Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Islandëjô

Islandëjô
Ísland|  |
|  Fana

 Herb

 |
| *Mòtto:*  |
| *Himn: Lofsöngur* |
|  |
| Òficjalny jãzëk | islandsczi, dëńsczi |
| Stolëca | Reykjavík |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Prezydeńt | Halla Tómasdóttir |
| Premiéra | Kristrún Frostadóttir |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 103.125 km² -% |
| Lëdztwò (2024) | 383,726 |
| Dëtk | islandskô króna (ISK) |
| Czasowô cona | UTC +0 |
| Nôrodné swiãto | 17 czerwińca |
| Kòd ISO 3166 | IS |
| Internet | .is |
| Telefón | 345 |

**Islandëjô** (*Ísland*) je państwã w Nordowi Eùropie. Są tu géjzerë, fiordë, a przede wszëtczim stolemné lodowé górë i baro cwiardi nôtëra.

* stoleczny gard: Reykjavík
* lëdztwò: 383,726 mieszkańców (2024)
* wiéchrzëzna: 103.125 km²

## Galeriô

* Gejzer w Islandie
*
*
*
*

## Òbaczë téż

* Dëńskô
* Norweskô
* Grenlandzkô

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Islandëjô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Państwa w Eùropie |
| --- |
| Albańskô | Andorra | Aùstriô | Belgijskô | Biôłorus | Bòsnijô ë Hercegòwina | Bùlgarskô | Chòrwackô | Cyper | Czeskô Repùblika | Czôrnogóra | Dëńskô | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Islandëjô | Italskô | Lëtewskô | Liechtenstein | Luksembùrskô | Łotewskô | Madżarskô | Malta | Miemieckô | Mòłdawskô | Mònakò | Néderlandzkô | Nordowô Macedoniô | Norweskô | Pòlskô | Pòrtugalskô | Rumùńskô | Ruskô | San Marino | Serbskô | Sloweńskô | Słowackô | Szpańskô | Szwajcarskô | Szwédzkô | Tëreckô | Ùkrajina | Watikan | Wiôlgô Britanijô |
| **Zanôléżné teritoria:** Alandsczé òstrowë | Farersczé òstrowë | Gibraltar | Grenlandzkô | Guernsey | Jersey | Man | Svalbard |
| **Ògrańczoné ùznanié:** Kòsowò | Pòdniéstrze |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Grenlandzkô

Grenlandzkô/Grenlandëjô
Kalaallit Nunaat|  |
|  Fana

 Herb

 |
| *Mòtto:* fëlëje òficjalné rzëczeniéNieòficjalnô:' |
| *Himn: Nunarput utoqqarsuanngoravit* |
|  |
| Òficjalny jãzëk | grenlandsczi |
| Stolëca | Nuuk |
| Fòrma państwa | mònarchiô |
| Mònarcha | Fridrik X |
| Premiéra | Jens-Frederik Nielsen |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 2.166.086 km² 81.7% |
| Lëdztwò (2018) | 55.877 |
| Dëtk | dëńskô krone (DKK) |
| Czasowô cona | UTC +0 do +4 |
| Nôrodné swiãto | 21 czerwińca |
| Kòd ISO 3166 | GL, GRL |
| Internet | .gl |
| Telefón | 299 |

**Grenlandzkô**, **Grenlandiô** abò **Grenlandëjô** (grenlandsczi: *Kalaallit Nunaat*, dënsczi: *Grønland*) – je teritorium na stolemnim òstrowe polarnim kol Nordowi Kanade. Stolëcznym gardã je Nuuk. Òstrów je zamieszkóni òd 4.500 lat przez eskimosczé plemiona Inuitów, chtërni przecygli z Kanade. Grenlandzkô bëła dënskô koloniją òd 1814 do 1953 roku, i bëła dali dënsczim protektoratã, z dzélową autonomijã od 1979 roku. 21 czerwińca 2009 rokù Grenlandzkô dostôła dzélowa samòstójnotã, le kraj wcyg słëcha do Deńsczi w butnowëch sprawëch midzënôrodnich, monetarnich i dla wòjskòwi obarnë.

## Galeriô

* Satelitarni odjimek Grenlandzczi

## Òbaczë téż

* Dëńskô
* Islandëjô
* Kanada

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Grenlandzkô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Państwa w Eùropie |
| --- |
| Albańskô | Andorra | Aùstriô | Belgijskô | Biôłorus | Bòsnijô ë Hercegòwina | Bùlgarskô | Chòrwackô | Cyper | Czeskô Repùblika | Czôrnogóra | Dëńskô | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Islandëjô | Italskô | Lëtewskô | Liechtenstein | Luksembùrskô | Łotewskô | Madżarskô | Malta | Miemieckô | Mòłdawskô | Mònakò | Néderlandzkô | Nordowô Macedoniô | Norweskô | Pòlskô | Pòrtugalskô | Rumùńskô | Ruskô | San Marino | Serbskô | Sloweńskô | Słowackô | Szpańskô | Szwajcarskô | Szwédzkô | Tëreckô | Ùkrajina | Watikan | Wiôlgô Britanijô |
| **Zanôléżné teritoria:** Alandsczé òstrowë | Farersczé òstrowë | Gibraltar | Grenlandzkô | Guernsey | Jersey | Man | Svalbard |
| **Ògrańczoné ùznanié:** Kòsowò | Pòdniéstrze |

| Państwa i teritoria w Nordowi Americe, Strzédni Americe i Pôłniowi Americe |
| --- |
| **Nordowô Amerika** | Kanada | Zjednóné Kraje Americzi | Grenlandzkô | Bermudë (WB) | Saint-Pierre ë Miquelon (Francëjô) |
| **Strzédnô Amerika** | Belize | Gwatemala | Hònduras | Kòstarika | Meksyk | Nikaragua | Panama | Salwadór |
| **Karaibë** | Antigua i Barbuda | Bahamë | Barbadós | Dominika | Dominikańskô Repùblika | Grenada | Haiti | Jamajka | Kùba | Pòrtorikò (USA) | Saint Kitts i Nevis | Saint Lucia | Saint Vincent i Grenadinë |
| **Pôłniowô Amerika** | Argentina | Bòliwiô | Brazylskô | Chile | Ekwador | Gujana | Kòlumbiô | Paragwaj | Perú | Surinam | Trinidad ë Tobago | Urugwaj | Wenezuelskô |
|  **Zanôléżné teritoria:** | Francëjô: Gwadelupa, Martinika, Saint-Martin| Néderlandzkô: Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten | Wiôlgô Britanijô: Anguilla, B. Dzewiczé Òstrowë, Kajmanë, Montserrat | USA: Dzewiczé Òstrowë  |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Bôłt

Satelitarny òdjimk Bôłtu òb zëmã
**Bôłt**, **Bôłtëcczé Mòrzé** abò **Bôłcczé Mòrzé** (pòl. *Bałtyk*, *Morze Bałtyckie*, łac. *Mare Balticum*, niem. *Ostsee*, dëń. *Østersøen*, szw. *Östersjön*, est. *Läänemeri*, fiń. *Itämeri*, łot. *Baltijas jūra*, lët. *Baltijos jūra*, rus. *Балтийское море*) – je mòrzã, strzódlądowim partã Atlanticczégò Òceanu w Nordowi Eùropie. Mô wiéchrzëznã 422 300 km2, głãbòkòsc do 459 m.

W mòwie rëbôków Bôłt je téż zwóny *Wiôldżim Mòrzã*, w ùprocëmnienim do *Môłégò Mòrza*, to je Pùcczi i Gduńsczi Hôwindżi.

## Przédné òstrowë

* Gòtlandiô, *Gotland*  – 3 200 km2 (Szwedzkô),
* Òzyliô, *Saaremaa* – 2 650 km2 (Estónskô),
* Òlandiô, *Oland* – 1 300 km2 (Szwedzkô),
* Dago, *Hiiumaa* – 960 km2 (Estónskô),
* Rana, *Rügen* – 926 km2 (Miemieckô),
* Bòrnhòlm – 588 km2 (Dëńskô),
* Ùznôm, *Usedom* – 424 km2 (Miemieckô i Pòlskô),
* Wòlin, *Wolin* – 245 km2 (Pòlskô),
* Alandzczé Òstrowë, *Åland* – 1 505 km2 (Fińskô).

## Przédné roztoczi

* Bòtnickô Roztoka,
* Fińskô Roztoka,
* Gduńskô Hôwinga,
* Pòmòrskô Hôwinga,
* Riskô Roztoka.

## Lëteratura

* Kaszëbskô lëteratura : wëzdrzënë / Daniél Kalinowsczi, Adela Kùik-Kalinowskô ; tłómaczenié na kaszëbsczi jãzëk Dariusz Majkòwsczi, Gduńsk : Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié : Instytut Kaszubski w Gdańsku, 2017, s. 21

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Bôłt** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons
# Strzódzemné Mòrze

Strzódzemné Mòrzé

**Strzódzemné Mòrze** – midzëkòntinentalné mòrze, jaczé leżi midzë Eùropą, Afriką i Azją, ò wiéchrzëznie kòl 2,5 mln km². Łączi sã z Atlanticczim Òceanã

## Miono

Pòzwa Strzódzemnégò Mòrza wza sã òd łacyńsczégò *mediterraneus* i znaczi: w westrzódkù zemi” abò „midzë lądama”.

## Pòłożenié

Strzódzemné Mòrze leżi midzë Europą, Afriką i Azją. Na zapôdze je sparłãczoné Gibraltarską Cesniną z Atlanticczim Òceanã, na wschòdze przez Cesninã Dardanele parłãczi sã z Morzã Marmara, przez Cesninę Bòsfòr z Czôrnym Mòrzã, a przez Suesczi Kanał z Czerwònym Morzã ë dali z Jindijsczim Òceanã.
Strzódzemné Mòrze jakno jediné na swiece òtoczoné je kòntinentama nôleżącëma do trzech dzélów swiata. Pòłożoné midzë 3 dzélama swiata Strzódzemné Mòrze mô òsoblëwé znaczenié dlô przewòzënkù- je hańdlowim traktã przez Gibraltarską Cesninã (kòl 75 tës. wôrnëch statków òb rok).

Nad Strzódzemnym Mòrzã leżą (zgòdno z rëchã zégara):
Gibraltar, Szpańskô, Francjô, Mònakò, Italskô, Malta, Sloweńskô, Chòrwackô, Bòsniô ë Hercegòwina, Czôrnogóra, Albańskô, Greckô, Cyper, Tëreckô, Syriô, Liban, Izrael, Egipt, Libiô, Tunezjô, Algeriô, Marokò. Wikszosc nëch krajów wespółrobi w ramach „Eùropejsczégò Partnerstwa”.

## Pòrtë

Wôżniészé przeladënkòwé pòrtë to m.jin.:
Marsylia (téż pasażersczi i rëbacczi), Genewa, Triest (jeden z nôwôżniészich eùropejsczich przeladënkòwëch pòrtów), Wenecjô (téż pasażersczi), Neapòl, Kartagena (téż wòjenny), Barcelona, Saloniki, Izmir, Split, Rijeka, Tunis, Walencja, Hajfa, Antaba, Bejrut, Palermo, Tel-Awiw-Jaffa.

## Klimat

Strzódzemné Mòrze leżi w ùmiarkowanym klimace (klimat strzódzemnomòrsczi). Są tuwò cepłé lata i zëmë, môłé zachmùrzenié i atmosfericzné òpadë (òsoblëwie òb lato), môłô mòkrzëzna pòwietrzô i mòcné parowanié. Strzédnô cepłota lëftu w stëcznikù òd 7- 10˚C na nordze, do 14- 30˚C na pôłnim. W zelnikù òd 22- 24˚C na nordze i òd 25- 30˚C na pôłnim.

## Wòdë

Wòdë Strzódzemnégò Mòrza nôleżą do nôceplészich (strzédno 13˚C) i nôbarżi zasolonëch (strzédno 38,4 ‰)
Ceplëzna pòwiérzchniowi wòdë je w zëmie òd 9˚C na eùropejsczich przëmòrzach, do 16˚C w pôłniowo- wschòdnim dzélu, w lece òdpòwiednio òd 22- 26˚C i òd 26- 28˚C.

* Strzédnô głãbòkòsc: 1438 m;
* Nôwikszô głãbòkòsc: 5267 m;
* Ceplëzna: 7˚C- 30 ˚C.

## Òstrowë

Wôżniészé òstrowë (òd zôpadu):

* Balearë (kòl 200 òstrowów ò pòwiérzchni 5014 km²)
* Ibiza (571 km²)
* Majorka (3600 km²)
* Minorka (668 km²)
* Fòrmentera (82 km²)
* Sardiniô (24 090 km²)
* Kòrsyka (8680 km²)
* Sycyliô (25 710 km²; nôwikszi òstrow Strzódzemnégò Mòrza)
* Liparijsczi Òstrowë (17 òstrowów ò pòw. 117 km²)
* Malta (246 km²)
* Kreta (8336 km²)
* Rodos (1401 km²)
* Cyper (9251 km²).

Midzë Kòrsyką i Apenińszczim Półòstrówã nalôzają sã m.jin.
Elba (224 km²)
Pianosa (10,3 km²)
Gorgona (2,25 km²)
Montecristo (10,4 km²).

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Strzódzemné Mòrze** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons
# Tëreckô

Tëreckô
Türkiye|  |
|  Fana

 Herb

 |
| *Mòtto: Yurtta Sulh, Cihanda Sulh.* |
| *Himn: Istiklâl Marsi* |
|  |
| Òficjalny jãzëk | tërecczi |
| Stolëca | Ankara |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Prezydeńt | Recep Tayyip Erdoğan |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 649.964 km² 1,26% |
| Lëdztwò (2009) | 39.331.000 |
| Dëtk | lira (₺) |
| Czasowô cona | UTC +0 |
| Nôrodné swiãto | 29 pazdzérznika |
| Kòd ISO 3166 | TR, TUR |
| Internet | .tr |
| Telefón | 90 |

**Tëreckô** (téż **Tërcëjô**, tër. *Türkiye*, **Repùblika Tërecczi** – *Türkiye Cumhuriyeti*) je państwã w Azëji na półòstrowie Miészô Azëjô, a dzélowo téż w Eùropie ze stolëcą w Ankarze. Eùropejsczi dzél – Tracëjô robi 3% wiéchrzëznë ë je òddzelony òd azjacczégò dzélu przez mòrzé Marmara ë zwãżënë Bòsfor ë Dardanele. Tëreckô je krôjã sztërzech mòrzów, bò òd nocë òbtôczô jã Czôrné Mòrzé, òd wieczoru Egejsczé Mòrzé ë mòrzé Marmara, a òd pôłni Westrzódzemné Mòrzé – zwóné w tërecczim jãzëkù Biôłim Mòrzã.

## Galeriô

* Sztambùl
* Anıtkabir, Ankara
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Òbaczë téż

* Nordowy Cyper
* Armeniô

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Tëreckô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Państwa w Azji |
| --- |
| Afganistan | Armeniô | Azerbejdżan | Bahrajn | Bangladesz | Bhutan | Brunejô | Chinë | Cyper | Filipinë | Grëzóńskô | Indie | Iran | Irak | Izrael | Japóńskô | Jemen | Indonezjô | Jordaniô | Kambòdżô | Katar | Kazachstan | Kirgistan | Kùwejt | Laòs | Liban | Malediwë | Malezjô | Mòngòlskô | Mianma | Nepal | Nordowô Kòreja | Òman | Pakistan | Palestina | Pòrénczny Timór | Pôłniowô Kòreja | Ruskô | Saudijskô Arabiô | Sri Lanka | Syngapùr | Syriô | Tadżikistan | Tajlandiô | Tajwan | Tëreckô | Turkmenistan | Ùzbekistan | Wietnam | Zjednóné Arabsczé Emiratë |
| **Zanôléżné teritoria:** Makaù | Tibet |
| **Nieùznôwóné teritoria:** Kùrdistan | Nordowi Cyper |
| **Teritoria państwów bùten Azje:** Aùstraliô: Gòdowi Òstrów ë Kòkòsowé Òstrowë | Egipt: Synaj | Greckô: òstrowë Spòradë, Chijos ë Lesbòs |

| Państwa w Eùropie |
| --- |
| Albańskô | Andorra | Aùstriô | Belgijskô | Biôłorus | Bòsnijô ë Hercegòwina | Bùlgarskô | Chòrwackô | Cyper | Czeskô Repùblika | Czôrnogóra | Dëńskô | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Islandëjô | Italskô | Lëtewskô | Liechtenstein | Luksembùrskô | Łotewskô | Madżarskô | Malta | Miemieckô | Mòłdawskô | Mònakò | Néderlandzkô | Nordowô Macedoniô | Norweskô | Pòlskô | Pòrtugalskô | Rumùńskô | Ruskô | San Marino | Serbskô | Sloweńskô | Słowackô | Szpańskô | Szwajcarskô | Szwédzkô | Tëreckô | Ùkrajina | Watikan | Wiôlgô Britanijô |
| **Zanôléżné teritoria:** Alandsczé òstrowë | Farersczé òstrowë | Gibraltar | Grenlandzkô | Guernsey | Jersey | Man | Svalbard |
| **Ògrańczoné ùznanié:** Kòsowò | Pòdniéstrze |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Zjednóné Kraje Americzi

Zjednóné Kraje Americzi
United States of America|  |
|  Fana

 Herb

 |
| *Mòtto: In God we trust* |
| *Himn: The Star-Spangled Banner (Gwiôzdzëstô Stanica)Czas trwania: 1 minuta i 19 sekund.1:19* |
|  |
| Òficjalny jãzëk | Niżóden |
| Stolëca | Waszington |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Kònstitucjô | Kònstitucjô Zjednónëch Krajów |
| Prezydeńt | Donôld Trump |
| Data ùsadzeniô | 4 lëpińca 1776 (deklaracjô) |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 9 831 214 km² 4,7% |
| Lëdztwò (2019) | 328 239 523 |
| Dëtk | Dolar ($) |
| Czasowô cona | UTC –5 do –11 – zëma
UTC –4 do –10 – lato |
| Nôrodné swiãto | 4 lëpińca |
| Kòd ISO 3166 | US |
| Internet | .us |
| Aùtowi kòd | US |
| Telefón | 1 |

**Zjednóné Kraje Americzi** (*United States, United States of America*) są państwã w Nordowi Americe. Dzysdniowò są skłôdają z 50 krôjów. Są trzecém co do wiôlgòscë państwã swiata.

* stoleczny gard: Waszington (okrãżé Kòlumbii)
* lëdztwò: 328 239 523 mieszkańców (2019)
* wiéchrzëzna: 9 831 214  km²

Dzél Kaszëbów mieszkô w Zjednónëch Krajach Americzi na emigracëji m.jin. w gardze Chicagò. Kaszëbi wiele razy przëjéżdżelë na Swiatowi Zjôzd Kaszëbów. Wiôldżi gard je tu Nowi Jork. W Waszingtonie je òd 1800 rokù Ksążnica Kòngresu, a òna mô wiele ksążków pò kaszëbskù. W tim państwie je stowôra *Kashubian Association of North America*, chtërna zajimô sã kaszëbską kùlturą.

## Galeriô

* Mòst Golden Gate, San Francisco
* Kapitol Zjednónëch Krajów
* Sztatura Wòlnosci, Nowi Jork
* Disneyland
* Ksążnica Kòngresu

## Òbaczë téż

* Amerikańsczi aligator
* Amerikańsczi krokòdil

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Zjednóné Kraje Americzi** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

* (pl) pisze Józef Jan Hughes
*

| Państwa i teritoria w Nordowi Americe, Strzédni Americe i Pôłniowi Americe |
| --- |
| **Nordowô Amerika** | Kanada | Zjednóné Kraje Americzi | Grenlandzkô | Bermudë (WB) | Saint-Pierre ë Miquelon (Francëjô) |
| **Strzédnô Amerika** | Belize | Gwatemala | Hònduras | Kòstarika | Meksyk | Nikaragua | Panama | Salwadór |
| **Karaibë** | Antigua i Barbuda | Bahamë | Barbadós | Dominika | Dominikańskô Repùblika | Grenada | Haiti | Jamajka | Kùba | Pòrtorikò (USA) | Saint Kitts i Nevis | Saint Lucia | Saint Vincent i Grenadinë |
| **Pôłniowô Amerika** | Argentina | Bòliwiô | Brazylskô | Chile | Ekwador | Gujana | Kòlumbiô | Paragwaj | Perú | Surinam | Trinidad ë Tobago | Urugwaj | Wenezuelskô |
|  **Zanôléżné teritoria:** | Francëjô: Gwadelupa, Martinika, Saint-Martin| Néderlandzkô: Aruba, Bonaire, Curaçao, Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten | Wiôlgô Britanijô: Anguilla, B. Dzewiczé Òstrowë, Kajmanë, Montserrat | USA: Dzewiczé Òstrowë  |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Nowi Jork

|
Nowi Jork
New York City
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Herb nowòjorsczi
Herb | Fana nowòjorsczi
Fana |

 |
|
Spòdlowé pòdôwczi
 |
| Państwò |  Zjednóné Kraje Americzi |
| Stón |  Nowi Jork |
| Wiéchrzëzna | 1223,6 km² |
| Pòłożenié | 40°42'N 70°00'W |
| Lëdztwò (2025) | 8,585,000 |
|
Administracjô
 |
| Bùrméster | Zohran Mamdani (D) |
|
Adresa
 |
|
City Hall New York, NY 10007
 |
| Domôcô starna gardu |

Nowi Jork
**Nowi Jork** (an. *New York*, *New York City*) – gard w Zjednónëch Krajach Americzi ò nôwiãkszi pòpùlacje w kraju. Leżi na sztrądze Atlantikù, w nordowò-pòrénkòwim parce Zjednónëch Stanów, w stanie Nowi Jork. Gard je stwòrzóny z piãcu òbéńd, jaczé są apartnyma grôfstwama (*boroughs*): Bronx, Brooklyn, Manhattan, Queens i Staten Island.

Òstał założony przez Òlendrów w 1624 jako hańdlowô faktoriô, w 1626 nadali mu miono Nowi Amsterdam, w 1664 po britijsczim pòdboju zwëskał miono Nowi Jork.

### Spòdlowé pòdôwczi

* wiéchrzëzna: 1223,6 km²
* lëdztwo: 8.48 miliona (lëpińc 2024), Nowi Jork je nôbarzi zalëdzonym gardã Zjednónëch Krajów

## Sprôwné pòdzelenié

Òkrãża: **1: Manhattan2: Brooklyn3: Queens4: The Bronx5: Staten Island**
Nowi Jork dzélë sã na 5 òkrągów (an. *Boroughs*)

* Manhattan
* Brooklyn
* Queens
* Bronx
* Staten Island

## Òbaczë téż

* Nowi Jork (stón)
* Zohran Mamdani

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Nowi Jork** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*