# Iran

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Islamskô Repùblika Iranu *‏جمهوری اسلامی ایران‎* |
| --- |
|  Fana |  Herb |
| *Mòtto: استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی Esteghlâl, âzâdi, dżomhuri-je eslâmi (Samòstójnota, Wòlnosc, Islamskô Repùblika)* |
| *Himn: Sorud-e Melli-e Dżomhuri-je Eslāmi-je Irān*  |
|  |
| Òficjalny jãzëk | Persczi |
| Stolëca | Teheran |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Kònstitucjô | Kònstitucjô Iranu z 3 gòdnika 1979 |
| Nôweższi Wódca | Modżtaba Chamenei |
| Prezydeńt | Masud Pezeszkian |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 1 628 771 km² 0,7% |
| Lëdztwò (2015) | 81 423 000 |
| Dëtk | Rial (IRR) |
| Czasowô cona | UTC +3:30 |
| Nôrodné swiãto | 1 łżëkwiata |
| Kòd ISO 3166 | IR |
| Internet | .ir |
| Aùtowi kòd | IR |
| Telefón | +98 |

 |

**Iran** (per: ایران) je państwã w Azëji. Stolecznym gardã je Teheran. Państwòwą religią je islam.

## Historiô

Perskô to jednô z nôstarszich cywilizacji na swiece. Stôrożëtnô Perskô bëłô rządzonô bez m.jin. dinastiã Achemenidów, z jaczi pòchòdzëlë Cërus II Wiôldżi ë Dark I Wiôldżi, chtërni stwòrzëlë stolëmné persczé państwò. Pò ti państwã włôdôlë Partë ë Sasónidë. Religią Stôrożëtny Persczi bëł zaratùsztriónizm.

W VII stalata zemie òstałë zdobëte przez Arabów, chtërni zapròwadzëlë w krôju islam.

Pònemù Perskô przechôdzëłô wszelejaczé dinastie, midzë jinszima: Safawidów (1501–1722), chtërni ùcwiérdzëlë szyicczi islam, czedë ùczënëlë gò państwòwą religią, a téż Afszaridów (1736–1796), Zandów (1750–1794), Kadżarów (1794–1925), za jich rządów Iran przëjął swòją pierszą kònstitucjã ë wpròwôdzono parlamentarny system, ë slédnô dinastiô Pahlawi (1925–1979). W 1935 Perskô zmieniłô miono na Iran. W 1979 z przëczënë islamsczi rewòlucje dinastiô Pahlawi òstała òbôlonô ë 1 łżëkwiata Iran stôł sã islamską repùbliką. 3 gòdnika 1979 z przëczënë referendum przëjãto nową kònstitucjã.

## Geògrafiô

### Pòłożenié

Leżi na Blësczim Pòrénkù ù brzégu Òmańsczi Roztoczi, Persczi Roztoczi ë Kaspijsczégò Mòrza.

### Wiéchrzëzna

* całownô: 1,648,195 km²
* wiéchrzëzna lądu: 1,531,595 km²
* wiéchrzëzna wòdów: 116,600 km²
* môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 19.

### Lądowé grańce

* òglowô długòsc wszëtczich grańców: 5,894 km
* państwa, z jaczima mô grańce: Afghanistón 921 km; Armenijô 44 km; Azerbejdżan 689 km; Irak 1,599 km; Pakistan 959 km; Tëreckô 534 km; Turkmenistan 1,148 km

### Brzegòwô liniô

12,440 km, grańca z Kaspijsczim Mòrzã (740 km)

### Klimat

Klimat sëchi lub półsëchi, subtropikalny zdłuż ùbrzégù Kaspijsczégò Mòrza

### Ùsztôłcenié terenu

Teren je nierówny, brzeg je wësoczi, centralny basén z piôszczëznami ë górama; môłé, nieprzeriwne równinë zdłuż òbù brzégów.

### Wësokòsc terenu

* strzédnô wësokòsc: 1,305 m. n.r.m.
* nôniższô wësokòsc: -28 m. n.r.m. (Kaspijsczé Mòrze)
* nôwëższi czëp: 5,625 m. n.r.m. (Demawend)

### Gruńtë wedle ùżiwaniô

* rolné gruńtë 29% (w tim 9.7% òrnëch gruńtów)
* lasë 6.6% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

## Sprôwné pòdzelenié

Iran dzeli sã na 31 prowincjów (*ostán*), jaczimi rządzą gùbernatorzë (استاندار, *ostándár*). Prowincje dzelą sã na pòdprowincje (*šahrestán*), te zôs na gminë miesczé (*bachš*) i wiesczé (*dehestán*).

Iransczé prowincje.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 1. | Teheran (تهران Tehrān) |
| 2. | Kom (قم Qom) |
| 3. | Markazi (مرکزی Markazī) |
| 4. | Kazwin (قزوین Qazvīn) |
| 5. | Gilan (گیلان Gīlān) |
| 6. | Ardabil (اردبیل Ardabīl) |
| 7. | Zandżan (زنجان Zanjān) |
| 8. | Pòrénkòwi Azerbejdżan (آذربایجان شرقی Āzarbāījān-e Sharqī) |
| 9. | Zôpadny Azerbejdżan (آذربایجان غربی Āzarbāījān-e Gharbī) |
| 10. | Kùrdistan (کردستان Kordestān) |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| 11. | Hamadan (همدان Hamadān) |
| 12. | Kermanszach (کرمانشاه Kermānshāh) |
| 13. | Ilam (ایلام Īlām) |
| 14. | Lorestan (لرستان Lorestān) |
| 15. | Chùzestan (خوزستان Khūzestān) |
| 16. | Czahar Mahal wa Bachtijari (چهارمحال و بختیاری Chahārmahāl va Bakhtiyārī) |
| 17. | Kohgiluje wa Bujerahmad (کهگیلویه و بویراحمد Kohgīluyeh va Bōyer-Ahmad) |
| 18. | Buszehr (بوشهر Būshehr) |
| 19. | Fars (فارس Fārs) |
| 20. | Hòrmozgan (هرمزگان Hormozgān) |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| 21. | Sistan i Beludżistan (سیستان و بلوچستان Sīstān va Balūchestān) |
| 22. | Kerman (کرمان Kermān) |
| 23. | Jazd (یزد Yazd) |
| 24. | Isfahan (اصفهان Esfahān) |
| 25. | Semnan (سمنان Semnān) |
| 26. | Mazandaran (مازندران Māzandarān) |
| 27. | Gòlestan (گلستان Golestān) |
| 28. | Nordowi Chòrasan (خراسان شمالی Khorāsān Shamālī) |
| 29. | Chòrasan Razawi (خراسان رضوی Khorāsān Razavī) |
| 30. | Pôłniowi Chòrasan (خراسان جنوبی Khorāsān Janūbī) |
| 31. | Albòrz (استان البرز Alborz) |

 |  |

## Demografiô

### Pòpùlacjô

* wielëna lëdztwa: 92,417,681 (2025)

### Etniczné karna

Persowie, Azerowie, Kurdowie, Lurowie, Balochowie, Arabòwie, Turkmeni ë Tërkuci

### Jãzëczi

Òglowò ùżiwónym jãzëkã je persczi, le brëkòwane sã też azersczi jinsze tërkuccze dialektë, kurdijsczi, gilaki, mazandarani, luri, balochi, arabsczi

### Religijné karna

Mùzułmanie (państwòwô religiô) 98.5%, chrzescëjónie 0.7%, bahaici 0.3%, agnosticë 0.3%, jinszi (w tim zaratusztrianie, żëdzë, hinduiści) 0.2% (2020)

### Ùrbanizacjô

* mieskô pòpùlacjô: 77.3%

## Pòliticzny system

Iran to teokracëjô ë islamskô repùblika z systemã prezydencczim. Przédnikã kraju je Nôweższi Wódca, wëbierany je przez Gromadã Ekspertów. Przédnikã rządu je prezydent, wëbierany na 4 lata. Parlament Islamskô Konsultatywnô Gromada je jednojizbowi ë mô 290 członków, wëbierany je na sztërëlatną kadencjã.

* Nôweższi Wódca: Modżtaba Chamenei
* Prezydent: Masud Pezeszkian

## Galeriô

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Òbaczë téż

* Nôweższi Wódca Iranu

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Iran** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Państwa w Azëji |
| --- |
| Afganistón | Armeniô | Azerbejdżan | Bahrajn | Bangladesz | Bhutan | Brunejô | Chinë | Cyper | Filipinë | Grëzóńskô | Indie | Iran | Irak | Izrael | Japòńskô | Jemen | Jindonezjô | Jordaniô | Kambòdżô | Katar | Kazachstan | Kirgistan | Półniowò Kòreja | Nordowô Kòreja | Kùwejt | Laòs | Liban | Malediwë | Malezjô | Mòngolskô | Myanmar (dôwni Birma) | Nepal | Òman | Pakistan | Ruskô | Saudëjskô Arabijô | Singapùr | Sri Lanka | Syrëjô | Tadżikistan | Tajlandiô | Tajwan | Pòrënkòwi Timor | Tëreckô | Turkmenistan | Ùzbekistan | Wietnam | Zjednóné Arabsczé Emiratë |
| **Zanôléżné teritoria:** Palestinskô | Makaù | Tibet |
| **Nëuznoné teritoria:** Kurdistón | Nordowy Cyper |
| **Teritoria państwów butén Azëji:** Austr: Òstrów Gòdów ë Kòkòsowe Òstrowë | Egipt: Synaj | Greckô: òstrowë Sporadë, Chijos ë Lesbos |