Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Panama

Repùblika Panami
República de Panamá|  Fana

 Herb

 |
| Mòtto: *Pro Mundi Beneficio* |
| Himn: *Himno Istmeño* |
|  |
| Òficjalny jãzëk | szpańsczi |
| Stolëca | Panama |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Prezydeńt | José Raúl Mulino |
| Data ùsadzeniô | 3 lëstopadnika 1903 |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 75 417 km² 2.9% |
| Lëdztwò (2018) | 4 379 039 |
| Dëtk | balboa (PAB) |
| Czasowô cona | UTC -5 |
| Nôrodné swiãto | 28 lëstopadnika |
| Kòd ISO 3166 | PA |
| Internet | .pa |
| Aùtowi kòd | PA |
| Telefón | +507 |

**Panama** – państwò w Strzédni (i Pôłniowi) Americe. Òficjalnym jãzëkem je szpańsczi. Stolëcą Panami je Panama. Wiéchrzëzną Panami je 75 417 km². Państwò zwëskało samòstójnotã 3 lëstopadnika 1903 òd Kolumbii.

## Galeriô

* Panamsczi Kanał
*
*

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Panama** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Państwa i teritoria w Nordowi Americe, Strzédni Americe i Pôłniowi Americe |
| --- |
| **Nordowô Amerika** | Kanada | Zjednóné Kraje Americzi | Grenlandzkô | Bermudë (WB) | Saint-Pierre ë Miquelon (Francëjô) |
| **Strzédnô Amerika** | Belize | Gwatemala | Hònduras | Kòstarika | Meksyk | Nikaragua | Panama | Salwadór |
| **Karaibë** | Antigua i Barbuda | Bahamë | Barbadós | Dominika | Dominikańskô Repùblika | Grenada | Haiti | Jamajka | Kùba | Pòrtorikò (USA) | Saint Kitts i Nevis | Saint Lucia | Saint Vincent i Grenadinë |
| **Pôłniowô Amerika** | Argentina | Bòliwiô | Brazylskô | Chile | Ekwador | Gujana | Kòlumbiô | Paragwaj | Perú | Surinam | Trinidad ë Tobago | Urugwaj | Wenezuelskô |
|  **Zanôléżné teritoria:** | Francëjô: Gwadelupa, Martinika, Saint-Martin| Néderlandzkô: Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten | Wiôlgô Britanijô: Anguilla, B. Dzewiczé Òstrowë, Kajmanë, Montserrat | USA: Dzewiczé Òstrowë  |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Fòtografijô

Òbiektiw wiôlgòfòrmatowi òdjimkòwi kamerë
**Fòtografijô** je proces twòrzeniégò sztabilnëch òbrazów w rozmajitëch technikach z pòmòcą widu. Pòchwôt *fòtografijô* pòchôdô òd grecczich słów: φωτος *(fotos)* – "wid", ë γραφις *(grafis)* – "céchòwac". Òbrazë ùzwëskóné fòtograficznyma strzodkama mianëjemë téż fòtografijama, abò òdjimkama.

Òdjimczi mògą bëc zapisëwóné na rozmajitëch mediach, np.: òdjimkòwim papiórze, diapozytiwach (tzw. *slajdach*) ôs jakno kòmpùtrowé lopczi.

## Galeriô

*
*
* Kònie w kraju Basków
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

Pòstãpnô aktualizacjô: 2027-05-03

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Fòtografijô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

*
# Kòt

Kòt na drzéwiãcu
Kòt
**Domôcy kòt** abò **pùjk** (*Felis silvestris catus*, czedës téż *Felis catus* abò *Felis (silvestris) domesticus*) – to je susk miãsojôdny z rodzëznë kòtowatëch. Człowiek wenerùje gò za niszczenié mëszów i szùrów. M. jin. na Kaszëbach kòtë są w chëczach òd baro dôwnëch czasów.

### Historëjô

Kòta ùdomôcóno prawie 4000 lat p.n.e. Gatùnk kòta domôcégò pòchòdzy bòdôj òd kòta nùbijsczégò, ale w Europie òn machtôł sã ze żbikiem. W antikòwim Egipce béł swiãti ë identificérowôny z bòżëną Baset. W strzédniowieczy Europie kòtë bëłë sparłãczóné z czarownicoma i niszczôné.

### Charakteristika

Kòt domôcy mô baro dobri wãch, słëch i wid przë nisczim widze dnia. Të kòtë, co są doma żëją do 20 lat, a të, chtërne są na wòlé do 7-8 lat.
Na swiece je baro wiele rasów, bò jaż 100. Nôbarżi znóné to: persczi, britańsczi, birmańsczi, kartuzczi, syjamsczi, sybirsczi, europejsczi i abisyńsczi.

### Rozmajitoscë

Kaszëbi gôdają: Czej kòt sã mëje, przińdą gòsce. Kòt je dokôzcą bôjków i mitów np.: „Kòt w bótach”

## Òbaczë téż

 Azjacczi tigris Gepard Kaspijsczi tigris Kòt Lew Pùma Serwal Sybirsczi tigris
## Bibliografjô

* „Nowa Encyklopedia Powszechna”, Wyd. PWN, Tom III, Warszawa, 1995 r.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Kòt** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# San Marino

Repùblika San Marino
Serenissima Repubblica di San Marino|  Fana

 Herb

 |
| Mòtto: *Libertas (Wòlnota)* |
| Himn: *Inno Nazionale (Nôrodny himn)*  |
|  |
| Òficjalny jãzëk | italsczi |
| Stolëca | San Marino (gard) |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Kapitón regent | Alice Mina, Vladimiro Selva |
| Data ùsadzeniô | 301 |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 61,6 km² 0% |
| Lëdztwò (2025) | 33,572 |
| Dëtk | Eùro (EUR) |
| Czasowô cona | UTC +1 |
| Kòd ISO 3166 | RSM |
| Internet | .sm |
| Aùtowi kòd | RSM |
| Telefón | 378 |

**San Marino** je baro môłim gardã-państwã w pôłniowi Eùropie.

* stoleczny gard: San Marino (gard)
* lëdztwò: 33,572 mieszkańców (2025)
* wiéchrzëzna: 61,6 km²

## Òbaczë téż

* Andorra
* Mònakò

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: San Marino** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Państwa w Eùropie |
| --- |
| Albańskô | Andorra | Aùstriô | Belgijskô | Biôłorus | Bòsnijô ë Hercegòwina | Bùlgarskô | Chòrwackô | Cyper | Czeskô Repùblika | Czôrnogóra | Dëńskô | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Islandëjô | Italskô | Lëtewskô | Liechtenstein | Luksembùrskô | Łotewskô | Madżarskô | Malta | Miemieckô | Mòłdawskô | Mònakò | Néderlandzkô | Nordowô Macedoniô | Norweskô | Pòlskô | Pòrtugalskô | Rumùńskô | Ruskô | San Marino | Serbskô | Sloweńskô | Słowackô | Szpańskô | Szwajcarskô | Szwédzkô | Tëreckô | Ùkrajina | Watikan | Wiôlgô Britanijô |
| **Zanôléżné teritoria:** Alandsczé òstrowë | Farersczé òstrowë | Gibraltar | Grenlandzkô | Guernsey | Jersey | Man | Svalbard |
| **Ògrańczoné ùznanié:** Kòsowò | Pòdniéstrze |

| Państwa z Eùro |
| --- |
| **Państwa Gòspòdarczi i Walutowi Ùniji**
Aùstriô | Belgijskô | Bùłgariô | Chòrwackô | Cyper | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Italskô | Lëtewskô | Luksembùrskô | Łotewskô | Malta | Miemieckô | Néderlandzkô | Pòrtugalskô | Słowackô | Sloweńskô | Szpańskô |  |
| **jine państwa:** Andorra | Czôrnogóra | Kòsowò | Mònakò | San Marino | Watikan |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Bòliwiô

Bòliwiô
Bolivia
Mborivia, Wuliwya, Puliwya|  Fana

 Herb

 |
| Mòtto: *La Unión es la Fuerza* |
| Himn: *Bolivianos, el Hado Propicio* |
|  |
| Òficjalny jãzëk | Keczua, ajmara, gùarani, chimán, szpańsczi i jin. |
| Stolëca | Sucre |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Prezydeńt | Rodrigo Paz Pereira |
| Dëtk | Bòliwijsczi bòlivio (BOB) |
| Czasowô cona | UTC -4 |
| Kòd ISO 3166 | BO |
| Internet | .bo |
| Telefón | 591 |

**Bòliwiô** (*Szp: Bolivia, G: Mborivia, A: Wuliwya, K: Puliwya*) – je państwã w Pôłniowi Americe. Gardë Sucre i La Paz są stolëcami państwa, a nôwikszi gard to Santa Cruz de la Sierra. Tu sa wëszawë Andë i je stolemna rzeka Amazonka. Miono Bòliwii je od Simóna Bolívara, stolemnégò jenerôła. Bòliwiô ma 36 òficjalnëch jãzëków nôrodnich i ji oficjalne miono to *Estado Plurinacional de Bolivia*, plurinôrodné państwò Bòliwii.

## Galeriô

* Galeriô Bòliwii
* Evo Morales
* Jezoro Titicaca
* Diablada, nôrodni tùńc
* Lama
* Salar de Uyuni
* Lëdze Ajmara
* Sucre

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Bòliwiô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

*

| Państwa i teritoria w Nordowi Americe, Strzédni Americe i Pôłniowi Americe |
| --- |
| **Nordowô Amerika** | Kanada | Zjednóné Kraje Americzi | Grenlandzkô | Bermudë (WB) | Saint-Pierre ë Miquelon (Francëjô) |
| **Strzédnô Amerika** | Belize | Gwatemala | Hònduras | Kòstarika | Meksyk | Nikaragua | Panama | Salwadór |
| **Karaibë** | Antigua i Barbuda | Bahamë | Barbadós | Dominika | Dominikańskô Repùblika | Grenada | Haiti | Jamajka | Kùba | Pòrtorikò (USA) | Saint Kitts i Nevis | Saint Lucia | Saint Vincent i Grenadinë |
| **Pôłniowô Amerika** | Argentina | Bòliwiô | Brazylskô | Chile | Ekwador | Gujana | Kòlumbiô | Paragwaj | Perú | Surinam | Trinidad ë Tobago | Urugwaj | Wenezuelskô |
|  **Zanôléżné teritoria:** | Francëjô: Gwadelupa, Martinika, Saint-Martin| Néderlandzkô: Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten | Wiôlgô Britanijô: Anguilla, B. Dzewiczé Òstrowë, Kajmanë, Montserrat | USA: Dzewiczé Òstrowë  |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Nowô Zélandiô

Nowô Zélandiô
New Zealand
Aoteaora|  Fana

 Herb

 |
| Himn: *God Defend New Zealand* |
|  |
| Òficjalny jãzëk | anielsczi, māori, nowòzélandzczi jãzëk migowy |
| Stolëca | Wellington |
| Fòrma państwa | Kònstitucyjnô mònarchiô |
| Mònarcha | Karól III |
| Prezydeńt | Cindy Kiro |
| Premiéra | Christopher Luxon |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 268.680 km² 2,2%% |
| Lëdztwò (-) | 4,5 mln |
| Dëtk | nowòzélandzczi dolar (NZD) |
| Czasowô cona | UTC +12/+13 |
| Nôrodné swiãto | 6 gromicznika (Dzéń Waitangi). |
| Kòd ISO 3166 | NZ |
| Internet | .nz |
| Telefón | 64 |

**Nowô Zélandiô** – je państwã na òstrowach Spòkójnégò Òceanu.

## Galeriô

* Mapa Nowi Zélandie
* Nowô Zélandiô na karce Zemi

## Òbaczë téż

* Aùstraliô

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Nowô Zélandiô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Państwa w Aùstralii i Oceanie |
| --- |
| Aùstraliô | Fidżi | Kiribati | Mikronezjô | Nauru | Nowô Zelandzkô | Òstrowë Marshalla | Òstrowë Salomòna | Palau | Papùa-Nowô Gwinejô | Samòa | Tonga | Tuvalu | Vanuatu |
| **Zanôléżné teritoria:** Baker | Francëskô Polinezjô | Guam | Howland | Jarvis | Johnston | Kingman | Nordowe Mariany | Midway | Niue | Norfolk | Nowô Kaledońskô | Òstrowë Ashmore i Cartiera | Òstrowë Cooka | Òstrowë Mòrza Koralowego | Palmyra | Pitcairn | Amerikańskô Samòa | Tokelau | Wake | Wallis i Futuna |
| **Teritoria państwów butén Aùstralii i Oceanie:** USA: Hawajë | Indonezjô: Papùa, Zôpadnô Papùa | Chile: Òstrow Wiôlgònocny, Sala y Gómez | Japóńskô: Ogasawara, Minami Tori-shima, Oki-no-Tori-shima, Òstrowë Kazan |
# Qin Shi Huang

Qin Shi Huang
**Qin Shi Huang** (ùr. 260 p.n.e., ùm. 210 p.n.e.) – zwóny czasã zwëczajno **Pierszim Czezerã** – pierszi czezer Chińsczégò Czezerstwa, chtëren w 221 r. p.n.e. sparłãcził sëłą biôtkùjącé sã królestwa w òbéńdze Chinów.

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Qin Shi Huang** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Ùzbekistan

Repùblika Ùzbekistanu
Oʻzbekiston Respublikasi|  Fana

 Herb

 |
| Mòtto: *Kuch adolatdadir (W sprawiedlëwòscë sëła)* |
| Himn: *O‘zbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi*
(Państwòwi himn Repùbliczi Ùzbekistanu)
 |
|  |
| Òficjalny jãzëk | ùzbecczi |
| Stolëca | Taszkent |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Prezydeńt | Shavkat Mirziyoyev |
| Premiéra | Abdulla Aripov |
| Data ùsadzeniô | 1 séwnika 1991 |
| Wiéchrzëzna | 448 978 km²  |
| Lëdztwò (2026) | 37,724,223 |
| Dëtk | sum (UZS) |
| Czasowô cona | UTC +5 |
| Kòd ISO 3166 | UZ |
| Internet | .uz |
| Aùtowi kòd | UZ |
| Telefón | +998 |

**Ùzbekistan** – państwã w westrzédny Azëji. Greńczë z Afganistanã, Kazachstanã, Kirgistanã, Tadżikistanã i Turkmenistanã. Ni mô przëstãpù do mòrza, je państwã dëbelt strzódlądowim. Stolëcą kraju je Taszkent. Ùzbekistón zwëskôł samòstójnotã z ùpôdkã ZSSR mët.

## Òbaczë téż

* Taszkent

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Ùzbekistan** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

|  |  |
| --- | --- |
| **Zrzesznica Samòstójnëch Państw** |  |
| Armeniô | Azerbejdżan | Biôłorëskô | Kazachstan | Kirgistan | Ruskô | Tadżikistan | Turkmenistan | Ùzbekistan |

| Państwa w Azji |
| --- |
| Afganistan | Armeniô | Azerbejdżan | Bahrajn | Bangladesz | Bhutan | Brunejô | Chinë | Cyper | Filipinë | Grëzóńskô | Indie | Iran | Irak | Izrael | Japóńskô | Jemen | Indonezjô | Jordaniô | Kambòdżô | Katar | Kazachstan | Kirgistan | Kùwejt | Laòs | Liban | Malediwë | Malezjô | Mòngòlskô | Mianma | Nepal | Nordowô Kòreja | Òman | Pakistan | Palestina | Pòrénczny Timór | Pôłniowô Kòreja | Ruskô | Saudijskô Arabiô | Sri Lanka | Syngapùr | Syriô | Tadżikistan | Tajlandiô | Tajwan | Tëreckô | Turkmenistan | Ùzbekistan | Wietnam | Zjednóné Arabsczé Emiratë |
| **Zanôléżné teritoria:** Makaù | Tibet |
| **Nieùznôwóné teritoria:** Kùrdistan | Nordowi Cyper |
| **Teritoria państwów bùten Azje:** Aùstraliô: Gòdowi Òstrów ë Kòkòsowé Òstrowë | Egipt: Synaj | Greckô: òstrowë Spòradë, Chijos ë Lesbòs |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Stolëca

Stolëca Pòlsczi (Warszawa)
**Stolëca** – gard bãdący môlã nôwëższich wëszëznów (króla, prezidenta, parlimentu, rządu, nôwëższigò sądu) danégò państwa. Jednym z wëjimków òd ti reglë je Hòlandzkô, dze Amsterdam mô sztatus stolëcy państwa, a Haga je môlã parlimentu ë królewsczégò dworu.

Mionã stolëcë òpisëje sã téż môlë môlowëch wëszëznów dlô mniészëch òbéńdnëch jednotów (wòjewództw, stanów, prowincëjów ëtd).

Mómë 3 ôrtë stolëców:

1. stôłé - historijowò ùstaloné (np. Londin, Rzim)
2. ùstanowioné - swiadomie ùstaloné (Brasília w Brazylëji, Warszawa ùstanowionô przez króla Pòlsczi Zygmuńta III)
3. pòdzéloné - sprôwianié nie je ùsadzoné w jednym môlu, le w czilu placach (Amsterdam ë Haga, Cape Town (parliment), Bloemfontein (nôwëższi sąd) ë Pretoria (rząd) w Pôłniowi Africe, Sucre ë La Paz w Bòliwii)

W zwëkòwi słowiznie stolëca to centróm jaczégò dzejaniô, np. *kùlturowô stolëca*, "ùczbòwô stolëca *ëtd.*

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Stolëca** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Kotka

Kotka
**Kotka** je fińszczim gardã.

## Òbaczë téż

 Helsinki Kotka Turkù
## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Kotka** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

* (pò anielskù)

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Kaligrafiô

Pismò z 1465 rokù
**Kaligrafiô** – kùńszt starownégò pisma. Òna bëła w Pòlsce ùczoné w spòdleczny szkòle do kòl 1960 rokù.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Kaligrafiô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Szpòrt

Bala je jedną z nôpòpùlarniészëch szpòrtowëch discyplinów na swiece
**Szpòrt** je zbiérny pòchwôt na rozmajité fòrmë celestny ë môgòwi aktiwnotë jaczé są ùprôwiôné dlô rozwiju fizyczny kòndicëji, pòprôwë zdrowiégò abò dlô dołożnoscë ë szpôsu. Szpòrt mòże bëc ùprôwiôny na amatorsczi abò na warkòwi ôrt. Je mòżlëwé wëapartniwanié registrowónëch szpòrtowëch discëplinów z òficjalnyma reglama (np. Bala) ë rekreacëjnëch fòrmów szpòrtowi aktiwnotë (np. jogging).

## Niechtërne szpòrtowé discyplinë

* Bala
* Bùczka
* Figùrowé szrëcowanié
* Kòlarstwò
* Krãgle
* Płiwanié
* Rãcznô bala
* Sécowô bala
* Stołowi tenys
* Szmërga diskã
* Szmërga lancą
* Zemny tenys
* Żeglowanié

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Szpòrt** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*