Апат системи

## Классификации

Сĕтпе ӳсекенсене классификацилессине тем тĕрлĕ те туса пăхнă. Аяларах эпир вĕсенчен пĕрне илсе кăтартатпăр.
Малтанхи чĕрчунсен класс айĕ:

* Клоач инфракласĕ
* Триконодонт инфракласĕ
* Allotheria инфракласĕ
* Пантотери инфракласĕ

Тискер чĕрчунсен класс айĕ:

* Хутаçлисен инфракласĕ
* Планцентар инфракласĕ

### Mammalia

* **Mammalia**
	+ Prototheria
		- Моnotremata
	+ Theria
		- Metatheria
			* Marsupialia
			* Eutheria
				+ Afrotheria
				+ Exafroplacentalia
					- Xenarthra
					- Boreoeutheria
						* Laurasiatheria
						* Euarchontoglires (Glires, Euarchonta)

## Пулса кайни

Сĕтпе ӳсекенсем тирас тапхăрĕнче цинодотсенчен пулса кайнă.

## Пурăнакан вырăнĕсем

Сĕтпе ӳсекенсем тĕнчен пур кĕтесĕсенче те тĕл пулаççĕ. Клоач йышшисене Австралипе Çĕнĕ Гвинейăра курма пулать, хутаçлисене – Австралире кăна.

## Каçăсем

## Вулав валли
# Чăн кайăк

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Кайăк (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Чăн кайăк |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Theria |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISЧăн кайăкБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Кайăк** (**чăн кайăк**), **тери** (лат. *Theria*) — хальхи мĕнпур чĕрĕ çуратакан сĕтпе ӳсекенсенсене пĕрлештерекен сĕтпе ӳсекенсен кĕçĕн класĕ; вĕсем çурисене çăмарта хумасăрах (плаценталлисем çавсем шутĕнче, çаплах хутаҫлисем) тăваççĕ. Мĕнпур сĕтпе ӳсекенсем, çынсем те, — кайăксем (терсем). Сĕтпе ӳсекенсен хушшинче вĕсене тепĕр майлисем — çăмарта хуракан пĕрремĕш кайăксен кĕçĕн класĕ. Хăшпĕр чухне (ытларах — кивелнĕ) классификацисенче *Сĕтпе ӳсекенсем* тата *Кайăксем* синонимсем шутланаççĕ.

Ахăртнех, терминологи тасалăхĕ енчен, **чĕрĕ çуралса сĕтпе ÿсекен** тени вырăнлă пулма кирлĕ. Мĕншĕн тесен чăвашла «тискер кайăк» тени килти алла вĕреннĕ çакнашкал чĕрчунсене айккинче хăварма пултарать.

## Классификацилени

Класс Mammalia — Сĕтпе ӳсекенсем

* Кĕçĕн класс Prototheria — Пĕрремĕш кайăксем (Çурма чăн кайăксем)
	+ - Инфракласс Marsupialia — Хутаҫлисем
	+ Клада Eutheria
		- Инфракласс Placentalia — Плацентăллисем

## Маккенна — Белл классификацилени

## Литература

* *Luo Zhe-Xi, Kielan-Jaworowska Z., Cifelli R. L.* In quest for a phylogeny of Mesozoic mammals. — Vol. 47. — № 1. — P. 1—78.
* *van Rheede T., Bastiaans T., Boone D. N., Hedges S. B., de Jong W. W., Madsen O.*  The Platypus Is in Its Place: Nuclear Genes and Indels Confirm the Sister Group Relation of Monotremes and Therians // . — P. 587—597. — DOI:10.1093/molbev/msj064.
* *Wozencraft, W. C.*  Mammal Species of the World / Wilson D. E. & Reeder D. M. (eds). — 3rd edition. —  Johns Hopkins University Press, 16 November 2005. — ISBN 0-801-88221-4

## Асăрхавсем

## Каçăсем

* *Раутиан А. С., Раутиан Г. С., Николаев С. И., Антонаракис С. Е.* 2007. Историческая зоогеография тетрапод и молекулярное датирование подтверждают неожиданно раннее расхождение основных стволов млекопитающих
* Предки современных зверей жили 160 млн лет назад
* Supercohort Theria — Hierarchy — The Taxonomicon 2017 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 2-мӗшӗнче архивланӑ.
* Supercohort Theria — Tree of Life 2021 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 17-мӗшӗнче архивланӑ.
# Урта (биологи)

**Ушкӑн**, **отряд**, **урта** (лат. ordo, мн. ч. ordines) — зоологи систематикинчи иерархи классификацийӗн тӗп рангӗсенчен пӗри. Раҫҫейра канаш йӑли тӑрӑх ботаника, микологи, бактериологич тата вирусологи систематикинче ҫав рангах (ordo) **йĕрке**, ятпа палӑртаҫҫӗ.

## Ӑнланӑвӗн кун-ҫулӗ

### Ботаника

* Йĕрке

### Зоологи

* **Ушкӑн**, **отряд**, **урта**

## Вуламалли

* Джеффри, Ч. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. М.: Мир, 1980. С. 16, 24—25.
* Наумов С. П. Зоология позвоночных. М.: Просвещение, 1982. 464 с.
* Тахтаджян А. Л. Система магнолиофитов. Л.: Наука, 1987. 439 с.
* Михайлова И. А., Бондаренко О. Б., Обручева О. П. Общая палеонтология. М.: Изд-во МГУ, 1989. 384 с. ISBN 5-211-00434-5
* Кэрролл Р. Палеонтология и эволюция позвоночных: В 3-х т. Т. 3. М.: Мир, 1993. 312 с. ISBN 5-03-001819-0
* Архангельский Д. Б. Порядки как элементы естественной системы современных цветковых растений. — СПб., 1996.

## Каҫӑсем
# Йыш (биологи)

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Йыш (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Килйыш (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Ямахат (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
*Pieris brassicae*
**Йыш**, е **Килйыш** е **Ямахат** (лат. *familia*, нум. х. *familiae*) — биологилле систематикăри классификацин тĕп иерархилле рангсенчен пĕри.

Систематикăлла категорисен шутĕнче (иерархире) йыш текенни отрядран (йĕркерен) аяларах тата трибăран тата ретрен çÿлерех.

*Тĕслĕхсем:* купăста лĕпĕшĕ (*Pieris brassicae*) шураçсен (Pieridae) йышне кĕрет.

## Çавăн пекех

* Пăрăхлă ӳсентăрансене виç саспаллипе палăртасси
* Чечеклĕ ӳсентăрансен йышĕсем (APG III)

## Каçăсем

* Judith Winston: Describing Species: Practical Taxonomic Procedure for Biologists. Columbia University Press, 1999, ISBN 0-231-06825-5, S. 384.
* Gerhard Wagenitz: Wörterbuch der Botanik. Morphologie, Anatomie, Taxonomie, Evolution. 2., erweiterte Auflage. Nikol, Hamburg 2008, ISBN 978-3-937872-94-0, S. 110.
# Шăши йышшисемLatinitsopa vulani

| ?Шăши йышшисем |
| --- |
| Вăрманти шăши (*Apodemus sylvaticus*)  |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Muridae |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISШăши йышшисемБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Шăши йышшисем** е **шăшисем** (лат. *Muridae*) — кăшлакансен (*Rodentia*) отрядĕнчи сĕтпе ӳсекенсен йышĕ. Кĕлеткин тăрăшшĕ: 5 сантиметртан (пĕчĕкке шăши) пуçласа 48 сантиметр тарри (кăнтăрти çинçе хӳреллĕ йĕкехӳре *Phloeomys cumingi*). Пур çĕрте те саралнă, вăйлăрах — тропиксемпе субтропиксенчи вăрмансенче. Çурçĕр тата Кăнтăр Америкăпа чылай утрав çине илсе килнĕ.

Шăши — кăшлакансен отрячĕнчи чи паллă чĕрчунсем. Пысăк мар. Хӳрин тăршшĕ кĕлеткин тăршшĕпе танах е кăшт вăрăмрах. Хăвăрт ĕрченеть.

Раççейре 13 яхăн тĕс тĕл пулать.

## Тĕсĕсем

* Пĕчĕкке шăши
* Хир шăшийĕ
* Сарă пырлă шăши
* Кил-çурт шăшийĕ
* Сăрă йĕкехӳре
* Вăрман шăшийĕ

## Шăши культурăра

## Вуламалли

* Н.П. Гринцер. «Мышиные таинства»: шутка или правда? 2018 ҫулхи Нарӑс уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ. // Кентавр / Centaurus. Studia classica et mediaevalia. М.: Российск. гос. гуманит. ун-т. 2004, с.11-26
* В.Н. Топоров. Мышь 2018 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ. // Мифы народов мира. Т.2, М., 1992, с. 190
* Максимилиан Волошин. Аполлон и мышь // Максим Мошков вулавăшĕ
* Аргиропуло А. И., Сем. Muridae — Мыши, М. — Л., 1940 (Фауна СССР, т. 3, В. 5);
* Misonne X., African and indo-australian Muridae, evolutionary trends, «Annales du Musée Royal de l’Afrique Centrale», 1969, sér. 8, Ї 172.
# ХăйăртакLatinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Хăйăртак (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.

| ?Хăйăртак |
| --- |
|   |
| Ăслăх классификацийĕ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Патшалăх: |  |

 |
|  Латинла çырни |
| Gerbillinae |
|

| Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеВикитĕссенчи систематика
 | Ошибка: в первой строке должно быть задано изображениеӲкерчĕксем
 | Шаблон:Taxobox ITISХăйăртакБиотехнологи информацин наци центрĕн (NCBI) сайтĕнче.

 |
| --- | --- | --- |

 |

**Хăйăртак**, е **хăйăртак йышшисем** (лат. *Gerbillinae*) — кăшлакансем отрядри аййыш (айямахат). Хăшĕсем уйрăм *Gerbillidae' ямахат теççĕ .*

Термина вырăсла «песчанка» тенине куçарса тата «хиртек» сăмах пулăвне тĕпе хурса тунă. Хăшпĕр словарьсем «хăйăр шашийĕ» теççĕ те. анчах та ку япаала терминшăн майлах та мар, сумсăртарах та.

## Асăрхавсем

## Литература

* Володин И.А. и др. Песчанки: содержание и демография популяций разных видов в неволе. — М., 1996.

## Çăлкуçсем тата каçăсем

* БСЭ.
* Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий: Песчаночьи2013 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 8-мӗшӗнче архивланӑ.
* Gerbillinae на Animal Diversity2005 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 15-мӗшӗнче архивланӑ.
# Кăк (биологи)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Рет пӑхӑр.
 Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Кăк пӑхӑр.
**Кăк**, тепĕр чухне **Рет**, сайра хутра **Йăх** (лат. *genus*, нум. х. *genera*, ав.гр. γένος) — биологилле систематикăри иккĕмĕш тĕп категори, таксономире тĕс категори хыççăн пырать.

## Çавăн пекех

* Биологилле номенклатура
* Таксон
* Рет тата тĕс хушшинчи рангсем
* Рет (пĕлтерĕшсем)
* Кăк (пĕлтерĕшсем)

## Асăрхавсем

## Литература

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 16, 17, 25.
* *Марков А. В.* Возвращение Чёрной Королевы, или закон роста средней продолжительности существования родов в процессе эволюции // Журнал общей биологии, 2000, 61/4: 357—370.
* *Сытин А. К.* {{{пуçелĕк}}}.

## Каçăсем

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 2002 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ., Vienna Code, 2006(акӑлч.)(2008 çулхи Ҫурла уйӑхӗн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000)(акӑлч.)(2008 çулхи Ҫурла уйӑхӗн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)(акӑлч.)(2008 çулхи Ҫурла уйӑхӗн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002)2011 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)(2008 çулхи Ҫурла уйӑхӗн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)
# Тĕс (биологи)Latinitsopa vulani

Ку терминӑн урӑх пӗлтерӗшсем пур, Тĕс (пĕлтерĕшсем) пӑхӑр.
**Тĕс (биологи)** - ӳсентăрансен е чĕрчунсен морфологипе физиологи тĕлĕшĕнчен пĕр пек ушкăн. Пĕр тĕсри, калăпăр, чĕрчунсем хăйсене пĕр пек тытаççĕ, ĕрчеве хутшăнаççĕ. Пурăнасса та вĕсем пĕр ареалта пурăнаççĕ.

## Каçăсем

* International codes of Botanical Nomenclature: Saint-Louis Code, 2000 2002 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 12-мӗшӗнче архивланӑ., Vienna Code, 2006(акӑлч.)2008 çулхи çурла уйăхĕн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ
* International Code of the Zoological Nomenclature (4-е издание, 2000) 2006 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)2008 çулхи çурла уйăхĕн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.
* International Code of Nomenclature of Bacteria (1990)(акӑлч.)2008 çулхи çурла уйăхĕн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ
* The International Code of Virus Classification and Nomenclature (2002) 2011 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ.(акӑлч.)2008 çулхи çурла уйăхĕн 18-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ
# 1904

| Çулсем
 |
| --- |
|  1900 • 1901 • 1902 • 1903 —  **1904**  — 1905 • 1906 • 1907 • 1908
 |
| Вунçуллăхсем
 |
| 1880-мĕшсем • 1890-мĕшсем — **1900-мĕшсем** — 1910-мĕшсем • 1920-мĕш |
| Ĕмĕрсем
 |
| XIX ĕмĕр — **XX ĕмĕр** — XXI ĕмĕр
 |

## Пулса иртнĕ

* Утă, 1 - чӳк, 23 - III-мĕш Çуллахи Олимп вăййисем иртернĕ.

## Çуралнă

* Çу, 11 — Сальвадор Дали испан сăрă ӳнерçи, графикĕ, скульпторĕ, режиссёрĕ, çыравçи,сюрреализм юхăмĕн чи паллă пайташĕсенчен пĕри.
* Фролов Иван Александрович, çыравçă.
* Юпа, 4 — Кривоносов Владимир Михайлович, кĕвĕç.
* Чӳк, 17 — Саломея Нерис, Литва сăвăçи.

## Вилнĕ

* Çу, 1 — Антонин Дворжак, чех кĕвĕçи.
* Çу, 4 — Фёдоров Михаил Федорович, этнограф, çыравçă.
* Утă, 15 — Чехов Антон Павлович, паллă вырăс çыравçи.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Ку çулсем çинчен çырса пĕтермен статья. Эсир тӳрлетсе, хушса ăна çырса пĕтерме пулăшаятăр* |
# Тĕнчери çутçанталăка сыхлав пĕрлешĕвĕLatinitsopa vulani

|  |
| --- |
| IUCN |
| Ӳкерчĕк:Logo-iucn.gif |
| Тĕс |
Тĕнчери йĕркелев |
| Йĕркеленĕ çул |
Юпа 1948, Фонтенбло, Франци |
| Вырнаçăвĕ |
Rue Mauverney 28, 1196 Гланд, Швейцари |
| Паллă çынсем |
Mr Valli Moosa Ms Julia Marton-Lefèvre |
| Ĕçлĕх сфери |
Çутçанталăк сыхлавĕ |
| Йыхрав |
Working for a just world that values and conserves nature |
| Веб-сайт | [ www.iucn.org/%20www.iucn.org]] |

**Тĕнчери çутçанталăка сыхлав пĕрлешĕвĕ** (фр. *Union internationale pour la conservation de la nature*, IUCN) — планета биотерлĕлĕхне сыхлав ĕç-пуçĕн йывăр ыйтăвĕсене, çĕнĕ хыпарсене пĕлтерекен, тĕрлĕ çĕр-шывсенче иртекен конгрессем, планетăн тĕрлĕ регионĕнчи питĕ сыхламалла тĕссем пирки каласа паракан тĕнчери коммерцилле мар йĕркеленӳ. Йĕркеленӳн ПНЙ Тĕп Ассамблейин сăнавçи статусĕ пур.

Штаб-хваттерĕ, Гланде хула, Швейцари
## Хăрушлав степенĕсем

## Пайташсем

## Комиссисем

## Çавăн пекех

* Экологи йĕркелĕвĕсен ят-йышĕ

## Каçăсем

* Йĕркелĕнӳн официаллă сайчĕ
* ТÇСП Хĕрлĕ ят-йышĕ
* Международные конвенции по атмосфере и климату и интересы России
* Категории и критерии Красного списка МСОП 2007 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ.
# Эфиопи

**Эфиопи** (амхар.*ኢትዮጵያ*), официаллă ячĕ **Федерати́влӑ Демократиллĕ Респу́блика Эфио́пи** (амхар.|*የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ*) — Тухăç Африкăри патшалăх.
Тӗп хула — Аддис-Абеба.

* Ялав

* Территори

## Халăх

## Патшалӑх символӗсем

Эфиопийӗн патшалӑх ялавӗ:

## Географи

Тӗплӗнрех Эфиопи географийӗ пӑх.

Эфиопи — Африка континентӗнчи чи ҫӳллӗ ту-сӑртлӑ ҫӗршыв. Унӑн территорийӗн чылай пайне Эфиопи сӑртлӑхӗ йышӑнать. Унӑн лаптӑкӗ 1,12 млн. ҫх² (1 127 127 ҫх²) танлашать. Чи ҫӳллӗ вырӑн Рас-Дашен (Ras Dashen Terara) ту ҫинче — 4.620 м.

## Истори

## Каçăсем

* Фотографисем, Эфиопи. 2006 ҫулхи Ҫурла уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.
* Эфиопи картти.