# Eùropejskô Ùniô

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Eùropejskô Ùniô *Европейски съюз, Europska unija, Unione europea, Evropská unie, Den Europæiske Union, Europese Unie, Euroopa Liit, Euroopan unioni, Union européenne, Europäische Union, Ευρωπαϊκή Ένωση, Európai Unió, An tAontas Eorpach, Eiropas Savienība, Europos Sąjunga, Unjoni Ewropea, Unia Europejska, União Europeia, Uniunea Europeană, Európska únia, Evropska unija, Unión Europea, Europeiska unionen* |
| --- |
|  Fana |
| *Mòtto: In varietate concordia* |
| *Himn: Òda do Redotë*  |
|  |
| Òficjalny jãzëk | 24 jãzëczi |
| Stolëca |  Bruksela  Sztrasbùrg  Luksembùrg  Frankfurt |
| Kònstitucjô | Ùgòda z Maastricht Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie Lizbóńskô Ùgòda |
| Przédnik Eùropejsczi Radzëznë |  António Costa |
| Przédnik Eùropejsczi Kòmisje |  Ursula von der Leyen |
| Data ùsadzeniô | 1 smùtana 1993 |
| Wiéchrzëzna  | 4 mln km²  |
| Lëdztwò (2025) | 450 646 971 |
| Dëtk | eùro (€, EUR) |
| Nôrodné swiãto | 9 maja |
| Internet | .eu |

 |

**Eùropejskô Ùniô, EÙ** – gòspòdarczô i pòliticznô zrzesz 27 państw Eùropë. Pòwsta 1 smùtana 1993 rokù na mòcë Ùgòdë z Maastricht, co bëło skùtkã wielelatny pòliticzny, gòspòdarczi i spòlëznowi integracje. Kòrzenie dzysdniowi eùropejsczi integracje sëgają pòwòjnowégò cządu – 1949 rokù pòwsta Radzëzna Eùropë, a 1951 r. Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë. W 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota i to ji bezpòstrzédną pòsobnicą je Eùropejskô Ùniô. Fónksnérowanim ùnie zajimô sã m.jin. Eùropejsczi Parlament i Eùropejskô Radzëzna.

Òd czasu weńscô w żëcé Lizbóńsczi Ùgòdë 1 gòdnika 2009, prawnym spòdlim fónksnérowaniô Ùnie są Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie i Ùgòda ò fùnksnérowanim Eùropejsczi Ùnie. Wiôldżé znaczenié dlô ùnijnégò pòrządkù prawnégò mô téż Kôrta spòdlowich prôw Eùropejsczi Ùnie.

W Eùropejsczi Ùnie żëje 449 milionów lëdzy, przë czim 66% pòpùlacje twòrzi 6 krajów. Wiérzchëzna to 4 mln km². Krajowô Wërobizna Brutto to 19423,32 mld USD (34859,60 UDB per capita).

Pòpùlacjô Eùropejsczi Ùnie| Kraj | Pòpùlacjô (% pòpùlacje EÙ) |
| --- | --- |
|  **Eùropejskô Ùniô** | **449 milionów (100%)** |
|  Niemieckô | 83,4 milionów (19%) |
|  Francëskô | 68,4 milionów (15%) |
|  Italskô | 58,9 milionów (13%) |
|  Szpańskô | 48,6 milionów (11%) |
|  Pòlskô | 36,6 milionów (8%) |

## Historiô

### Eùropejsczé Wspólnotë

Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota      pierwòszni nôleżnicë

      kraje, jaczé pózni dołãczëłë

Pò II swiatowi wòjnë bëła w Eùropie brëkòwnota zakùńczeniégò cządu krwawëch i czãstëch zwad. Eùropejsczi pòliticë naczãlë proces jintegracje, jaczégò pierszim krokã bëło pòwstanié NATO 4 łżëkwiata 1949 rokù. Zdrëszëna mia zagwësnic bezpiek midzë Zjednónyma Stanama, Kanadą i Eùropą (na zôczątkù bëło to 10 państw zôpôdny Eùropë). Miesąc pózni, 5 maja 1949, ùsadzonô je Radzëzna Eùropë. 9 maja 1950 rokù minyster zagrańcowëch zachów Francësczi, Robert Schuman, przedstôwiô plan jintegracje wëróbkù wãgla i stalë. Rok pózni, 18 łżëkwiata 1951, przez 6 krajów zôpôdny eùropë (Niemieckô, Francëskô, Italskô, Néderlandzkô, Belgiô i Luksembùrg) założónô je Eùropejskô Wspólnota Wãgla i Stalë, jakô 1 stëcznika 1958 rokù rozkòscerzô sã w Eùropejską Gòspòdarczą Wspólnotã i Eùropejską Wspólnotã Atomòwi Energie (Eùratom).

19 strëmiannika 1958 rokù pòwstôwô Eùropejskô Parlamentarnô Gromada, jakô 30 strëmiannika 1962 rokù przesztôłcô sã w Eùropejsczi Parlament.

Lata 60. XX stalata bëłë dobrim dlô Wspólnotë gòspòdarczim cządã. Nôleżnikòwé państwa decidëją sã na pòspólną kòntrolã wëróbkù jestkù. 3 maja 1960 rokù pòwstôwô Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu, jakô mô wspierac wòlny hańdel i gòspòdarczą integracjã z krajama spòza Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë: Óstriacczi, Dëńsczi, Norwesczi, Pòrtugalsczi, Szwédzczi, Szwajcarsczi i Wiôldżi Britanie. 8 łżëkwiata 1965 w Bruksele òstôł pòdpisóny taktat, jaczi sparłãcził wëkònawczé òrganë Eùropejsczi Wspólnotë Wãgla i Stalë, Eùropejsczi Gòspòdarczi Wspólnotë i Eùroatomu. 1 lëpińca 1968 rokù pòwstôwô cłowô ùniô midzë szescoma krajama EGW.

1 stëcznika 1973 rokù wspólnota pòwikszô sã ò trzë państwa: Dëńskô, Irlandzkô i Wiôlgô Britaniô. Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota pòwikszô sã pózni jesz ò trzë państwa: 1 stëcznika 1981 rokù dołãczô Greckô, a 1 stëcznika 1986 Szpańskô i Pòrtugalskô.

W czerwińcu 1979 rokù do Eùropejsczégò Parlamentu, do chtërnégò dotąd pòsélcowie bëlë delegòwóny przez nôrodné parlamentë, mô plac pierszô bezpòstrzédnô welacjô. Òbëwatele wëbierają 410 pòsélców, a przédniczką EP òstôwô francëskô pòliticzkô Simone Veil.

W latach 80. XX stalatégò eùropejskô jintegracjô i wespółrobòta jidze dali. 28 gromicznika 1984 rokù, bë ùtrzëmac pòzycjã w òbrëmim innowacje, pòwstôwô pierszi badérny program na eùropejsczi rówiznie – ESPRIT (an. *European Strategic Programme for Research in Information Technologies*). 1 gromicznika 1987 rokù fónksnérowac naczinô jednorodny eùropejsczi akt, jaczi w cządze 6 lat mô stwòrzëc jednorodny eùropejsczi rënk. Dôwô to téż Eùropejsczémù Parlamentowi wikszi głos, a Eùropejsczé Wspólnotë mają wikszé mòżebnotë w òbrëmim òchronë strzodowiszcza. 13 czerwińca 1987 rokù pòwstôwô program "Erasmus", jaczi mô dac sztudéróm bënë zdrëszënë mòżebnotã sztudérowaniégò w jinszim eùropejsczim kraju. W rujanie 1990 rokù, rok pò znikwienim berlińsczégò mùru, pòrénkòwi part Miemców dołącza do Eùropejsczi Wspólnotë.

### Ùniô

Ùgòda z Maastricht
7 gromicznika 1992 rokù w òlendersczim Maastricht je pòdpisónô Ùgòda ò Eùropejsczi Ùnie, jakô twòrzi regle tikającë sã przińdnégò pòspólnégò dëtka, zagrańcowi pòliticzi i bezpiekù, le téż wikszi wespółrobòtë w òbrëmim wëmiaru sprawiedlëwòtë i bënowëch zachów. 1 smùtana 1993 rokù òficjalno pòwstôwô Eùropejskô Ùniô. Pòwstôwô jednorodny rënk, jaczi fónksnérëje na spòdlim 4 wòlnot: wòlny przepłiw lëdzy, towarów, ùsłëgów i kapitału. 1 stëcznika 1993 rokù je jinaùgùracjô jednorodnégò rënkù, chòc part wòlnégò przepłiwù ùsłëgów pòtikô sã z opòzdzënkã. Rok pózni w żëcé wchòdzy ùgòda, jakô ùsôdzô Eùropejską Gòspòdarczą Òbéńdã, rozkòscerzającô jednorodny rënk na kraje EFTA (Eùropejskô Stowôra Wòlnégò Hańdlu).

1 stëcznika 1995 rokù do Eùropejsczi Ùnie dołãczają Óstriackô, Fińskô i Szwédzkô. 26 strëmiannika 1995 rokù, na spòdlim ùgôdënkù z Schengen, midzë sétmoma krajama EÙ (Belgiô, Francëskô, Szpańskô, Luksembùrg, Néderlandzkô, Niemieckô, Pòrtugalskô) zniesonô je paszpòrtowô kòntrola. Do 2021 rokù strefa Schengen òbjimie 26 państw. 2 rujana 1997 rokù pòdpisónô je ùgòda z Amsterdamu, jaczi refòrmë mają pòcwierdzëc pòzycjã EÙ na swiecie. 1 stëcznika 1999 rokù pòwstôwô eùro. Przódë ùżiwóné leno w transakcjach bezpieniãżnych w 11 krajach EÙ (bez Grecczi), a òd 2002 fónksnérëje jakno òficjalny dëtk – przë czim Wiôlgô Britaniô, Dëńskô i Szwédzkô rezygnëją z wprowadzeniô eùro. 26 gromicznika przédnicë EÙ pòdpisëją ùgòdã z Nicei, jakô mô zrefòrmowac jinstytucje, bë EÙ mògła fónksnérowac jakno ùniô 25 państw i przëjic pòstãpnëch nôleżników.

Demónstracjô procëm wëstãpieniu Wiôldżi Britanie z Ùnie (Brexitowi) w 2019 rokù
1 maja 2004 rokù mô plac nôwikszé rozrzeszwianié Eùropejsczi Ùnie. Dołãczô do ni mët 10 krajów: Cyper, Czeskô, Estoniô, Lëtewskô, Łotwa, Malta, Pòlskô, Słowackô, Słoweńskô i Madżarskô. W rujanie 2004 rokù 25 nôleżnikòwëch krajów EÙ pòdpisëje Ùgòdã ùsôdzającą Kònstitucjã dlô Eùropë, równak òbëwatele Francësczi i Néderlandzczi ją òdrzëcają; miast kònstitucje, Ùniô przëjimô Lizbóńską Ùgòdã, jakô zmieniwô ùszłé ùgòdë w célu zwikszeniô demòkracje bënë EÙ. Ùgòda wëszła w żëcé 1 gòdnika 2009 rokù.

Eùropejskô Ùniô pòwikszô sã jesz 2 razë: 1 stëcznika 2007 rokù dołãczô Bùłgarskô i

Rumùńskô, a 1 lëpińca 2013 rokù Chòrwackô.

23 czerwińca 2016 rokù Britijczicë welëją za òpùszczenim Eùropejsczi Ùnie. Wiôlgô Britaniô òpùszczô wspólnotã 1 gromicznika 2020 rokù – je to pierszi krôj w historie, chterën z zrzeszë wëszedł.

## Sztruktura

W Eùropejsczi Ùnie fónksnérëje 7 eùropejsczich jinstitucjów, 9 òrganów EÙ i wiãcy jak 30 zdecentralizowónëch agencjów. Jistnieją 4 główné jinstitucje, jaczé czerëją administracją EÙ:

* Zala Òbradów Eùropejsczégò Parlamentu w SztrasbùrgùEùropejsczi Parlament – reprezentëje òbëwatelów nôleżnikòwëch krajów EÙ. Pòsélcowie są wëbieróni w bezpòstrzédny welacje. EP rozsądzô w sprawie eùropejsczégò prawa mët z Radzëzną Eùropejsczi Ùnie. Zacwierdzëwô bùdżet Ùnie. Òbradë parlamentu prowadzy przédnik EP, jaczi je przez parlament wëbieróny na 2,5-latną kadencją, jaką mòże òdnowic rôz.
* Eùropejskô Radzëzna – przédnicë państw abò rządów krajów EÙ twòrzą radzëznã. Wskazëwô òglowi pòliticzny czerënk i prioritetë Ùnie. Przédnik radzëznë wëbieróny je na 2,5-latną kadencjã, chtërną mòże rôz òdnowic. Reprezentacją Pòlsczi w radzëznie je premiéra.
* Radzëzna Eùropejsczi Ùnie – reprezentëje rządë krajów EÙ. Radzëzna je ògarnã, w jaczim minystrowie ze wszëtczich krajów pòtikają sã, bë twòrzëc prawò i kòòrdinowac pòlitikã w apartnych òbrëmiach. Prezydencjô nad radzëzną zmieniwô sã co pół rokù midzë krajama ùnie. Òd 1 stëcznika 2026 rokù robòtą radzëznë czerëje Cyper, chterën przëjął tã rolã òd Pòlsczi.
* Eùropejskô Kòmisjô – przédny òrgan wëkònawczi EÙ. Robòtą kòmisje czerëje przédnik EK.

* **Roberta Metsola**, przédniczka Eùropejsczégò Parlamentu
* **António Costa**, przédnik Eùropejsczi Radzëznë
* **Ursula von der Leyen**, przédniczka Eùropejsczi Kòmisje

## Geògrafiô

### Nôleżnikòwé kraje EÙ

| Rok przëstãpieniô | Nôleżnikòwé kraje EÙ | Òrganizacjô |
| --- | --- | --- |
| 1957 | Belgiô, Francëskô, Néderlandzkô, Luksembùrg, RFN (òd 1990 jakno zjednónô Niemieckô), Italskô | Eùropejskô Gòspòdarczô Wspólnota |
| 1973 | Dëńskô, Irlandzkô, Wiôlgô Britaniô\* | Eùropejskô Wspólnota |
| 1981 | Greckô |
| 1986 | Szpańskô, Pòrtugalskô |
| 1995 | Óstriackô, Fińskô, Szwédzkô | Eùropejskô Ùniô |
| 2004 | Cyper, Czeskô, Estoniô, Lëtewskô, Łotwa, Malta, Pòlskô, Słowackô, Słoweńskô, Madżarskô |
| 2007 | Bùłgarskô, Rumùńskô |
| 2013 | Chòrwackô |

Rozkòscerzanié sã Eùropejsczi Ùnie w czasu
### Kraje, jaczé òpùscëłë EÙ

1 gromicznika 2020 rokù Wiôlgô Britaniô òpùscëła Eùropejską Ùniã, na spòdlim wënikù referendum z 23 czerwińca 2016 rokù. 51.9% òsób bëło za òpùszczenim Eùropejsczi Ùnie.

| Państwò | Rok przëstãpieniô | Rok wëstãpieniô | Referendum |
| --- | --- | --- | --- |
| Wiôlgô Britaniô | 1973 | 2020 | 23 czerwińca 2016 |

### Kraje, jaczé kandidëją do EÙ

Pòdług Ùgòdë ò Eùropejsczi Ùnie, kòżdi demòkraticzny eùropejsczi kraj mòże złożëc pòdôw ò nôleżnictwò w ùnie.

Do EÙ mòże dołãczëc eùropejsczi kraj, jaczi spełni tpzw. kòpenhasczé kriteria. Kraj, jaczi chce weńsc do ùnie, mùszi na przëmiôr:

* miec sztabil jinstytucje, jaczé gwarantëją demòkracjã, rządë prawa, przestrzeganié praw człowieka,
* miec rënkòwą gòspòdarkã, jakô dobrze fónksnérëje,
* miec mòżlëwòtã spełnic òbrzészczi, jaczé są wënikã nôleżnictwa w EÙ.

Dzys warô akcesjowi proces dlô 10 krajów.

| Państwò | Pòdôw ò nôleżnictwò w EÙ | Sztatus kandidata | Negòcjacje w sprawie nôleżnictwa |
| --- | --- | --- | --- |
|  Albańskô | łżëkwiat 2009 | czerwińc 2014 | lëpińc 2022 |
|  Bòsniô i Hercegòwina | gromicznik 2016 | gòdnik 2022 |  |
|  Grëzóńskô | strëmiannik 2022 | gòdnik 2023 |  |
|  Mòłdawiô | strëmiannik 2022 | czerwińc 2022 | czerwińc 2024 |
|  Czôrnogóra | gòdnik 2008 | gòdnik 2010 | czerwińc 2012 |
|  Nordowô Macedoniô | strëmiannik 2004 | gòdnik 2005 | lëpińc 2022 |
|  Serbskô | gòdnik 2009 | strëmiannik 2012 | stëcznik 2014 |
|  Tëreckô | łżëkwiat 1987 | gòdnik 1999 | rujan 2005 |
|  Ùkrajina | gromicznik 2022 | czerwińc 2022 | czerwińc 2024 |
|  Kòsowò\* | gòdnik 2022 |  |  |

## Symbòle

12 starna rãkòpisu IX Symfònie Beethovena
### Eùropejsczi himn

Himnã Eùropejsczi Ùnie (a téż Radzëznë Eùropë) je part IX Symfònie Ludwiga van Beethovena w 1823 rokù do tekstu pòematu Fridricha Schillera "Òda do redotë" z 1785 rokù. Przez wielejãzëkòwi charakter ùnie òficjalno himnã je jinstrumentalnô wersjô, chòc przez eùropejsczé spòlëznë je spiéwóny z dolmaczënkã, np. w pòlsczim jãzëkù pòemat Schillera je spiéwóny w tłómaczenim Konstantégò Ildefònsa Gałczynsczégò. Himn *(de facto "Òdã do redotë")* na kaszëbsczi przedolmacził m.jin. Zbigórz Jankòwsczi.

#### Òda do redotë (dolm. Z. Jankòwsczi)

*Ò redoto, jiskro bògów,*
*kwiece Elizejsczich Pól*
*swiãtô, na twim swiãtim progù*
*stôwô naj kaszëbsczi chùr.*
*Widnosc twòja wszëtkò zacmi,*
*złączi, co kawel nóm wzął.*
*Mdą familią wszëtcë lëdze*
*tam, gdze twój mdze mądri głos.*
*Òna w sercu, w zbòżu, w spiéwie,*
*òna w schwôce lëdzczich rąk,*
*z ni nôlëchszi robôk bierze,*
*w ni nôlepszi nieba krąg.*
*Wstańta, lëdze, wstańta wszãdze,*
*nowinã niesã dzysô wóm:*
*na gwiôzdownym nieba skłonie*
*ta redota łiskô nóm.*
### Mòtto EÙ

Mòttã Eùropejsczi Ùnie są słowa Zjednóny w wieleôrtnoscë (łac. *In varietate concordia*), jaczé mają pòdczorchiwac zgrôwanié do miru i dobrocëznë, a téż òchronã kùlturowi i jãzëkòwi bòkadnoscë Eùropë. Mòtto mô swòją wersjã w kòżdim òficjalnym jãzëkù ùnie (bùłg. *Единство в многообразието*; an. *United in diversity*; pòl. *Zjednoczeni w różnorodności*; czes. *Jednotná v rozmanitosti*; gr. *Ενωμένη στην πολυμορφία* i jin.).

Eùropejskô fana
### Eùropejskô fana

Eùropejskô fana je mòrdą płôchtą z dwanôstoma złotima gwiôzdama w òkrãgù. Fana mô symbòlizowac jednotã, solidarnotã i harmóniã. Radzëzna Eùropë w gòdnikù 1955 rokù przëjãła projekt jakno swòją òficjalną fanã, a w łżëkwiace 1983 Eùropejsczi Parlament zabédowôł, bë bëła òna pòspólną faną Eùropejsczich Wspólnot. Mòrdô fana pierszi raz je wcygniãtô na pikc przed Berlaymont, sedzbą Eùropejsczi Kòmisje w Bruksele, w maju 1986 rokù. Eùropejskô fana wisy przed gardowima a rządowima bùdinkama, je na tôflach projektów a inicjatiw ùdëtkòwiónëch przez Ùniã, na pòlsczim prawie jazdë, a téż na rejestracjowëch tôflach w nôleżnikòwëch krajach EÙ (tpzw. eùroband).

## Galeriô

* Bùdink Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele
* Eùropejskô Kòmisjô
* Greńca Pòlsczi i Niemiecczi
* Plenarnô Zala Eùropejsczégò Parlamentu w Bruksele

## Òbaczë téż

* Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji
* Eùropa
* Eùropejskô Radzëzna(pl)

## Przëpisë

## Bùtnowé pòwrózczi

 **Commons: Eùropejskô Ùniô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

* Òficjalnô starna Eùropejsczi Ùnie (pl)