# Ruskô

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Ruskô *Россия (Rossija)* |
| --- |
|  Fana |  Herb |
| *Himn: Gosudarstwiennyj gimn Rossijskoj Fiedieracyi Państwòwi Himn Rusczi Federacji*
 |
|  |
| Òficjalny jãzëk | rusczi |
| Stolëca | Mòskwa |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Kònstitucjô | Kònstitucjô Rusczi |
| Prezydeńt | Władimir Putin |
| Premiéra | Michaił Miszustin |
| Data ùsadzeniô | 26 gòdnika 1991 |
| Wiéchrzëzna  | 17.075.200 km²  |
| Lëdztwò (2026) | 143,394,458 |
| Dëtk | rusczi rubel (RUB) |
| Czasowô cona | UTC +3 do +12 |
| Nôrodné swiãto | 9 maja, 12 czerwińca |
| Kòd ISO 3166 | RU |
| Internet | .ru .рф (.cu) |
| Aùtowi kòd | RUS |
| Telefón | +7 |

 |

**Ruskô** (rus: Россия) abò **Ruskô Federacëjô** (rus: Росси́йская Федера́ция) je państwã w Pòrénkòwi Eùropie ë Nordowi Azëji (Sybiriô). Stolecznym gardã Rusczi Federacëji je Mòskwa. Wedle wiéchrzëznë Ruskô Federacëjô je nôwikszim państwã swiata.

## Historiô

Zôczątki państwa sã sparłączoné z Czijewsczi Rusą. W XIII stalata pòwstało Ksãżstwò Mòskiewsczé, pòd władzã dinastëji Rurikowiczów, chtërno stało sã Wiôldżim Ksãżstwã w XIV stalata. W 1547 ksãżã Iwan IV òstał kòrónowany na cara. Po smierci Fiodora I doszło do biôtków o władzã, nôpierwi carem òstał Bòris Godunow, po jego smierci carem òstał Pòlak - Dymitr I. W 1613 kùreszce Sobòr Ziemsczi wëbrał Michôła I Romanowa, chtëren dał zôczątk nowi dinastëji. W latach 1632–1634 Ruskô toczëła wòjnã z Repùbliką Òbu Nôrodów o Smoleńsk. W 1689 carem òstał Pioter I. Za jegò rządów doszło do umòcnienia pozycji Rusczi na midzënôrodny arenie, zreorgòwał wòjskò na mòdło jinszich eùropejsczich wòjsk, utwòrzëł też wòjnową marinarkã. W 1721 Pioter przyjôł zôpadny titel czezera. W XVI–XIX w. Ruskô zwëskała stolëmne òbéńda w Pòrénkòwi Eùropie, Nordowi Azëji, Westrzédni, na Kaùkazie oraz w Nordowi Americe. W 1914 Rusko dołãczëłô do I swiatowi wòjny. W 1917 mioły mol dwie rewolucëje, z przëczënë gromicznikowi rewolucëji slédny car Mikòłôj II abdikòwał, a w 1918 òstał zamòrdòwany bez kòmùnistów. W latach 1922–1991 Ruskô bëła wiôldżim dzélã Związkù Socjalisticznëch Sowiecczich Repùblików (ZSSR).

## Geògrafiô

### Pòłożenié

W Nordowi Azëji greńczë z Arkticznim Òceanã, rozcëga sã òd pòrénkòwi Eùropë (dzél na zôpôd òd Ùralu) do nordowégò Spòkójnégò Òceanu.

### Wiéchrzëzna

* całownô: 17,098,242 km²
* wiéchrzëzna lądu: 16,377,742 km²
* wiéchrzëzna wòdów: 720,500 km²
* môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 1

### Lądowé grańce

* òglowô długòsc wszëtczich grańców: 22,407 km
* państwa, z jaczima mô grańce: Azerbejdżan 338 km; Biôłorus 1,312 km; Chińskô Lëdowô Repùblika (pôłniôwi pòrénk) 4,133 km ë pôłnie 46 km; Estoniô 324 km; Fińskô 1,309 km; Grëzóńskô 894 km; Kazachstan 7,644 km; Nordowô Koreja 18 km; Łotwa 332 km; Lëtwa (Kaliningradzkô Òbéńda) 261 km; Mongolskô 3,452 km; Norweskô 191 km; Pòlskô (Kaliningradzkô Òbéńda) 209 km; Ùkrajina 1,944 km

### Brzegòwô liniô

37,653 km

### Wësokòsc terenu

* strzédnô wësokòsc: 600 m. n.r.m.
* nôniższô wësokòsc: -28 m m. n.r.m. (Kaspijsczé Mòrzé)
* nôwëższi czëp: 5,642 m m. n.r.m. (Elbrus)

### Gruńtë wedle ùżiwaniô

* rolné gruńtë 13.2% (w tim 7.4% òrnëch gruńtów)
* lasë 50.7%
* jinsze 35.9% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

### Gardë

* Mòskwa
* Sankt-Petersbùrg
* Samara
* Belgard
* Niżni Nowògard
* Abakan
* Anadyr
* Angarsk
* Archangielsk
* Astrachań
* Barnauł
* Biełgorod
* Birobidżan
* Błagowieszczensk
* Brack
* Briańsk
* Bujnaksk
* Chabarowsk
* Chanty-Mansyjsk
* Chasawjurt
* Czeboksary
* Czelabińsk
* Czerkiessk
* Czita
* Derbent
* Elista
* Gorno-Ałtajsk
* Irkuck
* Iwanovo
* Iżewsk
* Jakuck
* Jarosław
* Jekaterynburg
* Joszkar-Oła
* Jużno-Sachalinsk
* Króléwc abò Kaliningrad
* Kaługa
* Kaspijsk
* Kazań
* Kiemierowo
* Kirow
* Kizlar
* Kostroma
* Kolomna
* Krasnodar (Jekaterinodar)
* Krasnojarsk
* Kurgan
* Kursk
* Kyzyl
* Lipieck
* Machaczkała
* Magadan
* Majkop
* Murmańsk
* Nabierieżne Czełny
* Nachodka
* Nalczik
* Niżniekamsk
* Nowokujbyszewsk
* Nowosybirsk
* Omsk
* Orienburg
* Orzeł
* Perm
* Pienza
* Pietropawłowsk-Kamczatskij
* Pietrozawodsk
* Psków
* Riazań
* Rostów nad Donem
* Salechard
* Saławat
* Samara
* Sarańsk
* Saratów
* Smoleńsk
* Stawropol
* Syktywkar
* Tambow
* Tiumień
* Togliatti
* Tomsk
* Tuła
* Twer
* Ufa
* Uljanowsk (Symbirsk)
* Ułan Ude
* Władikawkaz
* Władymir
* Władywostok
* Wołgograd
* Wołogda
* Wołżski
* Woroneż

## Lëdze i spòlëzna

### Pòpùlacjô

* wielëna lëdztwa: 143,394,458 (2026)

### Etniczné karna

Ruskòwie 77.7%, Tatarzë 3.7%, Ukraińcë 1.4%, Baszkirowié 1.1%, Czuwasze 1%, Checzeni 1%, jinsi 10.2%, niesprecyzowane 3.9% (òk. 2010)

### Jãzëczi

Rusczi (òficjalny) 85.7%, Tatarsczi 3.2%, Checheńsczi 1%, jinsze 10.1% (òk. 2010)

### Religijné karna

Rusczi Prawòsławny Kòscół 15-20%, mùzułmanie 10-15%, jinsi chrzescëjanowie 2% (òk. 2006)

### Ùrbanizacjô

* mieskô pòpùlacjô: 75.3% (w 2023 r.)
* wikszé miesczé westrzódczi: 12.680 milionów Mòskwa (stolëca), 5.561 milionów Sankt-Petersbùrg, 1.695 milionów Nowosybirsk, 1.528 milionów Jekaterynburg, 1.292 milionów Kazań, 1.251 milionów Niżni Nowògard (2023)

## Pòliticzny system

Prezydent Rusczi Władimir Putin
* òficjalnô pòzwa: Ruskô Federacëjô (rus. *Росси́йская Федера́ция*)
* pòliticzny ùstôw: pół-prezydencko federacëjô
* stolëca: Mòskwa
* czasowô cona: UTC+3 do +12
* państwowé swiãto: 9 maja – Dzéń zwëcãstwa
* nôrodny himn: „Государственный гимн Российской Федерации” (*Państwòwi Himn Rusczi Federacji*), òd 2000

### Wëkònôwczô władza

* prezydent Władimir Putin (òd 7 maja 2012)
* premier Michaił Miszustin (òd 16 stëcznika 2020)

### Ùstawòdôwczô władza

Dwùjizbowi parlament, w skłôd jaczégò wchôdô niższô jizba Państwowô Duma (450 nôleżników na piãcolatną kadencjã) i wëższô jizba Rada Federacji (170 nôleżników).

## Òbaczë téż

* Króléwc
* Biôłorus
* Ùkrajina
* Kazachstan

## Przëpisë

## Bibliografiô

* Ruskô w „The World Factbook”

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Ruskô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

|  |  |
| --- | --- |
| **Zrzesznica Samòstójnëch Państw** |  |
| Armenijô | Azerbejdżan | Biôłorëskô | Kazachstan | Kirgistan | Ruskô | Tadżikistan | Turkmenistan | Ùzbekistan |

| Państwa w Eùropie |
| --- |
| Albańskô | Andorra | Aùstriô | Belgijskô | Biôłorus | Bòsnijô ë Hercegòwina | Bùlgarskô | Chòrwackô | Cyper | Czeskô Repùblika | Czôrnogóra | Dëńskô | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Islandëjô | Italskô | Lëtewskô | Liechtenstein | Luksembùrskô | Łotewskô | Madżarskô | Malta | Miemieckô | Mòłdawskô | Mònakò | Néderlandzkô | Nordowô Macedoniô | Norweskô | Pòlskô | Pòrtugalskô | Rumùńskô | Ruskô | San Marino | Serbskô | Sloweńskô | Słowackô | Szpańskô | Szwajcarskô | Szwédzkô | Tëreckô | Ùkrajina | Watikan | Wiôlgô Britanijô |
| **Zanôléżné teritoria:** Alandsczé òstrowë | Farersczé òstrowë | Gibraltar | Grenlandzkô | Guernsey | Jersey | Man | Svalbard |
| **Ògrańczoné ùznanié:** Kòsowò | Pòdniéstrze |

| Państwa w Azëji |
| --- |
| Afganistón | Armeniô | Azerbejdżan | Bahrajn | Bangladesz | Bhutan | Brunejô | Chinë | Cyper | Filipinë | Grëzóńskô | Indie | Iran | Irak | Izrael | Japòńskô | Jemen | Jindonezjô | Jordaniô | Kambòdżô | Katar | Kazachstan | Kirgistan | Półniowò Kòreja | Nordowô Kòreja | Kùwejt | Laòs | Liban | Malediwë | Malezjô | Mòngolskô | Myanmar (dôwni Birma) | Nepal | Òman | Pakistan | Ruskô | Saudëjskô Arabijô | Singapùr | Sri Lanka | Syrëjô | Tadżikistan | Tajlandiô | Tajwan | Pòrënkòwi Timor | Tëreckô | Turkmenistan | Ùzbekistan | Wietnam | Zjednóné Arabsczé Emiratë |
| **Zanôléżné teritoria:** Palestinskô | Makaù | Tibet |
| **Nëuznoné teritoria:** Kurdistón | Nordowy Cyper |
| **Teritoria państwów butén Azëji:** Austr: Òstrów Gòdów ë Kòkòsowe Òstrowë | Egipt: Synaj | Greckô: òstrowë Sporadë, Chijos ë Lesbos |