Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tërecczi jãzëk

Przëmiar tërecczégò jãzëka
**Tërecczi jãzëk** (*türkçe*, *türk dili*) je jãzëkã ùżiwónym jakno rodnô mòwa przez wicy jak 83 miliónë lëdzy na swiece, a to pòkaziwô, że je to nôbarżi znóny jãzëk z karna tërecczich jãzëków. Jegò brëkòwnicë żëją pierszim dzélã w Tërecce ë na Cyprze, a môłima karnama w Irakù, Grecce, Bùlgarsce, Macedońsce, Albańsce, w Kòsowie i jinëch dzélach Pòrénkòwi Eùropë. Pò tëreckù gôdają téż miliónë wnożników w Zôpadny Eùropie, nôbarżi w Miemiecce.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Tërecczi jãzëk** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Brunei

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Państwò Brunei Darussalam *Negara Brunei Darussalam* |
| --- |
|  Fana |  Herb |
| *Mòtto: الدائمون المحسنون بالهدى‎ Zawdë na służbie prowadzeni przez Bòga* |
| *Himn: Allah Peliharakan Sultan* |
|  |
| Òficjalny jãzëk | malajsczi |
| Stolëca | Bandar Seri Begawan |
| Fòrma państwa | mònarchiô |
| Mònarcha | Hassanal Bolkiah |
| Data ùsadzeniô | 1 stëcznika 1984 |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 5,765 km² 8,6% |
| Lëdztwò (2017) | 429 000 |
| Dëtk | brunejsczi dolar (BND) |
| Czasowô cona | UTC +8 |
| Nôrodné swiãto | 1 stëcznika |
| Kòd ISO 3166 | BN |
| Internet | .bn |
| Aùtowi kòd | BRU |
| Telefón | +673 |

 |

**Brunei** – je państwã w Azje. Stolëcznym gardã je Bandar Seri Begawan. Brunei to absolutnô mònarchiô z sułtanã jakò głową państwa. Jãzëkã ùrzãdowim je malajsczi. Państwòwą religią je islam.

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Brunei** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Państwa w Azëji |
| --- |
| Afganistón | Armenijô | Azerbejdżan | Bahrajn | Bangladesz | Bhutan | Brunejô | Chinë | Cyper | Filipinë | Grëzóńskô | Indie | Iran | Irak | Izrael | Japòńskô | Jemen | Jindonezjô | Jordaniô | Kambòdżô | Katar | Kazachstan | Kirgistan | Półniowò Kòreja | Nordowô Kòreja | Kùwejt | Laòs | Liban | Malediwë | Malezjô | Mòngolskô | Myanmar (dôwni Birma) | Nepal | Òman | Pakistan | Ruskô | Saudëjskô Arabijô | Singapùr | Sri Lanka | Syrëjô | Tadżikistan | Tajlandiô | Tajwan | Pòrënkòwi Timor | Tëreckô | Turkmenistan | Ùzbekistan | Wietnam | Zjednóné Arabsczé Emiratë |
| **Zanôléżné teritoria:** Palestinskô | Makaù | Tibet |
| **Nëuznoné teritoria:** Kurdistón | Nordowy Cyper |
| **Teritoria państwów butén Azëji:** Austr: Òstrów Gòdów ë Kòkòsowe Òstrowë | Egipt: Synaj | Greckô: òstrowë Sporadë, Chijos ë Lesbos |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Królestwò Òbòjga Siciliów

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Królestwò Òbòjga Siciliów *Regno delle Due Sicilie* |
| --- |
| 1816–1861 |
|  Fana |  Herb |
| *Himn: Inno al Re*  |
|  |
| Òficjalny jãzëk | italsczi |
| Stolëca | Napùl |
| Fòrma państwa | mònarchiô |
| Mònarcha | Frãcëszk II |
| Data ùsadzeniô | 12 gòdnika 1816 |
| Data lëkwidacji | 12 gromicznika 1861 |
| Wiéchrzëzna  | 111 900 km²  |
| Lëdztwò (1860) | 8 703 000 |
| Czasowô cona | UTC +1 – zëma
UTC +2 – lato |

 |

**Królestwò Òbòjga Siciliów** (it. *Regno delle Due Sicilie*) bëło państwã w pôłniowo-westrzédny Eùropie, ze stolëcã w Napùlu.

## Historiô

Pòwstało w 1816 z przesztôłceniô Królestwa Napùlu pò wiedensczégò kòngresu, królã òstôł Ferdinônd I z dinastie Bùrbonów. W 1820 miôła môl rewòlucje na Sicilii, chtërny mieszkańcowie domôgôlë sã samòrządzeniô. W 1848 miôł môl Zymk Lëdów, z jegò przëczënë król Ferdinônd II ùsôdzëł kònstitucëjny rząd le przeprowadzëł pòtemù kòntrarewòlucjã.

Królestwò ùstało jistniec w 1861, czedë òstało pòdbitë przez Giuseppe Garibaldiégò i włãczònë do Królestwa Italsczi, a król Frãcëszk II òstał òbalôny.

## Królowie

* 1816-1825: Ferdinand I
* 1825-1830: Frãcëszk I
* 1830-1859: Ferdinand II
* 1859-1861: Frãcëszk II

## Sprôwné pòdzelenié

Prowincje Królestwa

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  | Prowincjô | Stolëca |
| --- | --- | --- |
| 1 |  Abruzzo Ultra | L’Aquila |
| 2 |  Abruzzo Citra | Chieti |
| 3 |  Terra di Lavoro | Napùl |
| 4 |  Contado di Molise | Campobasso |
| 5 |  Principato Ultra | Benevento |
| 6 |  Principato Citra | Salerno |
| 7 |  Capitanata | Foggia |
| 8 |  Basilicata | Potenza |
| 9 |  Terra di Bari | Bari |
| 10 |  Terra di Otranto | Lecce |
| 11 |  Calabria Citra | Cosenza |
| 12 |  Calabria Ultra | Catanzaro |
| 13 | Siciliô | Palermo |

 |

## Òbôcz też

* Neòbùrbòńskô Rësznota

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Królestwò Òbòjga Siciliów** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Dzéle mòwë

**Dzéle mòwë** – klasë słów jãzëka, wëdzeliwóné na spòdlim jich znank syntaksycznëch, mòrfòlogicznëch i semanticznëch. Kòżdi dzél mòwë charakterizëje sã gwôsnym systemã gramaticznëch kategòriów. Na przëmiôr w kaszëbiznie jistnik charakterizëje sã kategòriama ôrtu, lëczbë i przëpôdkù.

W kaszëbsczim jãzëkù wëapartnic mòże taczé dzéle mòwë:

* znaczeniowé: jistnik, znankownik, zamiono, wielnik, czasnik, przëczasnik;
* pòmòcniczé: przëmiónk, wiąznik, partikla, krziknik.

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Dzéle mòwë** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons
# Krëwiónk

Krëwiónk

**Krëwiónk** (*Achillea millefolium* L.) – to je roscëna z rodzëznë astrowatëch. Òn rosce m. jin. na Kaszëbach, a téż w Kanadze - tam gdze są Kaszëbi. To zelé je pòmòcné do pòprawieniô trawieniô.

## Òbaczë téż

 Bzdëcha Bëlëca Błotny kagùlc Błotny mléczôk Chrizantema Cychória Jeże Kanadny szczotecznik Krëwiónk Kòcé nóżczi Kòpëtnik Kòzobard Kóńsczé zelé Lancetowaty kagùlc Lékarsczi kòpëtnik Marzëbiónka Mlécz Mléczôk Mòdrôk Nôcetka Pajiczënowaty grëzlôk Piołën Pòdbiôłtk Pòkrãtnik Pólny mléczôk Pôchnica Rejina Swinié pësczi Szczotecznik Sólnô astra Słuńcownik Wikszi grëzlôk Wiôldżi òst Włosatô żôłtnica Zjeżony òst Zwëczajny szczotecznik Zwëczajny słuńcownik Żółtô knąpka
## Lëteratura

* Przewodnik do rozpoznawania roślin i zwierząt na wycieczce / tekst Ute E. Zimmer, Alfred Handel ; oprac. całości Wilhelm i Dorothee Eisenreich ; [przekł. Ewa Rachańska, Piotr Kreyser] Warszawa : Multico, 1996, s. 96.
* B. Sychta: *Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej*, Ossolineum, Wrocław - Warszawa - Kraków 1967, tom I, s. 383.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Krëwiónk** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

* Gùlé zelé w Nôrodnym Parkù Tëchòlsczé Bòrë

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Słowiańsczé jãzëczi

**Słowiańsczé jãzëczi** są grëpą jãzëków w òbéńdzë indoeùropejsczich jãzëków (bôłtosłowiańskô pòdrodzëzna). Mô w se trzë jãzëkòwë karna: zôpadno-, pòrénkòwò- ë pòłniowòsłowiańsczé. Nôstôrszé rãkòpisë ze słowiańsczima tekstama pòchôdają z X s. Do zapisaniô słowiańsczich jãzëków brëkòwóné bëłë abò są alfabétë: głagòlicã, cërëlicã ë łaceńsczi (w môłim dzélu téż arabsczi). Słowiańsczé jãzëczi pòchôdają òd prasłowiańsczégò jãzëka dôwnëch Słowiónów, chtëren kù resznoce zarabczeniô Słowiónów na Bałkany w VI s., rozbił sã na òbéndowé dialektë.

## Régòwanié słowiańsczich jãzëków

Słowiańsczé jãzëczi
indoeùropejsczé jãzëczi
bôłtosłowiańsczé jãzëczi
**słowiańsczé jãzëczi** (kòl 317 mln)
zôpadnosłowiańsczé jãzëczi (kòl 56 mln)
tzw. lechickô grëpa, czëlë lechicczé jãzëczi
pòłabsczi jãzëk †
pòmòrsczi jãzëk (kòl 50 tys)
kaszëbsczi (kòl 50 tys)
słowińsczi †
pòlsczi (kòl 50 mln)
sorbsczé jãzëczi (kòl 70 tys)
dólnosorbsczi (kòl 15 tys)
górnosorbsczi (kòl 55 tys)
czesko-słowackô grëpa
czesczi (kòl 10 mln)
słowacczi (kòl 5 mln)
morawsczi †
knaan †
pôłniowosłowiańsczé jãzëczi (kòl 29 mln)
pòrénkòwé karno (kòl 10 mln)
stôro-cerkwiowò-słowiańsczi (stôrosłowiańsczi) †
cerkwiowòsłowiańsczi †\*
bùlgarsczi (kòl 9 mln)
banat-bùlgarsczi (15 tys)
macedońsczi (kòl 1,8 mln)
zôpadné karno (ok. 19 mln)
sloweńsczi (kòl 2 mln)
prekmùrsczi (80 tys)
réziansczi (1500)
chòrwacczi (kòl 6,5 mln)
hradsczi (70 tys)
molizansczi (3 tys)
bòsniacczi (kòl 2 mln)
serbsczi (kòl 8 mln)
pòrénkòwòsłowiańsczé jãzëczi (kòl 210 mln)
jãzëk Krëwiczów †
stôrorusczi †
stôrobiôłorusczi †
biôłorusczi (kòl 10 mln)
rusczi (kòl 160 mln)
ùkrajinsczi (kòl 40 mln)
rusyńsczi
sztëcznë słowiańsczé jãzëczi
nordowòsłowiańsczé jãzëczi (fikcëjné)
lydnevi
nasika
sievrøsku
slaveni
slavisk
wozgijsczi (vuozgašchai)
jine
midzësłowiańsczi jãzëk
glagolica
mežduslavjanski
nowoslowiańsczi jãzëk
slovianski
sloviosczi
proslava
slovio
ruslavsk (szlach jãzëka slovio)

**Òznaczenia**:

† - wëmiarłi jãzëk abò dôwnô historëcznô cządnica dzysdniowégò jãzëka

†\* - dôwny jãzëk, ale ùtrzëmóny zwëkòwò w liturgiji, nôbòżnëch, filozófowëch abò ùczałëch tekstach

## Òbaczë téż

* Jãzëczi swiata
# Czesczi jãzëk

| Čeština |
| --- |
| Òbsëga | Czeskô Repùblika, Słowackô |
| Lëczba mówiącëch | 12 milionów |
| Pòchodzeniowe régòwanié | Jindoeùropejsczé jãzëczi
* Słowiańsczé jãzëczi
	+ Zôpôdnosłowiańsczi jãzëk
		- **czesczi jãzëk**
 |
| Alfabét | łacëzniany |
| Òficjalny sztatus |
| Ùrzãdny jãzëk | Czeskô Repùblika |
| Regùlowany òb | ? |
| Kòdë jãzëka |
| ISO 639-1 | cs |
| ISO 639-2 | cze/ces |
| ISO 639-3 | ces |
| SIL | CES |

Czesczi jãzëk
**Czesczi jãzëk** – jãzëk z zôpôdnosłowiańsczégò karna słowiańsczich jãzëków.

## Òbaczë téż

* Słowacczi jãzëk
* Słowiańsczé jãzëczi
* Jãzëczi swiata

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Czesczi jãzëk** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

* Czeskô Wikipedijô
* Kashubian-Czech
* Czech

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Disleksjô

*Hewòtny artikel òstôł napisóny przez òsobã jakô nie znaje perfektno kaszëbsczégò. Jãzëkòwô pòprôwnosc negò artikla wëmôgô werifikacëji.*

Drãgòscë z pisaniem lëter i słów
**Disleksjô rozwòjowô** (gr. *dis* – nie + *lexis* – słowò, czëtanié) czëlë *apartné kłopòtë w nôuce czëtaniô i pisaniô* (F81.0 w ICD-10 i315.0 w DSM) – pòdług Swiatowi Federacëji Neurologów (definicjô z 1968) zabùrzenié manifestującé sã kłopòtama w nôuce czëtaniô i pisaniô przë stosowanim standardowëch metodów nôuczaniô i jinteligencji na niwiznie co nômni westrzédnym i téż w sprzëjającëch warënkach spòłeczno-kùlturowëch. Je spòwòdôwónô zabùrzeniama spòdlecznëch fónkcjôw pòznawczich, co czãsto ùwarunkowôné je kónstitucjonalnié.

## Przëczënë disleksji

Na rozwij disleksji skłôdô sã wiele przëczënów. Dzysdnia je wiedzec, że mòże miec m.jin. spòdlé geneticzné. Zmianë doticzą genu 6 òkreslonégò jakò DCDC2. Òkróm tegò badóné są genë 1, 2, 3 i 15. Ten slédny béł pierszim kandidatã na "winnégò disleksji". Kòl rokù 1950 przeprowôdzonëch òstało wiele badaniów w familiach òbcążonëch tima zabùrzeniama i prawie gen 15 DYXS1 miôł wëwòłiwac zmianë w rozwòju mùskú i pòstrzeganiù zdrokòwim i słëchòwim.

## Tipë disleksji

* **disleksjô tipù wzrokòwégò**, ù jaczi spòdlégò leżą zabùrzenia percepcji i pamiācë zdrokòwi pòwiązóné z zabùrzeniama kòòrdynacji zdrokòwò-ruchòwi i ruchòwò–przestrzenny,
* **disleksjô tipù słëchòwegò** ùwarunkòwónô zabùrzeniama percepcji i pamiãcë słëchòwi zwãków mòwë, nôczãscy pòwiązónô z zabùrzeniama fónkcji jãzëkòwich,
* **disleksjô jintegracyjnô**, czédë to pòszczególné fónkcje nie wëkôzywają zakłóceniów, timczasã zabǜrzonô je kòòrdinacjô, to je wëstãpùją zabùrzenia jintegracji percepcyjno-mòtoriczny,
* **disleksjô tipu mieszónégò**, czej wëstãpiwają równoczasno zabùrzenia w percepcji i pamiãcë słëchòwi, pamiãcë i percepcji zdrokòwé, wëòbrazni przestrzenny,
* **disleksjô wizualnô**, czej wëstãpiwô tzw. niepòrządk.

Ôrtë disleksji:

* **disleksjô **disortografiô **disgrafiô **diskalkuliô **rozwòjowô głãbòkô disleksjô**

## Bibliografiô

1. Marta Bogdanowicz: O dysleksji, czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu. Odpowiedzi na pytania rodziców i nauczycieli. Lubin 1994;

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Disleksjô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*