# Biblëjô

*Nen articzel òstôł napisóny przez òsobã, jakô nie znaje nôlepi kaszëbsczégò. Jãzëkòwô pòprawnosc te artikla wëmôgô werifikacje.*

**Bibliô, Biblëjô, Pismò Swiãté** abò **Swiãté Pismò** (z grecczégò βιβλιον *biblion* - zwój papirusu, ksãga, w.l. *biblia* - ksãdzi) - zbiér ksąg, spisany pierwoszno pò hebrjskù, aramejskù i greckù, ùznôny przez żëdów i chrzescëjôn za zôwzãti przez Bòga. Biblëjô i apartné ji dzéle mają jinszé znaczenié nôbòżné dlô różnëch wëznań. Na chrzescëjańskô Biblëjã składô sã Stôri Testameńt i Nowi Testameńt.
Biblëjô hebrajskô - Tanach òbjimô ksãdzi Stôrégò Testameńtù.

Zwój Torë w jãzëkù hebrajsczim
## Kanón

Grecczi słowò *kanón* òznôczô strzëna, chternô służëła za miarã, stąd dalszé znaczenié - regla, prowadnik pòstãpòwania, wiarë. Kanón Swiãtégò Pisma òznôczô zbiérnik ksąg ùznônëch za zôwzãté i przez to za normã wiarë. Do IV staletégò n.e. nie bëło zadnégò kanonu Biblëji. Pierszé zmiónczi ò przëjãtim zestôwkù kanonicznich ksąg w antikòwim Kòscele pòkôzają sã w ùchòwônëch pismach chrzescëjansczich autorów IV s. - m.n. sw. Atanazégò, sw. Augustina, sw. Heronima, sw. Rufina. W tim czasù próbowano ùsztôłcëc òpòwiôdny kanón - m.jin. na synodach w Hippònie w 393r. i w Kartaginie w 397r. W kùńcu ùgòdzono kanón Biblëji na sobòrze Trëdencczim w 1546r.

Antikòwi dél manuskryptu Septuaginty (zwój *Proroków miészich*) ok. I s. p.n.e.
### Stôri Testameńt

Na Stôri Testameńt skłôdaô sã w leżnoscë òd ùznanégò kanonu:

* 39 ksąg - kanón hebrajsczi ùznôny przez żëdów i wëznania protestancczé;
* 46 ksąg - kanón katolicczi;
* 49 ksąg - kanón prawosławnë.

Ksãdzi Stôrégò Testameńtu pòwstałë wedle różnich dzysdniowich badérów w cządze òd XII do II s. p.n e.. Zamkòscą Stôrégò Testameńtu je historëjô i spôdkòwizna żëdowsczégò narodu. Òne òstałë spisôné w jãzëkù hebrajsczim i aramejsczim.

Rãcznie przepisëwôny egzemplôrz Biblëji łacëzniané z 1407 r. do czëtani na głos w klôsztorzeBiblëja Gùtenberga pierszô ksążka drëkòwônô przë ùżëcim drëkarzczégò pisma
Dzél hebrajsczégò tekstu Ksãdzi Wińdzeniô rozdz. 20 (Dzesyńc Bòżëch Przëkôzaniów)
Dzęl Ewanielii Łukôsza w Kòdeksu Aleksandryjsczim z V stalatégò
Ksãdzi Stôrégò Testameńtu chrzescëjanie dzelą na:

* ksãdzi historëczné;
* ksãdzi profetëczné;
* ksãdzi didakticzné.

Wedle jinszégò pòdzélënkù, mającégò kòrzenie w żëdowiznie, są to Piãcoksąg Mòjżeszowi (żëd. Tora), Prorocy (żëd. Newiim) i Pisma (żëd. Ketuwim). Dlô Żëdów nôważniszô je nôstarszô czãsc Biblëji - Piãcoksąg Mòjżeszowi

* **Na Piãcoksąg** składają sã:
* Ksãga Pòczątków;
* Ksãga Wińdzeniô;
* Ksãga Kapłańskô;
* Ksãga Lëczbów;
* Ksãga Pòwtórzonégò Prawa.
* **Ksãdzi Proroków** to:
* Ksãga Jozuégò;
* Ksãga Sãdzów;
* Ksãga Samùela 1 i 2;
* Ksãga Królewskô 1 i 2;
* Ksãga Izajôsza;
* Ksãga Jeremiôsza;
* Ksãga Ezechiela;
* 12 proroków miészich (Ozejôsza, Joela, Amòsa, Abdiôsza, Jónôsza, Micheôsza, Nahùma, Habakùka, Sofóniôsza, Aggeùsza, Zachariôsza, Malachiôsza).
* **Ksãdzi hagiograficzné** - dzelą sã na ksãdzi pòeticczi i na Ksãdzi ò charakterze historëczno - legendarnim.
* Ksãga Psalmów;
* Ksãga Przësłowiów;
* Ksãga Hioba;
* Piesniô nad Piesniama;
* Ksãga Rut;
* Jamrotanié;
* Ksãga Kòheleta;
* Ksãga Esterë;
* Ksãga Daniela;
* Ksãga Ezdrôsza;
* Ksãga Nehemiôsza;
* Ksãga Kroników 1 i 2.

### Nowi Testameńt

Dlô chrzescëjôn, ùznającëch swiãtosc Stôrégò Testameńtu, spòdlowé znaczenié mô téż Nowi Testameńt, spisany w grecczim jãzëkù w latach 52-98 n.e.Zamkòscą Nowégò Testameńtu je Ewanielia, abò "Dobrô Nowina", ò Bòżim królestwie i ò zbawienim rozpòwiôdanô przez Jezësa Christusa i Jegò ùczniów, a téż dzeje pierszich gmin chrzescëjônsczich.
Żëdzë i jislam nie ùznają Nowégò Testameńtu za swiãté pisma, chòc jislam ùwôżô Jezësa za proroka.
Nowi Testameńt skłôdô sã z 27 ksąg:

* **Sztërë Ewanielie** - zôpis żëcégò i ùczenié Jezësa Christusa:
* Ewanieliô wedle sw. Mateùsza;
* Ewanieliô wedlw sw. Marka;
* Ewanieliô wedle sw. Łukôsza;
* Ewanieliô wedle sw. Jana.
* **Dzeje Apòstolsczi** - ksãga ópisuje pòczątczi Kòscoła, pò wniebowstąpienim Jezësa, pòkôzoné na spódkù dzejnotë niechtërnech apòstołów (sw.Pioter, sw.Paweł, sw. Jakùb Starszi i Młodszi).
* **Ksãdzi didakticzné** - zbiér lëstów pisónych przez apostołów:
* 13 lëstów sw. Pawła z Tarsu;
* Lëst do Hebrajczików;
* 7 lëstów òglowich (sw. Jakùba, 1 i 2 sw. Piotra, 1,2 i 3 sw. Jana, sw. Judë Tadeusza).
* **Apòkalipsa sw. Jana** zwônô téż Òbjawienim sw. Jana.

Lekcjónôrz "To je Słowò Bòżé" (2007)
Eùgeniusz Gòłąbk przetołmacził na kaszëbsczi jãzëk "Swiãté Pismiona Nowégò Testamentu" (wédóné w 1993r.), Psalmë - "Knéga psalmów" (1999), a téż fragmentë ksãgów Stôrégò Testamentu, chtërne są w lekcjónôrzu "To je Słowò Bòżé" (2007). Z lekcjónarza kòrzëstają ùczãstnicë dosc pòpùlarnëch Mszi swiãtich z liturgią w jãzëkù kaszëbsczim.

## Òbaczë téż

* Jezës Christus
* Knéga Zôczątków
* Knéga Wińdzeniô
* Adam Riszard Sykòra
* Zbigniew Jankowski (aktór)

## Przëpisë

## Lëteratura

* Encyklopediô Biblëjnô. Wyd. trzecé pòprôwioné. Warszawa: Òficëna Wëdawniczô "Vocatio", 2004.
* Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné, z greczi przełożił na kaszëbsczi jãzëk ò Adam Ryszard Sikora, Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego, Gdańsk 2010, ISBN 978-83-87258-39-9
* Jan Grodzëcczi. "Kòscół dogmatów i tradëcëji" 1963.
* Kaszëbskô Biblëjô; Nowi Testament; IV Ewanjelje, przełożëł Francyszk Grucza, Hlondianum Poznań 1992, ISBN 83-85203-06-0
* Ks. J. Karpecczi, "Różnice wëznaniowé", Warszawa 1961
* Swięté Pismiona Nowégo Testameńtu, skaszëbił E. Gołąbk, Gdańsk : Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie ; Pelplin : Wydawnictwo Diecezjalne, 1993, ISBN 83-85011-65-X
* Witold Tëloch: Dzeje ksąg Starégò Testameńtu. Warszawa: Ksążka i Wiedza, 1985.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Biblëjô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

* Przëkładë Biblëji
* Ewanielie na kaszëbsczi tołmaczoné
*
*
*
*
*