# Pòlskô

Pòlskô Repùblika
Rzeczpospolita Polska|  |
|  Fana

 Herb

 |
| Himn: *Mazurek Dąbrowskiego (Mazurk Dąbrowsczégò) Czas trwania: 46 sekund.0:46* |
|  |
| Òficjalny jãzëk | pòlsczi |
| Stolëca | Warszawa |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Kònstitucjô | Kònstitucëjô Pòlsczi Repùbliczi z 3 łżëkwiata 1997 |
| Prezydeńt | Karól Nawrocczi |
| Premiéra | Donôld Tusk |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 312 696 km² 3.07% |
| Lëdztwò (2014) | 38 483 957 |
| Dëtk | pòlsczi złoti (PLN) |
| Czasowô cona | UTC +1 |
| Nôrodné swiãto | 3 maja, 11 lëstopadnika |
| Kòd ISO 3166 | PL |
| Internet | .pl |
| Aùtowi kòd | PL |
| Telefón | 48 |

**Pòlskô Repùblika** (pòl. *Rzeczpospolita Polska*) je państwã w Westrzédny Eùropie nad Bôłtã. Je nôleżnikã Eùropejsczi Ùniji ë NATO. Greńczë z państwama: Miemiecką, Czeską Repùbliką, Słowacką, Ùkrajiną, Biôłorëską, Lëtewską ë Ruską (Kaliningradzkô Òbéńda). Stolecznym gardã Pòlsczi Repùbliczi je Warszawa.

## Etimologiô miona państwa

Miono *Pòlskô* (*Polska*) wëprowôdzô sã òd plemiã Pòlanów, chtërné mieszkało w dzysdniowi Wiôlgòpòlsce. Słowò *Pòlanie* mòże dolmaczëc jakno "ti, co mieszkają na pòlach". Mòże docëgac, że przédnym zajãcym Pòlan béł òbróbk rolë, w rozszlachòwanim do jinszëch plemionów, np. Wislanów ë Mazowszanów, chtërné zamieszkiwałë lasowaté môle.

Dôwni ùżëwelë łacyńsczich mionów: *terra Poloniae* - Pòlskô zemia abò *Regnum Poloniae*. Miono *Polska* je ùżiwóné do òpisënkù państwa ju òd XIV stolatô. Zemie Pòlanów òd XIV stolatô miałë miono *Staropolska* (Stôropòlskô), a pùzdni *Wielkopolska* (Wiôlgopòlskô). Dlô procëmnotë zemie na pôłnim miałë miono *Małopolska* (Môłopòlskô).

Jinszé miona Pòlsczi (*Lechia*, z persczégò *Lahestn*, z lëtewsczégò *Lenkija*) ë Pòlôchów (rusczi *Lach*, madżarsczi *Lengyel*) są òd plemieniô Lãdzanów (pòl. Lędzianie), chtërny, jak sã ùznôwô, zamieszkiwelë w dzysdniowim pôłniowò-pòrénkòwim dzélu Pòlsczi.

Słowò *Rzeczpospolita* òznôczô repùblika.

## Nôrodné mërczi

Zgòdno z Kònstitucją Pòlsczi Repùbliczi z 3 łżëkwiata 1997 rokù nôrodnyma mërkama Pòlsczi Repùbliczi są:

* Herb Pòlsczi Repùbliczi – biôłi òrzeł w krónie w czerwionym pòlim.
* Fana Pòlsczi Repùbliczi – farwë białô ë czerwionô
* Hymn Pòlsczi Repùbliczi – Mazurk Dąbrowsczegò

## Religiô

Dominującą religią w Pòlsczi Repùblice je rzimskòkatolëckô wiara. Kòl 95% lëdztwa je òrechconëch w òbrządkù rzimskòkatolëcczégò Kòscoła. Òkróm tégò w Pòlsczi Repùblice żëją m.jin.: grekòkatolëcë, wëznôwcë prawòsłôwny christianiznë, lëtrowie (ewangelicë), mùzelmanie, agnosticë ë atejiscë.

## Geògrafiô

Długòta grańców Pòlsczi
Dolëzna nôdłëgszi rzeczi Pòlsczi (Wisła), kòle Torunia
Pòlskô na satelitarnim òdjimkù.
Szczecëno, zómk ksążëcy
Greńce dzysdniowi Pòlsczi ùsztôłcone òstałe w 1945 r., pò drëdżi swiatòwi wòjnie. W przërównanim do 1939 rokù, greńcë òstałe przesëniãte na zôpôd, kosztã pòrénkòwich môlów. Pò 1945 miałë môl dwie teritorialné kòrektë:

* 15 gromicznika 1951 – z Ùkrajinską SRR 480 km². Za gardë: Bełz, Krystonopol ë Sokal ze zleżënama wãgla, Pòlskô dôsta Ustrzyki Dolne ë Lutowiska (tekst ùgodë pòdóné je w Dz. U. 52.11.63) (Tekst ùgodë ò zjinaczenim greńców z 1951 *w pòlsczim jãzëkù*)
* 1 stëcznika 1959 – z Czechosłowacką. Za kòlonijã Tkacze kòl gardu Szklarska Poręba, banowiszcze ë banową régã, Pòlskô dôsta ùriwk lasnégò môlu.

Długòta greńców Pòlsczi je 3582 km, w tim 528 km to sztrãd Bôłtu.
Pòlskô greńczë z:

* òd zôpadu z Miemiecką (467 km),
* òd pôłniégò z Czeską Repùbliką (790 km) ë Słowacką (539 km),
* òd pòrénkù z Ùkrajiną (529 km) ë Biôłorëskô (416 km),
* òd nordë z Lëtewską (103 km) ë Ruską (Kaliningradzkô Òbéńda) (210 km).

Pòlskô ja na 9 môlu w Eùropie żle to jidze ò wiéchrzëznã ë na 8 żle to jidze ò wielënã lëdztwa.

Z nordë na pôłnié Pòlskô rozcygô sã na długòtã 649 km, co je 5° ë 50'. Je to przëczëną nierównoscë długòtë dnia midze nordową ë pôłniową Pòlską. Òb lato na nordze dzéń je długszi ò wicy jak gòdzënã niż na pôłnim, òb zëma na òpak. Z zôpadu na pòrénk Pòlskô rozcygô sã na 689 km, co je 10° 01'. Całownô rozcëgô Pòlsczi (z zôpôdu na pòrénk ë z norde na pôłnie) je 15°51'.

Pòlskô je w conie westrzédnoeùropejsczégò czasu, je to słuńcowi czas pôłnika 15°.

Geògrafné kòordinatë skrôwnëch môlów Pòlsczi:

* 49°00' N – Wëszëńc Opołonek,
* 54°50' N – retk Rozewie,
* 14°07' E – łëk Òdrë kòle Dólnégò Osinowa,
* 24°08' E – kòlano Buga kòle Zosina.

Geòmétrowi westrzódk Pòlsczi je we wsë Piątek kòle gardu Łęczyca. Nôstôrszi (1775) òbrechowóny geòmétrowi westrzódk Eùropy je w Suchowolë kòl gardu Sokółka, w pòdlasczim wòjewództwie. Przez Pòlskã przebiegiwô téż greńca midzë kòntinentalnym blokã Pòrénkòwi a Zôpadny Eùropë.

Nôdłëgszé rzeczi w Pòlsce to:

* Wisła (1047 km)
* Òdora (854 km, w Pòlsczim dzélu 742 km)
* Warta (808 km)
* Bùg (772 km, w Pòlsczim dzélu 587 km)

### Geòlogòwô bùdacjô

W Pòlsce schôdzą sã 3 wiôldżé tektonowé jednotë:

1. prekambrijskô platfòrma pòrénkòwi Eùropë (pòrénkòwô ë nordowo-pòrénkòwô Pòlskô), tak tej Pòrénkòwoeùropejskô Niżawa.
2. peleòzojicznô platfòrma westrzédny ë zôpôdny Eùropë (Pòzaalpejskô Westrzédnô Eùropa). Spód ùsôdu ny platfòrmë pòkôzëją sã dzéle herecyńsczich ë kaledońsczich górotworów (Zôpadné ë Pòrénkówé Sudetë, Górë Swiãtokrziżewé).
3. alpidë (Karpatë z Pòdkarpacym).

### Klimat

* 1991–2020
* 2001–2025
* 1991–2020
* 1991–2020

### Wëdrzatk plónu

Wiôldżi dzél Pòlsczi zajëmówają niżawë pòrénkòwégò dzélu Westrzédeùropejsczej Niżawy, a strzédni wëszańc je 173 m n.r.m. Geògrafne krôje ùłożëne są równoleżnikòwo òd niżaw na nordze i w westrzédni Pòlsce do wëszaw ë gór na pôłnim. Nôwikszim môlem w Pòlsce są Rysy w Tatrach (2499 m n.r.m.), nôniżej je depresejô Elbląsczie Raczki na Wislanëch Żuławach (1,8 m p.r.m.).

### Sprôwné pòdzelenié

Òd 1 stëcznika 1999 rokù je w Pòlsce trzëstopniowé sprôwné pòdzelenié na wòjewództwa, krézë ë gminë

**Wòjewództwa**:

* dólnoszląsczé wòjewództwò
* kùjawskô-pòmòrsczé wòjewództwò
* lubelsczé wòjewództwò
* lubùsczé wòjewództwò
* łódzczé wòjewództwò
* małopòlsczé wòjewództwò
* mazowiecczé wòjewództwò
* òpòlsczé wòjewództwò
* pòdkarpacczé wòjewództwò
* pòdlasczé wòjewództwò
* pòmòrsczé wòjewództwò
* szląsczé wòjewództwò
* swiãtokrzësczé wòjewództwò
* warminskô-mazursczé wòjewództwò
* wiôlgôpòlsczé wòjewództwò
* zôpadnopòmòrsczé wòjewództwò

## Lëdztwò

Lëdztwò Pòlsczi w latach 1961-2014 (w tësącach)
Pòlskô je zamieszkiwónô w zacht wikszoscë przez Pòlôchów. Są òni słowiańsczim lëdã ë mówią w pòlsczim jãzëkù, jaczi słëchô do zôpadnosłowiańsczich jãzëkòw. Dlô dzéla òbiwatelów Pòlsczi rodną mòwą je krewny z nim kaszëbsczi ôs jiné miészëznowé mòwë. Pòlsczi je ùrzãdnym jãzëkã państwa, le prawò dôwô nôrodnym miészëznóm mòżlëwòtã ògreńczonégò brëkòwaniô swòjëch jãzëków w gminach dze stanowią wicy jak 20% pòpùlacëji. Wedle Nôrôdnégò Òglowégò Spisënkù (2002), 97,8% mieszkańców Pòlsczi mówi na codzéń w pòlsczim jãzëkù. Nôczãstszé jãzëczi miészëznów to: miemiecczi, ùkrajińsczi, biôłorësczi, cëgańsczi, rusczi, lëtewsczi ë łemkòwsczi.

Do ùznónëch w Pòlsce nôrodnëch i etnicznëch miészëznów nôleżą taczé miészëznë, jak armeńskô, biôłorëskô, czeskô, karajimskô, lëtewskô, łemkòwskô, miemieckô, rëskô, romskô, słowackô, tatarskô, ùkrajińskô ë żëdowskô.

## Galeriô

* Gduńsk
* Sopòt
* Malbórg
* Wilanowò
* Krakòwò

## Òbaczë téż

* Eùropejskô Ùnijô
* Kaszëbë

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Pòlskô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

* Polska.pl
* Prezydent PR

| Państwa w Eùropie |
| --- |
| Albańskô | Andorra | Aùstriô | Belgijskô | Biôłorus | Bòsnijô ë Hercegòwina | Bùlgarskô | Chòrwackô | Cyper | Czeskô Repùblika | Czôrnogóra | Dëńskô | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Islandëjô | Italskô | Lëtewskô | Liechtenstein | Luksembùrskô | Łotewskô | Madżarskô | Malta | Miemieckô | Mòłdawskô | Mònakò | Néderlandzkô | Nordowô Macedoniô | Norweskô | Pòlskô | Pòrtugalskô | Rumùńskô | Ruskô | San Marino | Serbskô | Sloweńskô | Słowackô | Szpańskô | Szwajcarskô | Szwédzkô | Tëreckô | Ùkrajina | Watikan | Wiôlgô Britanijô |
| **Zanôléżné teritoria:** Alandsczé òstrowë | Farersczé òstrowë | Gibraltar | Grenlandzkô | Guernsey | Jersey | Man | Svalbard |
| **Ògrańczoné ùznanié:** Kòsowò | Pòdniéstrze |