Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Etiopiô

Etiopiô
የኢትዮጵያ
Ītiyoṗṗya|  |
|  Fana

 Herb

 |
| Himn: *ወደፊት ገስግሺ፣ ውድ እናት ኢትዮጵያ (Wedefit Gesgeshi Widd Innat Ittyoppya)*  |
|  |
| Òficjalny jãzëk | amharsczi, afar, oromo, somali, tigrynia |
| Stolëca | Addis Abeba |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Prezydeńt | Taye Atske Selassie |
| Premiéra | Abiy Ahmed Ali |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 1 127 127 km² 0,66% |
| Lëdztwò (2022) | 113 656 596 |
| Dëtk | Etiopsczi birr (ETB) |
| Czasowô cona | UTC +3 |
| Nôrodné swiãto | 28 lëstopadnika |
| Kòd ISO 3166 | ET |
| Internet | .et |
| Telefón | +251 |

**Etiopiô** – to je państwò w Africe, ze stolecznym gardã Addis Abeba.

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Etiopiô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Państwa w Africe |
| --- |
| Algeriô | Angòla | Benin | Bòtswana | Bùrkina Faso | Bùrundi | Westrzédnoafrikańskô Repùblika | Czad | DR Kònga | Dżibùti | Egipt | Eritreja | Eswatini | Etiopiô | Gabón | Gambiô | Ghana | Gwineja | Gwineja Bissaù | Kamerun | Keniô | Kòmòrë | Kòngò | Lesotho | Liberiô | Libiô | Madagaskar | Malawi | Mali | Marokò | Maùretaniô | Maùritius | Mòzambik | Namibiô | Niger | Nigeriô | Òstrowë Swiãtégò Tomasza i Ksążãcô | Pôłniowô Afrika | Pôłniowi Sudan | Repùblika Zelonégò Cëpla | Równikòwô Gwineja | Rwanda | Senegal | Seszele | Sierra Leòne | Somaliô | Sudan | Tanzaniô | Togò | Tunezjô | Ùganda | Zambiô | Zimbabwe | Ùbrzég Słoniowëch Kłów |
| **Zanôléżné teritoria:** Ceùta \* Kanarijsczé Òstrowë \* Madera \* Melilla \* Òstrów Sw. Lénë \* Pelagijsczé Òstrowë \* Réunion \* Sokòtra |
| **Teritoria z ògrańczonym ùznanim:** Somaliland | Zôpadnô Sahara |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Jerozolëma

Herb
**Jerozolëma** (hebr. ירושלים, łac. Hierosolyma, Aelia Capitolina, arab. القدس) – gard w Izraelu.

* lëdztwò: 933 113 mieszkańców
* wiéchrzëzna: 123 km²

Tu w kòscele *Pater noster* je tôfla, a na ni Òjcze Nasz pò kaszëbskù.

W szpôsownym ùchwôcenim Kaszëb przez Cenôwã Jerozolëma to je Wejrowò.

## Galeriô

* Jerozolëma - Jerusalem - ירושלים
* Jerozolëma
*
*
*
*
*
*
*
*

## Lëteratura

* J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999, s. 177.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Jerozolëma** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Rok

**Rok** – òdsek czasu midzë dwóma jednaczima pòłożeniama Zemi w ji rësznoce pò òrbice wkół Słuńca.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Rok** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Matematika

**Matematika** (z łac. mathematicus, od gr. μαθηματικός *mathēmatikós, od μαθηματ-, μαθημα, mathēmat-, mathēma, „ùczba, lekcjô, poznanié”, od μανθάνειν manthánein)* – je ùczbą jakô wëewoluòwa z mierzeniô, rechòwaniô ë analizë geòmetricznëch figùrów. Do dzysô nie jistnieje jednô, òglowò akceptowónô definicëjô matematiczi. Nôczãscy matematika je òkreslónô jakno ùczba chtërnô analizëje stwòrzoné przez nią abstraktné sztrukturë ë jich swòjiznë.

## Òbaczë téż

* Kùńszt
* Fizyka

  Matematika Matematika Nórt plaskati Nórtomiérz Prostonórt Rechòwnica Trzënórt
## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Matematika** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Lëterstwò

Lëtrowô róża
Môrcën Lëter
**Lëterstwò** (jinszé pòzwë: **lëteranizm**, **lëtrzëzna**, **lëterskô wiara**) – jedna òd głównëch doktrinów protestantizmù. Pòdstawòwi zasadë lëtersczi wiarë ùsztôłcone òstałë w wënikù biôtczi Môrcëna Lutra i jegò zwòlenników równo procëm nadùżëców rzëmskòkatolëcczégò Kòscoła, jak i procëm barżi radikalnëch protestancczich doktrinów (anabaptizm, kalwinizm itd.).

Lëterstwò òdwòłiwô sã do pòdstawòwëch protestancczich prawidłów („leno Pismiona”, „leno Christus”, „leno łaska”, „leno wiara”). Chrzest jawi sã jednym z dwùch sakrameńtów, ùdzeliwóny je dzecóm, Swiãtô Kòmóniô wëstãpùje pòd dwiema pòstacama, a bëtnosc Christusa w ni rozmieją jakò kònsubstancjacjã. W zwëkù je òglowô spòwiédz, chòc ùznawónô je téż spòwiédz jindiwidualnô. Wszëtcë òchrzcony jawią sã pòwòłónyma do pòwszechny kapłańsczi służbë, chtërnô zasôdzô sã na codniowi miłoscë do Bòga i lëdzy. Dëchòwnyma – chtërny przédnikùją religijnym òbrzãdóm – mògą równak bëc leno òsobë òdpòwiednio przërëchtowóny i kònsekrowóny.

Lëterską wiarã wëznôwô wicy jak 72 mln lëdzy na całim swiece. Z przëczënë rozmajitëch geògraficznëch, historicznëch i dogmaticznëch czinników lëterstwò nie jawi sã równak jednorodnym kòscołã. Jistnieje w nim czile wiôldżich kòscelnëch sztrukturów, jaczé baro mòckò różnią sã żlë jidze ò dogmaticzné i prakticzné sprawë – Swiatowô Lëterskô Federacjô, Midzënôrodnô Lëterskô Radzëzna, Kònfesjonalnô Ewangelëckô Lëterskô Kònferencjô. Òkróm òpisónëch wëżi jistnieje téż réga lëterskich religijnëch związków, chtërne nie wchôdają w taczé wikszé sztrukturë. Fòrmalno nôwikszim lëterskim kòscołã jawi sã dzysdzéń Kòscół Szwëcje (kòl 6,9 mln wëznôwców).

Lëtersczi kòscołë pòdzelëc mòże na liberalné i kònfesjonalné. Wiãkszosc liberalnëch wchôdô do Swiatowi Lëtersczi Federacje (nôleżi do ni téż wiãkszosc „stôrich” państwowëch kòscołów Stôrégò Swiata). Kònfesjonalné lëtersczi kòscołë są barżi kònserwatiwné (nie ùznôwają na przëmiôr białgłowsczégò kapłaństwa czë jednopłcowich slubów). Wiãkszosc kònfesjonalnëch kòscołów wchôdô do Midzënôrodny Lëtersczi Radzëznë.

Nôwikszim, i dzysdnia jedurnym, lëtersczim kòscołã w Pòlsce je Ewangelëckò-Augsbursczi Kòscół w RP. W 2014 licził òn wicy jak 60 tës. nôleżników w 133 parafiach.

## Przëpisë

## Bibliografiô

* Andrzej Rykała, *Mniejszości religijne w Polsce*, Łódź 2011, s. 57.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Lëterstwò** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons
# Òperacjowô systema

Òperacjowô sytema Linux na przëmiôrze distribùcëji Ubuntu z graficznëm òkrãżã GNOME
**Òperacjowô systema** (an. *operating system*) je soft-wôrą chtërnô ùmòżlëwiô dzejanié kòmpùtra: zarządzëwô wdôrã, czerëje wëkònëwanim aplikacëjów ôs kòntrolëje wszelejaką hard-wôrã.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Òperacjowô systema** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Gromicznik

| # | **Pò** | **Wt** | **St** | **Cz** | **Pi** | **So** | **Ni** | **Miesąc** |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | *22* | *23* | *24* | *25* | *26* | *27* | *28* |  |
| 1 | *29* | *30* | *31* | **1** | 2 | 3 | 4 | Stëcznik |
| 2 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 3 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 4 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 5 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | **1** | Gromicznik |
| 6 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 7 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 8 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 9 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | **1** | Strëmiannik |
| 10 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 11 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 12 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 13 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 14 | 30 | 31 | **1** | 2 | 3 | 4 | 5 | April |
| 15 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 16 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 17 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 18 | 27 | 28 | 29 | 30 | **1** | 2 | 3 | Môj |
| 19 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 |
| 20 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 |
| 21 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 |
| 22 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |
| 23 | **1** | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | Czerwińc |
| 24 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 25 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 26 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 27 | 29 | 30 | **1** | 2 | 3 | 4 | 5 | Lëpińc |
| 28 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 |
| 29 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 30 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 31 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | **1** | 2 | Zélnik |
| 32 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| 33 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 |
| 34 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |
| 35 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |
| 36 | 31 | **1** | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | Séwnik |
| 37 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 38 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 39 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 40 | 28 | 29 | 30 | **1** | 2 | 3 | 4 | Pazdzérznik |
| 41 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 42 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 43 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 44 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | **1** | Lëstopadnik |
| 45 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| 46 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 |
| 47 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 |
| 48 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 |
| 49 | 30 | **1** | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | Gòdnik |
| 50 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 51 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 52 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 52 | 28 | 29 | 30 | 31 | **1** | 2 | 3 | Stëcznik |

**Gromicznik** – drëdżi miesąc roku w gregorijansczim kalãdôrzu. Mô 28 abò 29 dniów. Jinszé kaszëbsczé miona: wtóran, luti.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |  |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |  |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |  |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |  |
| (29) |  |  |  |  |  |  |

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Gromicznik** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

---

**Kalãdarium**:
Stëcznik - Gromicznik - Strëmiannik - Łżëkwiat - Môj - Czerwińc
 Lëpińc - Zélnik - Séwnik - Pazdzérznik - Lëstopadnik - Gòdnik
# Angelsczi jãzëk

| English |
| --- |
| Òbsëga | *de facto côłi swiat - lingua franca* |
| Lëczba mówiącëch | kòl kòl 400 milionów (rodnô mòwa), kòl 700 mln. (L2) |
| Pòchodzeniowe régòwanié | Jindoeùropejsczé jãzëczi
* Germańsczé jãzëczi
	+ Zôpadnogermańsczé jãzëczi
		- anglo-frizyjsczé jãzëczi
		- Angelsczé jãzëczi
			* Angelsczi jãzëk
 |
| Alfabét | łacëzniany |
| Òficjalny sztatus |
| Ùrzãdny jãzëk | Wiôlgô Britaniô, USA, Aùstraliô, Kanada ë 55 jinszych |
| Regùlowany òb |  |
| Kòdë jãzëka |
| ISO 639-1 | en |
| ISO 639-2 | eng |
| ISO 639-3 | eng |
| SIL | ENG |

**angelsczi jãzëk**, przódë **anielsczi** (an. *English, the English language*) – jãzëk z zôpadnégò karna rodzëznë germańsczich jãzëków, rodny dlô kòl 370 miliónów lëdzy. Je ùrzãdnym jãzëkã w 59 państwach, m. jin. w Wiôldżi Britanie, Aùstralii, Kanadze. Nôwôżniészi dzysdzéń midzënôrodny jãzëk (*lingua franca*), co je skùtkã kòlonialny politiczi Britijsczégò Jimperium w XIX st. i wiôldżégò swiatowégò znaczënkù USA w XX i XXI st.

## Bëtnota jãzëka

Teritoria, w chtërnëch angelsczi je ùrzãdowim jãzëkã abò rodną mòwą wikszoscë lëdztwa
*Lësta państw z angelsczim jakò ùrzãdnym jãzëkã (pò angelskù)*

Angelsczi jãzëk pò II swiat. wòjnié òstôł globalnym jãzëkã. Je to jãzëk biznésòwych jinteresów ë midzënôrodnych relacëji. Je robòczym jãzëkã wilu firm ë òrganizacëji np. Eùropejsczéj Ùnii (*de facto*; de iure je 24 ùrzãdnych j.)

## Òbaczë téż

* Niemiecczi jãzëk
* Francësczi jãzëk

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Angelsczi jãzëk** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons